મહાભારત · અધ્યાય 4.35

તમસાઽભિપ્લુતે લોકે રજસા ચૈવ ભારત ।
વ્યતિષ્ઠન્ત મુહૂર્તં તે વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણમ્ ॥ 1 ॥

તતોઽન્ધકારં પ્રણુદન્નુદતિષ્ઠન્નિશાકરઃ ।
કુર્વાણો વિમલાં રાત્રિં દર્શયન્ક્ષત્રિયાન્રણે ॥ 2 ॥

તતઃ પ્રકાશમાસાદ્ય પુનર્યુદ્ધમવર્તત ।
ઘોરરૂપં તદા તેષામવેક્ષ્ય તુ પરસ્પરમ્ ॥ 3 ॥

તથૈવ તેષાં તુમુલાનિ તાનિ ક્રુદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમભિદ્રવન્તિ ।
ગદાસિપટ્ટૈશ્ચ પરશ્વથૈશ્ચ પ્રાસૈશ્ચ તીક્ષ્ણાગ્રસુધૌતધારૈઃ ॥ 4 ॥

બલં તુ માત્સ્યસ્ય બલેન રાજા સર્વં ત્રિગર્તાધિપતિઃ સુશર્મા ।
પ્રમથ્ય જિત્વા ચ નિપીડ્ય મત્સ્યાન્વિરાટમોજસ્વિનમભ્યધાવત્ ॥ 5 ॥

મત્તાવિવ વૃષૌ તૌ તુ ગજાવિવ મદોદ્ધતૌ ।
સિંહાવિવ ગજગ્રાહૌ શક્રવૃત્રાવિવોદ્ધતૌ ॥ 6 ॥

ઉભૌ તુલ્યબલોત્સાહાવુભૌ તુલ્યપરાક્રમૌ ।
ઉભૌ તુલ્યાસ્રવિક્ષેપાવુભૌ યુદ્ધવિશારદૌ ॥ 7 ॥

તૌ નિહત્ય પૃથગ્ધુર્યાનુભયોઃ પાર્ષ્ણિસારથી ।
આસ્તાં તુલ્યધનુર્ગ્રાહૌ કૃષ્ણકંસાવિવોદ્ધતૌ ॥ 8 ॥

તતઃ સુશર્મા ત્રૈગર્તઃ સહ ભ્રાત્રા સુવર્મણા ।
અભ્યદ્રવન્મત્સ્યરાજં રથવ્રાતેન સર્વશઃ ॥ 9 ॥

તતો રથાભ્યાં પ્રસ્કન્દ્ય ભ્રાતરૌ ક્ષત્રિયર્ષભૌ ।
ગદાપાણી સુસંરબ્ધૌ સમભ્યદ્રવતાં જવાત્ ॥ 10 ॥

સુશર્મા પરવીરઘ્નો બલવાન્વીર્યવાન્ગદી ।
વિરથં મત્સ્યરાજાનં જીવગ્રાહમથાગ્રહીત્ ॥ 11 ॥

તમુન્મથ્ય સુશર્મા તુ યુવતીમિવ કામુકઃ ।
સ્યન્દનં સ્વં સમારોપ્ય પ્રયયૌ ભીમવિક્રમઃ ॥ 12 ॥

તસ્મિન્ગૃહીતે વિરથે વિરાટે બલવત્તરે ।
બલં સર્વં વિભગ્નં તન્નિરુત્સાહં નિરાશકમ્ ॥ 13 ॥

પ્રાદ્રવન્ત ભયાન્માત્સ્યાસ્ત્રિગર્તૈરર્દિતા રણે ।
વિદિક્ષુઃ દિક્ષુ સર્વાસુ પલાયન્તિ ચ યાન્તિ ચ ॥ 14 ॥

તેષુ વિદ્રાંવ્યમાણેષુ કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અભ્યભાષત ધર્માત્મા ભિમસેનમરિન્દમમ્ ॥ 15 ॥

માત્સ્યરાજસ્ત્રિગર્તેન પરામૃષ્ટઃ સુશર્મણા ।
તં મોક્ષય મહાબાહી મા ગમદ્દ્વિષતાં વશમ્ ॥ 16 ॥

ભીમસેનઃ મહાબાહો ગૃહીતં તુ સુશર્મણા ।
ત્રાયસ્વ મોચય ક્ષિપ્રમસ્મત્પ્રીતિકરં નૃપમ્ ॥ 17 ॥

ઉષિતાઃ સ્મ સુખં સર્વે સર્વકામૈઃ સુપૂજિતાઃ ।
ભીમસેન ત્વયા કાર્યા તસ્ય વાતસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥ 18 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તં તથાવાદિનં તત્ર ભીમસેનો મહાબલઃ ।
અભ્યભાષત દુર્ધર્ષો રણમધ્યે યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 19 ॥

અહમેનં પરિત્રાસ્યે શાસનાત્તવ પાર્થિવ ।
પશ્યેદં સુમહત્કર્મ યુધ્યતો મમ શત્રુભિઃ ॥ 20 ॥

સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય પરેષામસમં રણે ।
એકાન્તમાશ્રિતો રાજંસ્તિષ્ઠ ત્વં ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥ 21 ॥

અયં વૃક્ષો મહાશાખો ગિરિમાત્રો વનસ્પતિઃ ।
અહમેનં સમારુજ્ય પોથયિષ્યામિ શાત્રવાન્ ॥ 22 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તં મત્તમિવ માતઙ્ગં વીક્ષમાણં વનસ્પતિમ્ ।
અબ્રવીદ્ભ્રાતરં વીરં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 23 ॥

ભીમ મા સાહસં કાર્ષીસ્તિષ્ઠત્વેષ વનસ્પતિઃ ॥ 24 ॥

મા ત્વાં વૃક્ષેણ કર્માણિ કુર્વન્તમતિમાનુષમ્ ।
જનાઃ સમવબુધ્યેરન્ભીમોઽયમિતિ ભારત ॥ 25 ॥

મા ગ્રહીસ્ત્વમિમં વૃક્ષં સિંહનાદં ચ મા નદ ।
કર્મણા સિંહનાદેન વિજ્ઞાસ્યન્તિ જના ધ્રુવમ્ ॥ 26 ॥

ઇમં વૃક્ષં ગૃહીત્વા ત્વં નેમાં સેનામભિદ્રવ ।
વૃક્ષં ચ ત્વાં રુજન્તં વૈ વિજ્ઞાસ્યતિ જનો ધ્રુવં ॥ 27 ॥

અન્યદેવાયુધં ગૃહ્ય પ્રતિપદ્યસ્વ માનુષમ્ ।
ચાપં વા યદિ વા શક્તિં નિસ્ત્રિંશં વા પરશ્વથમ્ ॥ 28 ॥

યદેવ માનુષં ભીમ ભવેદન્યૈરલક્ષિતમ્ ।
તદેવાયુધમાદાય મોચયાશુ મહીતિમ્ ॥ 29 ॥

યમૌ ચ ચક્રરક્ષૌ તે ભવિતારૌ મહાબલૌ ।
વ્યાયચ્છતસ્તે સમરે મત્સ્યરાજં પરીપ્સ્રતઃ ॥ 30 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભ્રાતુર્વચનમાદાય ભીમો વૃક્ષં વિસૃજ્ય ચ ।
ચાપમાદાય સમ્પ્રાપ્તો રથમાસ્થાય પાણ્ડવઃ ॥ 31 ॥

વ્યમુઞ્ચચ્છરવર્ષાણિ સતોય ઇવ તોયદઃ ।
તં ભીમો ભીમકર્માણં શુશર્માણમથાઽદ્રવત્ ॥ 32 ॥

વિરાટમભિવીક્ષ્યૈનં તિષ્ઠિતિષ્ઠેતિ ચાવદત્ ॥ 33 ॥

સુશર્મા ચિન્તયામાસ કાલાન્તકયમોપમમ્ ।
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ભાષન્તં પૃષ્ઠતો રથપુઙ્ગવઃ ॥ 34 ॥

પશ્યતાં સુમહત્કર્મ મહદ્યુદ્ધમુપસ્થિતમ્ ।
પરાવૃત્તો ધનુર્ગૃહ્ય સુશર્મા ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥ 35 ॥

નિમેષાન્તરમાત્રેણ ભીમસેનેન તે રથાઃ ।
રથાનાં ચ ગજાનાં ચ વાજિનાં ચ સસાદિનાં ॥ 36 ॥

સહસ્રશતસન્ઘાતાઃ શૂરાણામુગ્રધન્વિનામ્ ।
પાતિતા ભીમસેનેન વિરાટસ્ય સમીપતઃ ॥ 37 ॥

પત્તયો નિહતાસ્તેષાં ગદાં ગૃહ્ય મહાત્મના ॥ 38 ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા તાદૃશં યુદ્ધં સુશર્મા યુદ્ધદુર્મદઃ ।
ચિન્તયામાસ મનસા કિં શેષં હિ બલસ્ય મે ॥ 39 ॥

અપરો દૃશ્યતે સૈન્યે પુરા મગ્નો મહાબલે ।
આકર્ણપૂર્ણેન તદા ધનુષા પ્રત્યદૃશ્યત ॥ 40 ॥

સુશર્મા સાયકાંસ્તીક્ષ્ણાન્ક્ષિપતે ચ પુનઃપુનઃ ॥ 41 ॥

તતઃ સમસ્તાસ્તે સર્વે તુરગાનભ્યચોદયન્ ।
દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણાસ્ત્રિગર્તાન્પ્રત્યમર્ષણાઃ ॥ 42 ॥

તાન્નિવૃત્તરથાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાસ્તાં મહાચમૂમ્ ।
વૈરાટિઃ પરમક્રુદ્ધો યુયુધે પરમાદ્ભુતમ્ ॥ 43 ॥

ત્રિગર્તાઃ સમભિક્રમ્ય અયુધ્યન્ત જયૈષિણઃ । તાન્ભીમસેનઃ સન્ક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ ।
વૈરાટિઃ પરમક્રુદ્ધો યુયુધે પરમાદ્ભુતમ્ ॥ 44 ॥

સહસ્રં પ્રાહિણીદ્રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલશ્ચાપિ સપ્તૈવ શતાનિ પ્રાહિણોચ્છરૈઃ ॥ 45 ॥

શતાનિ ત્રીણિ શૂરાણાં સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
યુધિષ્ઠિરસમાદિષ્ટો નિજઘ્ને પુરુષર્ષભઃ ॥ 46 ॥

પ્રવિશ્ય મહતીં સેનાં ત્રિગર્તાનાં મહાબલઃ ।
ક્ષોભયન્સર્વભૂતાનિ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ॥ 47 ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ત્વરમાણો મહાબલઃ ।
અભિદ્રુત્ય સુશર્માણં શરૈરભ્યહનદ્ધૃશમ્ ॥ 48 ॥

સુશર્માઽપિ સુસન્ક્રુદ્ધસ્ત્વરાણો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અવિધ્યદ્દશભિર્બાણૈશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ॥ 49 ॥

તતો રાજન્ક્ષિપ્રકારી કુન્તીઽપુત્રો વૃકોદરઃ ।
સમાસાદ્ય સુશર્માણમશ્વાંસ્તસ્ય ન્યપાતયત્ ॥ 50 ॥

પૃષ્ઠગોષૌ ચ તસ્યાથ હત્વા પરમસાયકૈઃ ।
અથાસ્ય સારથિં ક્રુદ્ધો રથોપસ્થાદપતયત્ ॥ 51 ॥

ચક્રરક્ષસ્તુ શૂરશ્ચ શોણાશ્વો નામ નામતઃ ।
સ ભયાદ્વિરથં દૃષ્ટ્વા ત્રૈગર્તં વ્યાજહાત્તદા ॥ 52 ॥

તતો વિરાટઃ પ્રસ્કન્દ્ય રથાદથ સુશર્મણઃ ।
ગદામસ્ય પરામૃશ્ય તમેવાભ્યહનદ્બલી ॥ 53 ॥

સ ચચાર ગદાપાણિર્વૃદ્ધોઽપિ તરુણો યથા ॥ 54 ॥

ભીમસ્તુ ભીમસન્કાશો રથાત્પ્રસ્કન્દ્ય વીર્યવાન્ . ઉત્પ્લુત્ય ગત્વા વેગેન તદ્રથે વિનિપત્ય ચ ।
સુશર્મણઃ શિરોઽગુહ્ણાત્પુનરાશ્વાસ્ય યુધ્યતઃ ॥ 55 ॥

અગ્રાદ્ગિરેર્વિનિક્ષિપ્ય સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા ।
ઊર્ધ્વમુત્પ્લૃત્ય માર્જાર આખોર્યદ્વચ્છિરો રુષા ॥ 56 ॥

સમુદ્યમ્ય તુ રોષાત્તં નિષ્પિપેષ મહીતલે ।
યદા મૂર્ધ્નિ મહાબાહુઃ પ્રાહરદ્વિલપિષ્યતઃ ॥ 57 ॥

તસ્ય જાનુ દદૌ ભીમો જઘ્ને ચૈનમરત્નિના ।
સ મોહમગમદ્રાજા પ્રહારવરપીડિતઃ ॥ 58 ॥

તસ્મિન્વીરે ગૃહીતે તુ ત્રિગર્તાનાં મહારથે ।
અભજ્યત બલં સર્વં ત્રિગર્તાનાં ભયાતુરમ્ ॥ 59 ॥

નિવૃત્ય ગાસ્તતઃ સર્વાઃ પાણ્ડુપુત્રા મહારથાઃ ।
અવજિત્ય સુશર્માણં ધનં ચાદાય સર્વશઃ ॥ 60 ॥

સ્વબાહુબલસમ્પન્ના હ્રીનિષેવા યતવ્રતાઃ । વિરાટસ્ય મહાત્માનઃ પરિક્લેશવિનાશનાઃ ।
સ્થિતાઃ સમક્ષં તે સર્વે ત્વથ ભીમોઽભ્યભાષત ॥ 61 ॥

નાયં પાપસમાચારો મત્તો જીવિતુમર્હતિ । કિન્નુ શક્યં મયા કર્તું યદ્રાજા સતતં ઘૃણી ।
ગલે ગૃહીત્વા રાજાનમાનીય વિવશં વશમ્ ॥ 62 ॥

તત એનં વિચેષ્ટન્તં બદ્ધ્વા પાર્થો વૃકોદરઃ ।
રથમારોપયામાસ વિસઞ્જ્ઞં પાંસુગુણ્ઠિતમ્ ॥ 63 ॥

અભ્યેત્ય રણમધ્યસ્થમભ્યગચ્છદ્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
દર્શયામાસ ભીમસ્તુ સુશર્માણં નરાધિપમ્ ॥ 64 ॥

પ્રોવાચ પુરુષવ્યાઘ્રો ભીમમાહવશોભિનમ્ ।
તં રાજા પ્રાહસદ્દૃષ્ટ્વા મુચ્યતાં વૈ નરાધમઃ ॥ 65 ॥

એવમુક્તોઽબ્રવીદ્ભીમઃ સુશર્માણં મહાબલમ્ ।
જીવિતું ચેચ્છસે મૂઢ હેતું મે ગદતઃ શૃણુ ॥ 66 ॥

દાસોસ્મીતિ ત્વયા વાચ્યં સંસત્સુ ચ સભાસુ ચ ।
એવં તે જીવિતં દદ્યામેષ યુદ્ધજિતો વિધિઃ ॥ 67 ॥

તમુવાચ તતો જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા સપ્રણયં વચઃ ।
મુઞ્ચમુઞ્ચાધમાચારં પ્રમાણં યદિ તે વયમ્ ॥ 68 ॥

દાસભાવં ગતો હ્યેષ વિરાટસ્ય મહીપતેઃ ।
અદાસો ગચ્છ મુક્તોસિ મૈવં કાર્ષીઃ કદાચન ॥ 69 ॥

એવમુક્તે તુ સવ્રીડઃ સુશર્માઽસીદધોમુખઃ ।
સ મુક્તોઽભ્યેત્ય રાજાનમભિવાદ્ય પ્રતસ્થિવાન્ ॥ 70 ॥

વિસૃજ્ય તુ સુશર્માણં પાણ્ડવાસ્તે હતદ્વિષઃ . સ્વબાહુબલસમ્પન્ના હીનિષેવા યતવ્રતાઃ ।
સન્ગ્રામશિરસો મધ્યે તાં રાત્રિં સુખિનોઽવસન્ ॥ 71 ॥