મહાભારત · અધ્યાય 5.34

જાગ્રતો દહ્યમાનસ્ય યત્કાર્યમનુપશ્યસિ ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલઃ શુચિઃ ॥

તસ્માદ્યથાવદ્વિદુર પ્રશાધિ પ્રજ્ઞાપૂર્વં સર્વમજાતશત્રોઃ ।
યન્મન્યસે પથ્યમદીનસત્વ શ્રેયસ્કરં બ્રૂહિ તદ્વૈ કુરૂણામ્ ॥

પાપાશઙ્કી પાપમેવાનુપશ્યન્ પૃચ્છામિ ત્વાં વ્યાકુલેનાત્મનાહમ્ ।
કજે તન્મે બ્રૂહિ તત્પં યથાવ- ન્મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

શુભં વા યદિ વા પાપં દ્વેષ્યં વા યદિ વા પ્રિયમ્ ।
નાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાદ્યઃ સ નેચ્છેત્પરાભવમ્ ॥

તસ્માદ્વક્ષ્યામિ તે રાજન્હિતં યત્સ્યાન્કુરૂન્પ્રતિ ।
વચઃ શ્રેયસ્કરં ધર્મ્યં બ્રુવતસ્તન્નિબોધ મે ॥

મિથ્યોપેતાનિ કર્માણિ સિદ્ધ્યેતાદીનિ ભારત ।
અનુપાયપ્રયુક્તાનિ મા સ્મ તે ॥ મનઃ કૃથાઃ ॥

તથૈવ યોગવિહિતં યત્તુ કર્મ ન સિધ્યતિ ।
ઉપાયયુક્તં મેધાવી ન તત્ર ગ્લપયેન્મનઃ ॥

અનુબન્ધાનવેક્ષેત સાનુબન્ધેષુ કર્મસુ ।
સમ્પ્રધાર્ય ચ કુર્વીત સહસા ન સમાચરેત્ ॥

અનુબન્ધં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય વિપાકં ચૈવ કર્મણામ્ ।
ઉત્થાનમાત્મનશ્ચૈવ ધીરઃ કુર્વીત વા ન વા ॥

યઃ પ્રમાણં ન જાનાતિ સ્થાને વૃદ્ધૌ તથા ક્ષયે ।
કોશે જનપદે દણ્ડે ન સ રાજ્યેઽવતિષ્ઠતે ॥

યસ્ત્વેતાનિ પ્રમાણાનિ યથોક્તાન્યનુપશ્યતિ ।
યુક્તો ધર્માર્થયોર્જ્ઞાને સ રાજ્યમધિગચ્છતિ ॥

ન રાજ્યં પ્રાપ્તમિત્યેવ વર્તિતવ્યમસામ્પ્રતમ્ ।
શ્રિયં હ્યવિનયો હન્તિ જરા રૂપમિવોત્તમમ્ ॥

ભક્ષ્યોત્તમપ્રતિચ્છન્નં મત્સ્યો બડિશમાયસમ્ ।
અન્નાભિલાષી ગ્રસતે નાનુબન્ધમવેક્ષતે ॥

યચ્છક્યં ગ્રસિતું ગ્રસ્યં ગ્રસ્તં પરિણમેચ્ચ યત્ ।
હિતં ચ પરિણામે યત્તદાદ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

વનસ્પતેરપક્વાનિ ફલાનિ પ્રચિનોતિ યઃ ।
સ નાપ્નોતિ રસં તેભ્યો બીજં ચાસ્ય વિનશ્યતિ ॥

યસ્તુ પક્વમુપાદત્તે કાલે પરિણતં ફલમ્ ।
ફલાદ્રસં સ લભતે બીજાચ્ચૈવ ફલં પુનઃ ॥

યથા મધુ સમાદત્તે રક્ષન્પુષ્પાણિ ષટ્પદઃ ।
તદ્વદર્થાન્મનુષ્યેભ્ય આદદ્યાદવિહિંસયા ॥

પુષ્પં પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ ।
માલાકાર ઇવારામે ન યથાઙ્ગારકારકઃ ॥

કિં નુ મે સ્યાદિદં કૃત્વા કિં નુ મે સ્યાદકુર્વતઃ ।
ઇતિ કર્માણિ સઞ્ચિન્ત્ય કુર્યાદ્વા પુરુષો ન વા ॥

અનારભ્યા ભવન્ત્યર્થાઃ કેચિન્નિત્યં યથાઽગતાઃ ।
કૃતઃ પુરુષકારોઽહિ ભવેદ્યેષુ નિરર્થકઃ ॥

અનર્થે ચૈવ નિરતમર્થે ચૈવ પરાઙ્ભુખમ્ ।
ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ ॥

પ્રસાદો નિષ્ફલો યસ્ય ક્રોધશ્ચાપિ નિરર્થકઃ ।
ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ ॥

કાંશ્ચિદર્થાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો લઘુમૂલાન્મહાફલાન્ ।
ક્ષિપ્રમારભતે કર્તું ન દીર્ઘયતિ તાદૃશાન્ ॥

ઋજુ પશ્યતિ યઃ સર્વં ચક્ષુષા નુ પિબન્નિવ ।
આસીનમપિ તૂષ્ણીકમનુરજ્યન્તિ તં પ્રજાઃ ॥

સુપુષ્પિતઃ સ્યાદફલઃ ફલિતઃ સ્યાદ્દુરારુહઃ ।
અપક્વઃ પક્વસઙ્કાશો ન તુ શીર્યેત કર્હિચિત્ ॥

ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્ ।
પ્રસાદયતિ યો લોકં તં લોકોઽનુપ્રસીદતિ ॥

યસ્માત્રસ્યન્તિ ભૂતાનિ મૃગવ્યાધાન્મૃગા ઇવ ।
સાગરાન્તામપિ મહીં લબ્ધ્વા સ પરિહીયતે ॥

પિતૃપૈતામહં રાજ્યં પ્રાપ્યાપિ સ્વેન કર્મણા ।
વાયુરભ્રમિવાસાદ્ય ભ્રંશયત્યનયે સ્થિતઃ ॥

ધર્મમાચરતો રાજ્ઞઃ સદ્ભિશ્ચરિતમાદિતઃ ।
વસુધા વસુસમ્પૂર્ણા વર્ધતે ભૂતિવર્ધની ॥

અથ સન્ત્યજતો ધર્મમધર્મં ચાનુતિષ્ઠતઃ । પ્રતિસંવેષ્ટતે ભૂમિરગ્નૌ ચર્માહિતં યથા ।

ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે પરરાષ્ટ્રવિમર્દને । સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ સ્વરાષ્ટ્રપરિપાલને ।

ધર્મેણ રાજ્યં વિન્દેત ધર્મેણ પરિપાલયેત્ ।
ધર્મમૂલાં શ્રિયં પ્રાપ્ય ન જહાતિ ન હીયતે ॥

અપ્યુન્મત્તાત્પ્રલપતો બાલાચ્ચ પરિજલ્પતઃ ।
સર્વતઃ સારમાદદ્યાદશ્મભ્ય ઇવ કાઞ્ચનમ્ ॥

સુવ્યાહૃતાનિ મહતાં સુકૃતાનિ તતસ્તતઃ ।
સઞ્ચિન્વન્ધીર આસીત શિલાહારી શિલં યથા ॥

ગન્ધેન ગાવઃ પશ્યન્તિ વેદૈઃ પશ્યન્તિ બ્રાહ્મણાઃ ।
ચારૈઃ પશ્યન્તિ રાજાનશ્ચક્ષુર્ભ્યામિતરે જનાઃ ॥

ભૂયાંસં લભતે ક્લેશં યા ગૌર્ભવતિ દુર્દુહા ।
અથ યા સુદુઘા રાજન્નૈવ તાં વિતુદન્ત્યપિ ॥

યદતપ્તં પ્રણમતિ ન તત્સન્તાપમર્હતિ ।
યચ્ચ સ્વયં નતં દારુ ન તત્સન્નામયેદ્બુધઃ ॥

એતયોપમયા ધીરઃ સન્નમેત બલીયસે ।
ઇન્દ્રાય સ પ્રણમતે નમતે યો બલીયસે ॥

પર્જન્યનાથાઃ પશવો રાજાનો મન્ત્રિબાન્ધવાઃ ।
પતયો બાન્ધવાઃ સ્ત્રીણાં બ્રાહ્મણા વેદબાન્ધવાઃ ॥

સત્યેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે ।
મૃજયા રક્ષ્યતે રૂપં કુલં વૃત્તેન રક્ષ્યતે ॥

માનેન રક્ષ્યતે ધાન્યમશ્વાન્રક્ષેદનુક્રમાત્ ।
અભીક્ષ્ણદર્શનાદ્ગાવઃ સ્ત્રિયો રક્ષ્યાઃ કુચેલતઃ ॥

ન કુલં વૃત્તહીનસ્ય પ્રમાણમિતિ મે મતિઃ ।
અન્તેષ્વપિ હિ જાતાનાં વૃત્તમેવ વિશિષ્યતે ॥

ય ઈર્ષુઃ પરવિત્તેષુ રૂપે વીર્યે કુલાન્વયે ।
સુખસૌભાગ્યસત્કારે તસ્ય વ્યાધિરનન્તકઃ ॥

અકાર્યકરણાદ્ભીતઃ કાર્યાણાં ચ વિવર્જનાત્ ।
અકાલે મન્ત્રભેદાચ્ચ યેન માદ્યેન્ન તત્પિબેત્ ॥

વિદ્યામદો ધનમદસ્તૃતીયોઽભિજનો મદઃ ।
મદા એતેઽવલિપ્તાનામેત એવ સતાં દમાઃ ॥

અસન્તોઽભ્યર્થિતાઃ સદ્ભિઃ ક્વચિત્કાર્યે કદાચન ।
મન્યન્તે સન્તમાત્માનમસન્તમપિ વિશ્રુતમ્ ॥

ગતિરાત્મવતાં સન્તઃ સન્ત એવ સતાં ગતિઃ ।
અસતાં ચ ગતિઃ સન્તો ન ત્વસન્તઃ સતાં ગતિઃ ॥

જિતા સભા વસ્ત્રવતા મિષ્ટાશા ગોમતા જિતા ।
અધ્વા જિતો યાનવતા સર્વં શીલવતા જિતમ્ ॥

શીલં પ્રધાનં પુરુષે તદ્યસ્યેહ પ્રણશ્યતિ ।
ન તસ્ય જીવિતેનાર્થો ન ધનેન ન બન્ધુભિઃ ॥

આઢ્યાનાં માંસપરમં મધ્યાનાં ગોરસોત્તરમ્ ।
તૈલોત્તરં દરિદ્રાણાં ભોજનં ભરતર્ષભ ॥

સમ્પન્નતરમેવાન્નં દરિદ્રા ભુઞ્જતે સદા ।
શ્રુત્સ્વાદુતાં જનયતિ સા ચાઢ્યેષુ સુદુર્લભા ॥

પ્રાયેણ શ્રીમતાં લોકે ભોક્તું શક્તિર્ન વિદ્યતે ।
જીર્યન્ત્યપિ હિ કાષ્ઠાનિ દરિદ્રાણાં મહીપતે ॥

અવૃત્તિર્ભયમન્ત્યાનાં મધ્યાનાં મરણાદ્ભયમ્ ।
ઉત્તમાનાં તુ મર્ત્યાનામવમાનાત્પરં ભયમ્ ॥

ઐશ્વર્યમદપાપિષ્ઠા મદાઃ પાનમદાદયઃ ।
ઐશ્વર્યમદમત્તો હિ નો પતિત્વાઽવબુધ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયૌરિન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તમાનૈરનિગ્રહૈઃ ।
તૈરયં તાપ્યતે લોકો નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈરિવ ॥

યો જિતઃ પઞ્ચવર્ગેણ સહજેનાત્મકર્ષિણા ।
આપદસ્તસ્ય વર્ધન્તે શુક્લપક્ષ ઇવોડુરાટ્ ॥

અવિજિત્ય ય આત્માનમમાત્યાન્વિજિગીષતે ।
અમિત્રાન્વા જિતામાત્યઃ સોઽવશઃ પરિહીયતે ॥

આત્માનમેવ પ્રથમં દ્વેષ્યરૂપેણ યોજયેત્ ।
તતોઽમાત્યાનમિત્રાંશ્ચ ન મોઘં વિજિગીષતે ॥

વશ્યેન્દ્રિયં જિતામાત્યં ધૃતદણ્ડં વિકારિષુ ।
પરીક્ષ્યકારિણં ધીરમત્યન્તં શ્રીર્નિષેવતે ॥

રથઃ શરીરં પુરુષસ્ય રાજ- ન્નાત્મા નિયન્તેન્દ્રિયાણ્યસ્ય ચાશ્વાઃ ।
તૈરપ્રમત્તઃ કુશલી સદશ્વૈ- ર્દાન્તૈઃ સુખં યાતિ રથીવ ધીરઃ ॥

એતાન્યનિગૃહીતાનિ વ્યાપાદયિતુમપ્યલમ્ ।
અવિધેયા ઇવાદાન્તાઃ સરથં સારથિં હયમ્ ॥

અનર્થમર્થતઃ પશ્યન્નર્થં ચૈવાપ્યનર્થતઃ ।
ઇન્દ્રિયૈરજિતૈર્બાલઃ સુદુઃખં મન્યતે સુખમ્ ॥

ધર્માર્થૌ યઃ પરિત્યજ્ય સ્યાદિન્દ્રિયવશાનુગઃ ।
શ્રીપ્રાણધનદારેભ્યઃ ક્ષિપ્રં સ પરિહીયતે ॥

અર્થાનામીશ્વરો યઃ સ્યાદિન્દ્રિયાણામનીશ્વરઃ ।
ઇન્દ્રિયાણામનૈશ્વર્યાદૈશ્વાર્યાદ્ભૂશ્યતે હિ સઃ ॥

આત્મનાત્માનમન્વિચ્છેન્મનોબુદ્ધીન્દ્રિયૈર્યતૈઃ ।
આત્મા હ્યેવાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ॥

બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનૈવાત્માત્મના જિતઃ ।
સ એવ નિયતો બન્ધુઃ સ એવ નિયતો રિપુઃ ॥

ક્ષુદ્રાક્ષેણેવ જાલેન ઝપાવપિહિતાવુરૂ ।
કામશ્ચ રાજન્ક્રોધશ્ચ તૌ પ્રજ્ઞાનં વિલુમ્પતઃ ॥

સમવેક્ષ્યેહ ધર્માર્થૌ સમ્ભારાન્યોઽધિગચ્છતિ ।
સ વૈ સમ્ભૃતસમ્ભારઃ સતતં સુખમેધતે ॥

યઃ પઞ્ચાભ્યન્તરાઞ્શત્રૂનવિજિત્ય મનોમયાન્ ।
જિગીષતિ રિપૂનન્યાન્રિપવોઽભિભવન્તિ તમ્ ॥

દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માનો બધ્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ ।
ઇન્દ્રિયાણામનીશત્વાદ્રાજાનો રાજ્યવિભ્રમૈઃ ॥

અસન્ત્યાગાત્પાપકૃતામપાપાં- સ્તુલ્યો દણ્ડઃ સ્પૃશતે મિશ્રભાવાત્ ।
શુષ્કેણાર્દ્રં દહ્યતે મિશ્રભાવા- ત્તસ્માત્પાપૈઃ સહ સન્ધિં ન કુર્યાત્ ॥

નિજાનુત્પતતઃ શત્રૂન્પશ્ચ પઞ્ચપ્રયોજનાન્ ।
યો મોહાન્ન નિગૃહ્ણાતિ તમાપદ્ગ્રસતે નરમ્ ॥

અનસૂયાર્જવં શૌચં સન્તોષઃ પ્રિયવાદિતા ।
દમઃ સત્યમનાયાસો ન ભવન્તિ દુરાત્મનામ્ ॥

આત્મજ્ઞાનમાનાયાસસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
વાક્ચૈવ ગુપ્તા દાનં ચ નૈતાન્યન્ત્યેષુ ભારત ॥

આક્રોશપરિવાદાભ્યાં વિહિંસન્ત્યબુધા બુધાન્ ।
વક્તા પાપમુપાદત્તે ક્ષમમાણો વિમુચ્યતે ॥

હિંસા બલમસાધૂનાં રાજ્ઞાં દણ્ડવિધિર્બલમ્ ।
શુશ્રૂપા તુ વલં સ્ત્રીણાં ક્ષમા ગુણવતાં બલમ્ ॥

વાક્સંયમો હિ નૃપતે સુદુષ્કરતમો મતઃ ।
અર્થવચ્ચ વિચિત્રં ચ ન શક્યં બહુ ભાષિતુમ્ ॥

અભ્યાવહતિ કલ્યાણં વિવિધં વાક્ સુભાષિતા ।
સૈવ દુર્ભાષિતા રાજન્નનર્થાયોપપદ્યતે ॥

રોહતે સાયકૈર્વિદ્ધં વનં પરશુના હતમ્ ।
વાચા દુરુક્તં બીભત્સં ન સંરોહતિ વાક્ક્ષતમ્ ॥

કર્ણિનાલીકનારાચાન્નિર્હરન્તિ શરીરતઃ ।
વાક્છશલ્યસ્તુ ન નિર્હર્તું શક્યો હૃદિશયો હિ સઃ ॥

વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્પતન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ ।
પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેભ્યઃ ॥

યસ્મૈ દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ પુરુષાય પરાભવમ્ ।
બુદ્ધિં તસ્યાપકર્ષન્તિ સોઽવાચીનાનિ પશ્યતિ ॥

બુદ્ધૌ કલુષભૂતાયાં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
અનયો નયસઙ્કાશો હૃદયાન્નાપસર્પતિ ॥

સેયં બુદ્ધિઃ પરીતા તે પુત્રાણાં ભરતર્ષભ ।
પાણ્ડવાનાં વિરોધેન ન ચૈનાનવબુધ્યસે ॥

રાજા લક્ષણસમ્પન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાપિ યો ભવેત્ ।
શિષ્યસ્તે શાસિતા સોઽસ્તુ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ ॥

અતીવ સર્વાન્પુત્રાંસ્તે ભાગધેયપુરસ્કૃતઃ ।
તેજસા પ્રજ્ઞયા ચૈવ યુક્તો ધર્મર્થતત્ત્વવિત્ ॥

અનુક્રોશાદાનૃશંસ્યાદ્યોઽસૌ ધર્મભૃતાં વરઃ ।
ગૌરવાત્તવ રાજેન્દ્ર બહૂન્ક્લેશાંસ્તિતિક્ષતિ ॥