Mahabharata · Chapter 4.35

tamasā'bhiplute loke rajasā caiva bhārata /
vyatiṣṭhanta muhūrtaṃ te vyūḍhānīkāḥ prahāriṇam // 1 //

tato'ndhakāraṃ praṇudannudatiṣṭhanniśākaraḥ /
kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ darśayankṣatriyānraṇe // 2 //

tataḥ prakāśamāsādya punaryuddhamavartata /
ghorarūpaṃ tadā teṣāmavekṣya tu parasparam // 3 //

tathaiva teṣāṃ tumulāni tāni kruddhāni cānyonyamabhidravanti /
gadāsipaṭṭaiśca paraśvathaiśca prāsaiśca tīkṣṇāgrasudhautadhāraiḥ // 4 //

balaṃ tu mātsyasya balena rājā sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā /
pramathya jitvā ca nipīḍya matsyānvirāṭamojasvinamabhyadhāvat // 5 //

mattāviva vṛṣau tau tu gajāviva madoddhatau /
siṃhāviva gajagrāhau śakravṛtrāvivoddhatau // 6 //

ubhau tulyabalotsāhāvubhau tulyaparākramau /
ubhau tulyāsravikṣepāvubhau yuddhaviśāradau // 7 //

tau nihatya pṛthagdhuryānubhayoḥ pārṣṇisārathī /
āstāṃ tulyadhanurgrāhau kṛṣṇakaṃsāvivoddhatau // 8 //

tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā suvarmaṇā /
abhyadravanmatsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ // 9 //

tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau /
gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ javāt // 10 //

suśarmā paravīraghno balavānvīryavāngadī /
virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāhamathāgrahīt // 11 //

tamunmathya suśarmā tu yuvatīmiva kāmukaḥ /
syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau bhīmavikramaḥ // 12 //

tasmingṛhīte virathe virāṭe balavattare /
balaṃ sarvaṃ vibhagnaṃ tannirutsāhaṃ nirāśakam // 13 //

prādravanta bhayānmātsyāstrigartairarditā raṇe /
vidikṣuḥ dikṣu sarvāsu palāyanti ca yānti ca // 14 //

teṣu vidrāṃvyamāṇeṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ /
abhyabhāṣata dharmātmā bhimasenamarindamam // 15 //

mātsyarājastrigartena parāmṛṣṭaḥ suśarmaṇā /
taṃ mokṣaya mahābāhī mā gamaddviṣatāṃ vaśam // 16 //

bhīmasenaḥ mahābāho gṛhītaṃ tu suśarmaṇā /
trāyasva mocaya kṣipramasmatprītikaraṃ nṛpam // 17 //

uṣitāḥ sma sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ /
bhīmasena tvayā kāryā tasya vātasya niṣkṛtiḥ // 18 //
vaiśampāyana uvāca /

taṃ tathāvādinaṃ tatra bhīmaseno mahābalaḥ /
abhyabhāṣata durdharṣo raṇamadhye yudhiṣṭhiram // 19 //

ahamenaṃ paritrāsye śāsanāttava pārthiva /
paśyedaṃ sumahatkarma yudhyato mama śatrubhiḥ // 20 //

svabāhubalamāśritya pareṣāmasamaṃ raṇe /
ekāntamāśrito rājaṃstiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha // 21 //

ayaṃ vṛkṣo mahāśākho girimātro vanaspatiḥ /
ahamenaṃ samārujya pothayiṣyāmi śātravān // 22 //
vaiśampāyana uvāca /

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim /
abravīdbhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ // 23 //

bhīma mā sāhasaṃ kārṣīstiṣṭhatveṣa vanaspatiḥ // 24 //

mā tvāṃ vṛkṣeṇa karmāṇi kurvantamatimānuṣam /
janāḥ samavabudhyeranbhīmo'yamiti bhārata // 25 //

mā grahīstvamimaṃ vṛkṣaṃ siṃhanādaṃ ca mā nada /
karmaṇā siṃhanādena vijñāsyanti janā dhruvam // 26 //

imaṃ vṛkṣaṃ gṛhītvā tvaṃ nemāṃ senāmabhidrava /
vṛkṣaṃ ca tvāṃ rujantaṃ vai vijñāsyati jano dhruvaṃ // 27 //

anyadevāyudhaṃ gṛhya pratipadyasva mānuṣam /
cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvatham // 28 //

yadeva mānuṣaṃ bhīma bhavedanyairalakṣitam /
tadevāyudhamādāya mocayāśu mahītim // 29 //

yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau /
vyāyacchataste samare matsyarājaṃ parīpsrataḥ // 30 //
vaiśampāyana uvāca /

bhrāturvacanamādāya bhīmo vṛkṣaṃ visṛjya ca /
cāpamādāya samprāpto rathamāsthāya pāṇḍavaḥ // 31 //

vyamuñcaccharavarṣāṇi satoya iva toyadaḥ /
taṃ bhīmo bhīmakarmāṇaṃ śuśarmāṇamathā'dravat // 32 //

virāṭamabhivīkṣyainaṃ tiṣṭhitiṣṭheti cāvadat // 33 //

suśarmā cintayāmāsa kālāntakayamopamam /
tiṣṭhatiṣṭheti bhāṣantaṃ pṛṣṭhato rathapuṅgavaḥ // 34 //

paśyatāṃ sumahatkarma mahadyuddhamupasthitam /
parāvṛtto dhanurgṛhya suśarmā bhrātṛbhiḥ saha // 35 //

nimeṣāntaramātreṇa bhīmasenena te rathāḥ /
rathānāṃ ca gajānāṃ ca vājināṃ ca sasādināṃ // 36 //

sahasraśatasanghātāḥ śūrāṇāmugradhanvinām /
pātitā bhīmasenena virāṭasya samīpataḥ // 37 //

pattayo nihatāsteṣāṃ gadāṃ gṛhya mahātmanā // 38 //

taddṛṣṭvā tādṛśaṃ yuddhaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ /
cintayāmāsa manasā kiṃ śeṣaṃ hi balasya me // 39 //

aparo dṛśyate sainye purā magno mahābale /
ākarṇapūrṇena tadā dhanuṣā pratyadṛśyata // 40 //

suśarmā sāyakāṃstīkṣṇānkṣipate ca punaḥpunaḥ // 41 //

tataḥ samastāste sarve turagānabhyacodayan /
divyamastraṃ vikurvāṇāstrigartānpratyamarṣaṇāḥ // 42 //

tānnivṛttarathāndṛṣṭvā pāṇḍavāstāṃ mahācamūm /
vairāṭiḥ paramakruddho yuyudhe paramādbhutam // 43 //

trigartāḥ samabhikramya ayudhyanta jayaiṣiṇaḥ / tānbhīmasenaḥ sankruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ /
vairāṭiḥ paramakruddho yuyudhe paramādbhutam // 44 //

sahasraṃ prāhiṇīdrājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ /
nakulaścāpi saptaiva śatāni prāhiṇoccharaiḥ // 45 //

śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān /
yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ // 46 //

praviśya mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahābalaḥ /
kṣobhayansarvabhūtāni siṃhaḥ kṣudramṛgāniva // 47 //

tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahābalaḥ /
abhidrutya suśarmāṇaṃ śarairabhyahanaddhṛśam // 48 //

suśarmā'pi susankruddhastvarāṇo yudhiṣṭhiram /
avidhyaddaśabhirbāṇaiścaturbhiścaturo hayān // 49 //

tato rājankṣiprakārī kuntī'putro vṛkodaraḥ /
samāsādya suśarmāṇamaśvāṃstasya nyapātayat // 50 //

pṛṣṭhagoṣau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ /
athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthādapatayat // 51 //

cakrarakṣastu śūraśca śoṇāśvo nāma nāmataḥ /
sa bhayādvirathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ vyājahāttadā // 52 //

tato virāṭaḥ praskandya rathādatha suśarmaṇaḥ /
gadāmasya parāmṛśya tamevābhyahanadbalī // 53 //

sa cacāra gadāpāṇirvṛddho'pi taruṇo yathā // 54 //

bhīmastu bhīmasankāśo rathātpraskandya vīryavān . utplutya gatvā vegena tadrathe vinipatya ca /
suśarmaṇaḥ śiro'guhṇātpunarāśvāsya yudhyataḥ // 55 //

agrādgirervinikṣipya siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā /
ūrdhvamutplṛtya mārjāra ākhoryadvacchiro ruṣā // 56 //

samudyamya tu roṣāttaṃ niṣpipeṣa mahītale /
yadā mūrdhni mahābāhuḥ prāharadvilapiṣyataḥ // 57 //

tasya jānu dadau bhīmo jaghne cainamaratninā /
sa mohamagamadrājā prahāravarapīḍitaḥ // 58 //

tasminvīre gṛhīte tu trigartānāṃ mahārathe /
abhajyata balaṃ sarvaṃ trigartānāṃ bhayāturam // 59 //

nivṛtya gāstataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ /
avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ // 60 //

svabāhubalasampannā hrīniṣevā yatavratāḥ / virāṭasya mahātmānaḥ parikleśavināśanāḥ /
sthitāḥ samakṣaṃ te sarve tvatha bhīmo'bhyabhāṣata // 61 //

nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitumarhati / kinnu śakyaṃ mayā kartuṃ yadrājā satataṃ ghṛṇī /
gale gṛhītvā rājānamānīya vivaśaṃ vaśam // 62 //

tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ /
rathamāropayāmāsa visañjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam // 63 //

abhyetya raṇamadhyasthamabhyagacchadyudhiṣṭhiram /
darśayāmāsa bhīmastu suśarmāṇaṃ narādhipam // 64 //

provāca puruṣavyāghro bhīmamāhavaśobhinam /
taṃ rājā prāhasaddṛṣṭvā mucyatāṃ vai narādhamaḥ // 65 //

evamukto'bravīdbhīmaḥ suśarmāṇaṃ mahābalam /
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu // 66 //

dāsosmīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca /
evaṃ te jīvitaṃ dadyāmeṣa yuddhajito vidhiḥ // 67 //

tamuvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ /
muñcamuñcādhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam // 68 //

dāsabhāvaṃ gato hyeṣa virāṭasya mahīpateḥ /
adāso gaccha muktosi maivaṃ kārṣīḥ kadācana // 69 //

evamukte tu savrīḍaḥ suśarmā'sīdadhomukhaḥ /
sa mukto'bhyetya rājānamabhivādya pratasthivān // 70 //

visṛjya tu suśarmāṇaṃ pāṇḍavāste hatadviṣaḥ . svabāhubalasampannā hīniṣevā yatavratāḥ /
sangrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino'vasan // 71 //