મહાભારત · અધ્યાય 5.33
દ્વાઃસ્થં પ્રાહ મહાપ્રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
વિદુરં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તમિહાનય મા ચિરમ્ ॥
પ્રહિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ દૂતઃ ક્ષત્તારમબ્રવીત્ ।
ઈશ્વરસ્ત્વાં મહારાજો મહાપ્રાજ્ઞ દિદૃક્ષતિ ॥
એવમુક્તસ્તુ વિદુરઃ પ્રાપ્ય રાજનિવેશનમ્ ।
અબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય દ્વાઃસ્થં માં પ્રતિવેદય ॥
દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।
વિદુરોઽયમનુપ્રાપ્તો રાજેન્દ્ર તવ શાસનાત્ ।
દ્રુષ્ટુમિચ્છતિ તે પાદૌ કિં કરોતુ પ્રશાધિ મામ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
પ્રવેશય મહાપ્રજ્ઞં વિદુરં દીર્ઘદર્શિનમ્ ।
અહં હિ વિદુરસ્યાસ્ય નાકલ્પો જાતુ દર્શને ॥
દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।
પ્રવિશાન્તઃપુરં ક્ષત્તર્મહારાદજસ્ય ધીમતઃ ।
ન હિ તે દર્શનેઽકલ્પો જાતુ રાજાઽબ્રવીદ્ધિ મામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતઃ પ્રવિશ્ય વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રનિવેશનમ્ ।
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ચિન્તયાનં નરાધિપમ્ ॥
વિદુરોઽહં મહાપ્રાજ્ઞ સમ્પ્રાપ્તસ્તવ શાસનાત્ ।
યદિ કિઞ્ચન કર્તવ્યમયમસ્મિ પ્રશાધિ મામ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
સઞ્જયો વિદુર પ્રાપ્તો ગર્હયિત્વા ચ માં ગતઃ ।
અજાતશત્રોઃ શ્વો વાક્યં સભામધ્યે સ વક્ષ્યતિ ॥
તસ્યાદ્ય કુરુવીરસ્ય ન વિજ્ઞાતં વચો મયા ।
તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ તદકાર્ષીત્પ્રજાગરમ્ ॥
આગ્રતો દહ્યમાનસ્ય શ્રેયો યદનુપશ્યસિ ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલો હ્યસિ ॥
યતઃ પ્રાપ્તઃ સઞ્જયઃ પાણ્ડવેભ્યો ન મે યથાવન્મનસઃ પ્રશાન્તિઃ ।
સર્વેન્દ્રિયાણ્યપ્રકૃતિં ગતાનિ કિં વક્ષ્યતીત્યેવ મેઽદ્ય પ્રચિન્તા ॥
તન્મે બ્રૂહિ વિદુર ત્વં યથાવ- ન્મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ ।
યથા ન નસ્તાત હિતં ભવેચ્ચ પ્રજાશ્ચ સર્વાઃ સુખિતા ભવેયુઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।
અભિયુક્તં બલવતા દુર્બલં હીનસાધનમ્ ।
હૃતસ્વં કામિનં ચોરમાવિશન્તિ પ્રજાગરાઃ ॥
કચ્ચિદેતૈર્મહાદોષૈર્ન સ્પૃષ્ટોઽસિ નરાધિપ ।
કચ્ચિચ્ચ પરવિત્તેષુ ગૃદ્ધ્યન્ન પરિતપ્યસે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તે ધર્મ્યં પરં નૈશ્રેયસં વચઃ ।
અસ્મિન્રાદર્ષિવંશે હિ ત્વમેકઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।
રાજા લક્ષણસમ્પન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાધિપો ભવેત્ ।
પ્રેષ્યસ્તે પ્રેષિતશ્ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ ॥
વિપરીતતરશ્ચ ત્વં ભાગધેયે ન સમ્મતઃ ।
અર્ચિષાં પ્રક્ષયાચ્ચૈવ ધર્માત્મા ધર્મકોવિદઃ ॥
આનૃશંસ્યાદનુક્રોશાદ્ધર્માત્સત્યાત્પરાક્રમાત્ ।
ગુરુત્વાત્ત્વયિ સમ્પ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેશાંસ્તિતિક્ષતે ॥
દુર્યોધને સૌબલે ચ કર્ણે દુઃશાસને તથા ।
એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥
આત્મજ્ઞાનં સમારમ્ભસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
એકસ્માદ્વૃક્ષાદ્યજ્ઞપાત્રાણિ રાજ- ન્સ્રુક્વ દ્રોણી પેઠનીપીડને ચ ।
એતસ્માદ્રાજન્બ્રુવતો મે નિબોધ એકસ્માદ્વૈ જાયતેઽસચ્ચ સચ્ચ ॥
નિષેવતે પ્રશસ્તાનિ નિન્દિતાનિ ન સેવતે ।
અનાસ્તિકઃ શ્રદ્દધાન એતત્પણ્ડિતલક્ષણમ્ ॥
ક્રોધો હર્ષશ્ચ દર્પશ્ચ હ્રીઃ સ્તમ્ભો માન્યમાનિતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
યસ્ય કૃત્યં ન જાનન્તિ મન્ત્રં વા મન્ત્રિતં પરે ।
કૃતમેવાસ્ય જાનન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
યસ્ય કૃત્યં ન વિઘ્નન્તિ શીતમુષ્ણં ભયં રતિઃ ।
સમૃદ્ધિરસમૃદ્ધિર્વા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
યસ્ય સંસારિણી પ્રજ્ઞા ધર્માર્થાવનુવર્તતે ।
કામાદર્થં વૃણીતે યઃ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
યથાશક્તિ ચિકીર્ષન્તિ યથાશક્તિ ચ કુર્વતે ।
કિઞ્ચિદવમન્યન્તે નરાઃ પણ્ડિતબુદ્ધયઃ ॥
ક્ષિપ્રં વિજાનાતિ ચિરં શ્રૃણોતિ વિજ્ઞાય ચાર્યં ભજતે ન કામાત્ ।
નાસમ્પૃષ્ટો વ્યુપયુઙ્ક્તે પરાર્થે તત્પ્રજ્ઞાનં પ્રથમં પણ્ડિતસ્ય ॥
નાપ્રાપ્યમભિવાઞ્છન્તિ નષ્ટં નેચ્છન્તિ શોચિતુમ્ ।
આપત્સુ ચ ન મુહ્યન્તિ નરાઃ પણ્ડિતબુદ્ધયઃ ॥
નિશ્ચિત્ય યઃ પ્રક્રમતે નાન્તર્વસતિ કર્મણઃ । અવન્ધ્યકાલો વશ્યાત્મા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે
આર્યકર્મણિ રજ્યન્તે ભૂતિકર્માણિ કુર્વતે હિતં ચ નાભ્યસૂયન્તિ પણ્ડિતા ભરતર્ષભ ॥
ન હૃષ્યત્યાત્મસમ્માને નાવમાનેન તપ્યતે ।
ગાઙ્ગો હ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
તત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં યોગજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ।
ઉપાયજ્ઞો મનુષ્યાણાં નરઃ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
પ્રવૃત્તવાક્ ચિત્રકથ ઊહવાન્પ્રતિભાનવાન્ ।
આશુ ગ્રન્થસ્ય વક્તા ચ યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
શ્રુતં પ્રજ્ઞાનુગં યસ્ય પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતાનુગા ।
અસમ્ભિન્નાર્યમર્યાદઃ પણ્ડિતાખ્યાં લભેત સઃ ॥
અર્થં મહાન્તમાસાદ્ય વિદ્યામેશ્વર્યમેવ ચ ।
વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥
અશ્રુતશ્ચ સમુન્નદ્ધો દરિદ્રશ્ચ મહામનાઃ ।
અર્થાંશ્ચાકર્મણા પ્રેપ્સુર્મૂઢ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥
સ્વમર્થં યઃ પરિત્યજ્ય પરાર્થમનુતિષ્ઠતિ ।
મિથ્યા ચરતિ મિત્રાર્થે યશ્ચ મૂઢઃ સ ઉચ્યતે ॥
અકામાન્કામયતિ યઃ કામયાનાન્પરિત્યજેત્ ।
બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥
અમિત્રં કુરુતે મિત્રં મિત્રં દ્વેષ્ટિ હિનસ્તિ ચ ।
કર્મ ચારભતે દુષ્ટં તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥
સંસારયતિ કૃત્યાનિ સર્વત્ર વિચિકિત્સતે ।
ચિરં કરોતિ ક્ષિપ્રાર્થે સ મૂઢો ભરતર્ષભ ॥
શ્રાદ્ધં પિતૃભ્યો ન દદાતિ દૈવતાનિ ન ચાર્ચતિ ।
સુહૃન્મિત્રં ન લભતે તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥
અનાહૂતઃ પ્રવિશતિ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।
અવિશ્વસ્તે વિશ્વસિતિ મૂઢચેતા નરાધમઃ ॥
પરં ક્ષિપતિ દોષેણ વર્તમાનઃ સ્વયં તથા ।
યશ્ચ ક્રુધ્યત્યનીશાનઃ સ ચ મૂઢતમો નરઃ ॥
આત્મનો બલમાજ્ઞાય ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્ ।
અલભ્યમિચ્છન્નૈષ્કર્મ્યાન્મૂઢબુદ્ધિરિહોચ્યતે ॥
અશિષ્યં શાસ્તિ યો રાજન્યશ્ચ શિષ્યં ન શાસ્તિ ચ ।
કદર્યં ભજતે યશ્ચ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥
એકઃ સમ્પન્નમાશ્નાતિ વસ્તે વાસશ્ચ શોભનમ્ ।
યોઽસંવિભજ્ય ભૃત્યેભ્યઃ કો નૃશંસતરસ્તતઃ ॥
એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ ।
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥
એકં હન્યાન્ન વા હન્યાદિષુર્મુક્તો ધનુષ્મતા ।
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતોત્સૃષ્ટા હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સરાજકમ્ ॥
એકયા દ્વે વિનિશ્ચિત્ય ત્રીંશ્ચતુર્ભિર્વશે કુરુ ।
પઞ્ચ જિત્વા વિદિત્વા ષટ્ સપ્ત હિત્વા સુખી ભવા ॥
એકં વિષરસો હન્તિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે ।
સરાષ્ટ્રં સપ્રજં હન્તિ રાજાનં મન્ત્રપિપ્લવઃ ॥
એકઃ સ્વાદુ ન ભુઞ્જીત એકશ્ચાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ ।
એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્ ॥
એકમેવાદ્વિતીયં તદ્યદ્રાજન્નાવબુધ્યસે ।
સત્યં સ્વગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ॥
એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે ।
યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥
સોઽસ્ય દોષો ન મન્તવ્યઃ ક્ષમા હિ પરમં બલમ્ ।
ક્ષમા ગુણો હ્યશક્તાનાં શક્તાનાં ભૂષણં ક્ષમા ॥
ક્ષમા વશીકૃતીર્લોકે ક્ષમયા કિં ન સાધ્યતે ।
શાન્તિખઙ્ગઃ કરે યસ્ય કિં કરિષ્યતિ દુર્જનઃ ॥
અતૃણે પતિતો વહ્નિઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
અક્ષમાવાન્પરં દોષૈરાત્માનં ચૈવ યોજયેત્ ॥
એકો ધર્મઃ પરં શ્રેયઃ ક્ષમૈકા શાન્તિરુત્તમા ।
વિદ્યૈકા પરમા તૃપ્તિરહિંસૈકા સુખાવહા ॥
દ્વાવિમૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બલિશયાનિવ ।
રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥
દ્વે કર્મણી નરઃ કુર્વન્નસ્મિઁલ્લોકે વિરોચતે ।
અબ્રુવન્પરુષં કિઞ્ચિદસતોઽનર્ચયંસ્તથા ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર પરપ્રત્યયકારિણૌ ।
સ્ત્રિયઃ કામિતકામિન્યો મૂર્ખાઃ પૂજિતપૂજકાઃ ॥
દ્વાવિમૌ કણ્ટકૌ તીક્ષ્ણૌ શરીરપરિશોષિણૌ ।
યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ ॥
દ્વાવેવ ન વિરાજેતે વિપરીતેન કર્મણા ।
ગૃહસ્થશ્ચ નિરારમ્ભઃ કાર્યવાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકઃ ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ રાજન્સ્વર્ગસ્યોપરિ તિષ્ઠતઃ ।
પ્રભુશ્ચ ક્ષમયા યુક્તો દરિદ્રશ્ચ પ્રદાનવાન્ ॥
ન્યાયાગતસ્ય દ્રવ્યસ્ય બોદ્ધવ્યૌ દ્વાવતિક્રમૌ ।
અપાત્રે પ્રતિપત્તિશ્ચ પાત્રે ચાત્પ્રતિપાદનમ્ ॥
દ્વાવભ્યસિ નિવેષ્ટવ્યૌ ગલે બધ્વા દૃઢાં શિલામ્ ।
ધનવન્તમદાતારં દરિદ્રં ચાતપસ્વિનમ્ ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર સૂર્યમણ્ડલભેદિનૌ ।
પરિવ્રાડ્યોગયુક્તશ્ચ રણે ચાભિમુખો હતઃ ॥
ત્રયો ન્યાયા મનુષ્યાણાં શ્રૂયન્તે ભરતર્ષભ ।
કનીયાન્મધ્યમઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥
ત્રિવિધાઃ પુરુષા રાજન્નુત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
નિયોજયેદ્યથાવત્તાંસ્ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥
ત્રય એવાધના રાજન્ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ ।
યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્યૈતે તસ્ય તદ્ધનમ્ ॥
હરણં ચ પરસ્વાનાં પરદારાભિમર્શનમ્ ।
સુહૃદશ્ચ પરિત્યાગસ્ત્રયો દોષાઃ ક્ષયાવહાઃ ॥
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્રયં ત્યજેત્ ॥
વરપ્રદાનં રાજ્યં ચ પુત્રજન્મ ચ ભારત ।
શત્રોશ્ચ મોક્ષણં કૃચ્છ્રાત્રીણિ ચૈકં ચ તત્સમમ્ ॥
ભક્તં ચ ભજમાનં ચ તવાસ્મીતિ ચ વાદિનમ્ ।
ત્રીનેતાઞ્છરણં પ્રાપ્તાન્વિષમેઽપિ કન સન્ત્યજેત્ ॥
ચત્વારિ રાજ્ઞા તુ મહાબલેન વર્જ્યાન્યાહુઃ પણ્ડિતસ્તાનિ વિદ્યાત્ ।
અલ્પપ્રજ્ઞૈઃ સહ મન્ત્રં ન કુર્યા- ન્ન દીર્ઘસૂત્રૈરલસૈશ્ચારણૈશ્ચ ॥
ચતવારિ તે તાત ગૃહે વસન્તુ શ્રિયાઽભિજુષ્ટસ્ય ગૃહસ્થધર્મે ।
વૃદ્ધો જ્ઞાતિરવસન્નઃ કુલીનઃ સખા દરિદ્રો ભગિની ચાનપત્યા ॥
ચત્વાર્યાહ મહારાજ સાદ્યસ્કાનિ બૃહસ્પતિઃ ।
પૃચ્છતે ત્રિદશેન્દ્રાય તાનીમાનિ નિબોધ મે ॥
દેવતાનાં ચ સઙ્કલ્પમનુભાવં ચ ધીમતામ્ ।
વિનયં કૃતવિદ્યાનાં વિનાશં પાપકર્મણામ્ ॥
ચત્વારિ કર્માણ્યભયન્કરાણિ ભયં પ્રયચ્છન્ત્યયથાકૃતાનિ ।
માનાગ્નિહોત્રમુત માનમૌનં માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ॥
પઞ્ચાગ્નયો મનુષ્યેણ પરિચર્યાઃ પ્રયત્નતઃ ।
પિતા માતાગ્નિરાત્મા ચ ગુરુશ્ચ ભરતર્ષભ ॥
પઞ્ચૈવ પૂજયઁલ્લોકે યશઃ પ્રાપ્નોતિ કેવલમ્ ।
દેવાન્પિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ભિક્ષૂનતિથિપઞ્ચમાન્ ॥
પઞ્ચ ત્વાઽનુગમિષ્યન્તિ યત્ર યત્ર ગમિષ્યસિ । મિત્રાણ્યમિત્રા મધ્યસ્થા ઉપજીવ્યોપજીવિનઃ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયસ્ય મર્ત્યસ્ય છિદ્રં ચેદેકમિન્દ્રિયમ્ ।
તતોઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાત્રાદિવોદકમ્ ॥
ષડ્દોષાઃ પુરુષેણેહ હાતવ્યા ભૂતિમિચ્છતા । નિદ્રા તન્દ્રી ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘસૂત્રતા ।
ષડિમાન્પુરુષો જહ્યાદ્ભિન્નાં નાવમિવાર્ણવે ।
અપ્રવક્તારમાચાર્યમનધીયાનમૃત્વિજમ્ ॥
અરક્ષિતારં રાજાનં ભાર્યાં ચાપ્રિયવાદિનીમ્ ।
ગ્રામકામં ચ ગોપાલં વનકામં ચ નાપિતમ્ ॥
ષડેવ તુ ગુણાઃ પુંસા ન હાતવ્યાઃ કદાચન ।
સત્યં દાનમનાલસ્યમનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ॥
અર્થાગમો નિત્યમરોગિતા ચ પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિયવાદિની ચ ।
વશ્યશ્ચ પુત્રોઽર્થકરી ચ વિદ્યા ષડ્જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥
ષણ્ણામાત્મનિ નિત્યાનામૈશ્વર્યં યોઽધિગચ્છતિ ।
ન સ પાપૈઃ કુતોઽનર્થૈર્યુજ્યતે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
ષડિમે ષટ્સુ જીવન્તિ સપ્તમો નોપલભ્યતે ।
ચોરાઃ પ્રમત્તે જીવન્તિ વ્યાધિતેષુ ચિકિત્સકાઃ ॥
પ્રમદાઃ કામયાનેષુ યજમાનેષુ યાજકાઃ ।
રાજા વિવદમાનેષુ નિત્યં મૂર્ખેષુ પણ્ડિતાઃ ॥
ષડિમાનિ વિનશ્યન્તિ મુહૂર્તમનવેક્ષણાત્ ।
ગાવઃ સેવા કૃષિર્ભાર્યા વિદ્યા વૃષલસઙ્ગતિઃ ॥
ષડેતે હ્યવમન્યન્તે નિત્યં પૂર્વોપકારિણમ્ ।
આચાર્યં શિક્ષિતાઃ શિષ્યાઃ કૃતદારાશ્ચ માતરં ॥
નારીં વિગતકામાસ્તુ કૃતાર્થાશ્ચ પ્રયોજકમ્ ।
નાવં નિસ્તીર્ણકાન્તારા નાતુરાશ્ચ ચિકિત્સકં ॥
આરોગ્યમાનૃણ્યમવિપ્રવાસઃ સદ્ભિર્મનુષ્યૈઃ સહ સમ્પ્રયોગઃ ।
સ્વપ્રત્યયા વૃત્તિરભીતવાસઃ ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥
ઈર્ષુર્ધૃણી નસન્તુષ્ટઃ ક્રોધનો નિત્યશઙ્કિતઃ ।
પરભાગ્યોપજીવી ચ ષડેતે નિત્યદુઃખિતાઃ ॥
સપ્ત દોષાઃ સદા રાજ્ઞા હાતવ્યા વ્યસનોદયાઃ ।
પ્રાયશો યૈર્વિનશ્યન્તિ કૃતમૂલા અપીશ્વરાઃ ॥
સ્ત્રિયોઽક્ષા મૃગયા પાનં વાક્પારુષ્યં ચ પઞ્ચમમ્ ।
મહચ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ॥
અષ્ટૌ પૂર્વનિમિત્તાનિ નરસ્ય વિનશિષ્યતઃ ।
બ્રાહ્મણાન્પ્રથમં દ્વેષ્ટિ બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિરુધ્યતે ॥
બ્રાહ્મણસ્વાનિ ચાદત્તે બ્રાહ્મણાંશ્ચ જિઘાંસતિ ।
રમતે નિન્દયા ચૈષાં પ્રશંસાં નાભિનન્દતિ ॥
નૈનાન્સ્મરતિ કૃત્યેષુ યાચિતશ્ચાભ્યસૂયતિ ।
એતાન્દોષાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધ્યા બુધ્વા વિસર્જયેત્ ॥
અષ્ટાવિમાનિ હર્ષસ્ય નવનીતાનિ ભારત ।
વર્તમાનાનિ દૃશ્યન્તે તાન્યેવ સ્વસુખાન્યપિ ॥
સમાગમશ્ચ સખિભિર્મહાંશ્ચૈવ ધનાગમઃ ।
પુત્રેણ ચ પરિષ્વઙ્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ મૈથુને ॥
સમયે ચ પ્રિયાલાપઃ સ્વયૂથ્યેષુ સમુન્નતિઃ ।
અભિપ્રેતસ્ય લાભશ્ચ પૂજા ચ જનસંસદિ ॥
અષ્ટૌ ગુમાઃ પુરુષં દીપયન્તિ પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥
નવદ્વારમિદં વેશ્મ ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચસાક્ષિકમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ પરઃ કવિઃ ॥
દશ ધર્મં ન જાનન્તિ ધૃતરાષ્ટ્ર નિબોધ તાન્ ।
મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તઃ શ્રાન્તઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ॥
ત્વરમાણશ્ચ લુબ્ધશ્ચ ભીતઃ કામી ચ તે દશ ।
તસ્માદેતેષુ ભાવેષુ ન પ્રસઞ્જેત પણ્ડિતઃ ॥
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પુત્રાર્થમસુરેન્દ્રેણ ગીતં ચૈવ સુધન્વના ॥
યઃ કામમન્યૂ પ્રજહાતિ રાજા પાત્રે પ્રતિષ્ઠાપયતે ધનં ચ ।
વિશેષવિચ્છ્રુતવાન્ક્ષિપ્રકારી તં સર્વલોકઃ કુરુતે પ્રમાણમ્ ॥
જાનાતિ વિશ્વાસયિતું મનુષ્યાન્ વિજ્ઞાતદોષેષુ દધાતિ દણ્ડમ્ ।
જાનાતિ માત્રાં ચ તથા ક્ષમાં ચ તં તાદૃશં શ્રીર્જુષતે સમગ્રા ॥
સુદુર્બલં નાવજાનાતિ કઞ્ચિ- દ્યુક્તો રિપું સેવતે બુદ્ધિપૂર્વમ્ ।
ન વિગ્રહં રોચયતે બલસ્થૈઃ કાલે ચ યો વિક્રમતે સ ધીરઃ ॥
પ્રાપ્યાપ ॥ ન વ્યથતે કદાચિ- દુદ્યોગમાન્વચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।
દુઃખં ચ કાલે સહતે મહાત્મા ધુરન્ધરસ્તસ્ય જિતાઃ સપત્નાઃ ॥
અનર્થકં વિપ્રવાસં ગૃહેભ્યઃ પાપૈઃ સન્ધિં પરદારાભિમર્શમ્ ।
દમ્ભં સ્તૈન્યં પૈશુનં મદ્યમાનં ન સેવતે યઃ સ સુખી સદૈવ ॥
ન સંરમ્ભેણારભતે ત્રિવર્ગ- માકારિતઃ શંસતિ તત્ત્વમેવ ।
ન મિત્રાર્થે રોચયતે વિવાદં નાપૂજિતઃ કુપ્યતિ ચાપ્યમૂઢઃ ॥
ન યોઽભ્યસૂયત્સયનુકમ્પતે ચ ન દુર્બલઃ પ્રાતિભાવ્યં કરોતિ ।
નાત્યાહ કિઞ્ચિત્ક્ષમતે વિવાદં સર્વત્ર તાદૃગ્લભતે પ્રશંસામ્ ॥
યો નોદ્ધતં કુરુતે જાતુ વેષં ન પૌરુષેણાપિ વિકત્થતેઽન્યાન્ ।
ન મૂર્ચ્છિતઃ કટુકાન્યાહ કિઞ્ચિ- ત્પ્રિયં સદા તં કુરુતે જનો હિ ॥
ન વૈરમુદ્દિપયતિ પ્રશાન્તં ન દર્પમારોહતિ શાન્તિમેતિ ।
ન દુર્ગતોઽસ્મીતિ કરોત્યકાર્યં તમાર્યશીલં પરમાહુરાર્યાઃ ॥
ન સ્વે સુખે વૈ કુરુતે પ્રહર્ષં નાન્યસ્ય દુઃખે ભવતિ પ્રહૃષ્ટઃ ।
દત્ત્વા ન પશ્ચાત્કુરુતેઽનુતાપં સ કથ્યતે સત્પુરુષાર્યશીલઃ ॥
દેશાચારાન્સમયાઞ્જાતિધર્માન્ બુભૂષતે યઃ સ પરાવરજ્ઞઃ ।
સ યત્ર તત્રાભિગતઃ સદૈવ મહાજનસ્યાધિપત્યં કરોતિ ॥
દમ્ભં મોહં મત્સરં પાપકૃત્યં રાજદ્વિષ્ટં પૈશુનં પૂગવૈરમ્ ।
મત્તોન્મત્તૈર્દુર્જનૈશ્ચાપિ વાદં યઃ પ્રજ્ઞાવાન્વર્જયેત્સ પ્રધાનઃ ॥
દમં શૌચં દૈવિકં મઙ્ગલાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાન્વિવિધાઁલ્લોકવાદાન્ ।
એતાનિ યઃ કુરુતે નૈત્યકાનિ તસ્યોત્થાનં દેવતા રાધયન્તિ ॥
સમૈર્વિવાહં કુરુતે ન હીનૈઃ સમૈઃ સખ્યં વ્યવહારં કથાં ચ ।
ગુણૈર્વિશિષ્ટાંશ્ચ પુરો દધાતિ વિપશ્ચિતસ્તસ્ય નયાઃ સુનીતાઃ ॥
મિતં ભુઙ્ક્તે સંવિભજ્યાશ્રિતેભ્યો મિતં સ્વપિત્યમિતં કર્મ કૃત્વા ।
દદાત્યમિત્રેષ્વપિ યાચિતઃ સં- સ્તમાત્મવન્તં પ્રજહત્યનર્થાઃ ॥
ચિકીર્ષિતં વિપ્રકૃતં ચ યસ્ય નાન્યે જનાઃ કર્મ જાનન્તિ કિઞ્ચિત્ ।
મન્ત્રે ગુપ્તે સમ્યગનુષ્ઠિતે ચ નાલ્પોઽપ્યસ્ય ચ્યવતે કશ્ચિદર્થઃ ॥
યઃ સર્વભૂતપ્રશમે નિવિષ્ટઃ સત્યો મૃદુર્માનકૃચ્છુદ્ધભાવઃ
અતીવ સ જ્ઞાયતે જ્ઞાતિમધ્યે મહામણિર્જાત્ય ઇવ સપ્રન્નઃ ॥
ય આત્મનાઽપત્રપતે ભૃશં નરઃ સ સર્વલોકસ્ય ગુરુર્ભવત્યુત
અનન્તજેજાઃ સુમનાઃ સમાહિતઃ સ તેજસા સૂર્ય ઇવાવભાસતે ॥
વને જાતાઃ શાપદગ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પાણ્ડોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્રકલ્પાઃ ।
ત્વયૈવ બાલા વર્ધિતાઃ શિક્ષિતાશ્ચ તવાદેશં પાલયન્ત્યામ્બિકેય ॥
પ્રદાયૈષામુચિતં તાતરાજ્યં સુખી પુત્રૈઃ સહિતો મોદમાનઃ ।
ન દેવાનાં નાપિ ચ માનુષાણાં ભવિષ્યસિ ત્વં ગર્હણીયો નરેન્દ્ર ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0