Mahabharata · Chapter 4.22

sā sūtaputrābhihatā rājaputrī suduḥkhitā /
vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī sūtaputrasya bhāminī // 1 //

jagāmāvāsamevātha tadā sā drupadātmajā /
kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā sā tanumadhyamā // 2 //

gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā /
cintayāmāsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam // 3 //

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhavenmama / ityevaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ taṃ manasā'gamat /
anyaḥ kartā vinā bhīmānna me'dya manasepsitam // 4 //

prādurbhūte kṣaṇe rātrau vihāya śayanaṃ svakam / duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī /
prādravannāthamicchantī tathā nāthavatī satī // 5 //

sā vai mahānasaṃ prāpya bhīmasenaṃ sucismitā /
upāsarpata pāñcālī vāsiteva mahāgajam // 6 //

sarvaśveteva māheyī vane vṛddhā trihāyaṇī / maharpabhaṃ yathā suptamarthinī vananirjhare /
samprasuptaṃ tathā siṃhiṃ mṛgarājavadhūriva // 7 //

abhiprasārya bāhubhyāṃ patiṃ suptaṃ samāśliṣat /
sujātaṃ gomatītīre sālaṃ vallīva puṣpitā // 8 //

parispṛsya ca pāṇibhyāṃ patiṃ suptamabodhayat / śrīrivānyā mahotsāhaṃ suptaṃ viṣṇumivārṇave /
kṣaumāvadāte śayane śayānaṃ vṛṣabhekṣaṇam // 9 //

yathā śacī devarājaṃ rudrāṇī śankaraṃ yathā /
brahmāṇamiva sāvitrī devasenā guhaṃ yathā // 10 //

diśāgajasamākāraṃ gajaṃ gajavadhūriva /
bhīmaṃ prābodhayatkāntā lakṣmīrdāmodaraṃ yathā // 11 //

vīṇeva madhurālāpā svaraṃ gāndhāramāśritā /
abhyabhāṣata pāñcālī kauravaṃ pāṇḍunandanam // 12 //

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena mṛto yathā /
na mṛtaḥ sa hi pāpīyānbhāryāmālambya jīvati // 13 //

tasmiñjīvati pāpiṣṭhe senāvāhe mama dviṣi /
tatkarmaṃ kṛtavatyadya kathaṃ nidrāṃ niṣevase // 14 //
vaiśampāyana uvāca /

sukhasuptaśca taṃ śabdaṃ niśamya sa vṛkodaraḥ /
saṃveditaḥ kuruśreṣṭhaḥ totrairiva mahāgajaḥ // 15 //

sa vai vihāya śayanaṃ yasminsuptaḥ prabodhitaḥ /
udatiṣṭhadameyātmā paryaṅke sottaracchade // 16 //

upaveśya ca durdharpaḥ pāñcālakulavardhanīm /
athābravīdrājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām // 17 //

kenārthena ca samprāptā tvariteva mamāntikam /
na te prakṛtimānvarṇaḥ kṛśā tvamabhilakṣyase // 18 //

prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ sarvamākhyātumarhasi /
ācakṣva tvamaśeṣeṇa sarvaṃ vidyāmahaṃ yathā // 19 //

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham /
yadyapyasukaraṃ karma kṛtamityavadhāraya // 20 //

ahameva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu /
ahamāpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ // 21 //

śīghramuktvā yathākāmaṃ yatte kāryaṃ vivakṣitam /
gaccha vai śayanāyaiva yāvadanyo na budhyate // 22 //
vaiśampāyana uvāca /

sā lañjamānā bhītā ca adhomukhamukhī tataḥ /
novāca kiñcidvacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā // 23 //

athābravīdbhīmaparākramo balī vṛkodaraḥ pāṇḍavamukhyasammataḥ /
prabrūhi kiṃ te karavāṇi sundari priyaṃ priye vāraṇamattagāmini // 24 //
draupadyuvāca /

aśocyatā kutastasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ /
jānansarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ bhīmānupṛcchasi // 25 //

yanmāṃ dāsīpravādena prātikāmī tadā'nayat /
sabhāyāṃ pariṣanmadhye tanme marmāṇi kṛntati // 26 //

vikṛṣṭā hāstinapure sabhāyāṃ rājasaṃsadi /
duḥśāsanena keśānte parāmṛṣṭā rajasvalā // 27 //

kṣatriyaistatra karṇādyairdṛṣṭā duryodhanena ca / śvaśurābhyāṃ ca bhīṣmeṇa vidureṇa ca dhīmatā /
droṇena ca mahābāho kṛpeṇa ca parantapa // 28 //

sā'haṃ śvaśurayormadhye bhrātṛmadhye ca pāṇḍava /
keśe gṛhītvā ca sabhāṃ nītā jīvati vai tvayi // 29 //

viprayuktā tataścāhaṃ vane rājyādvanaṃ gatā / sā'haṃ vane durvasatiṃ vasatī tvadhvakarśitā /
jaṭāsuraparikleśātprāptāpi sumahadbhayam // 30 //

pārthivasya sutā nāma kānu jīvena mādṛśī /
anubhūya bhṛśaṃ duḥkhamanyatra draupadīṃ prabho // 31 //

vanavāsagatā cāhaṃ saindhavena durātmanā /
parāmṛṣṭā dvitīyaṃ ca sodrumutsahate tu kā // 32 //

padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśānviṣamasaṃsthitān /
durgāñśvāpadasankīrṇāṃstvayi jīvati pāṇḍave // 33 //

tato'haṃ dvādaśe varṣe vanyamūlaphalāśanā / idaṃ puramanuprāptā sudeṣṇāparicārikā /
parastriyamupātiṣṭhe satyadharmaparāyaṇā // 34 //

gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam /
nityaṃ piṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava // 35 //

sā'haṃ bahūniḥ duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte // 36 //

matsyarājasamakṣaṃ tu tasya dhūrtasya paśyataḥ /
kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī // 37 //

evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ kliśyamānā ca pāṇḍava /
na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me // 38 //

drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā /
agnikuṇḍātsamudbhūtā norvyāṃ jātu carāmyaham // 39 //

kīcakaṃ cenna hanyāstvaṃ grīvāṃ baddhvā jale mriye /
viṣamāleḍya pāsyāmi pravekṣyāmyathavā'nalaṃ // 40 //

ātmānaṃ nāśayiṣyāmi vṛkṣamāruhya vā pate /
śastreṇāṅgaṃ ca bhetsyāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me // 41 //

yo'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata /
senānīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ // 42 //

sa māṃ sairandhriveṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani /
nityamevāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai // 43 //

tenaivamucyamānāyā vadhārheṇārisūdana /
kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate // 44 //

śaraṇaṃ bhava kaunteya mā sma gacche yudhiṣṭhiram /
nirudyogaṃ nirāmarṣaṃ nirvīryamarimardana // 45 //

mā sma sīmantinī kāciñjanayetputramīdṛśam // 46 //

vijānāmi tavāmarṣaṃ balaṃ vīryaṃ ca pāṇḍava /
tato'haṃ paridevāmi cāgrataste mahābala // 47 //

yathā yūthapatirmattaḥ kuñjaraḥ ṣāṣṭihāyanaḥ /
bhūmau nipatitaṃ bilvaṃ padbhyamākramya pīḍayet // 48 //

tathaiva ca śirastasya nipātya dharaṇītale /
vāmena puruṣavyāghra marda mādena pāṇḍava // 49 //

sa cedudyantamādityaṃ prātarutthāya paśyati /
kīcakaḥ śarvarīṃ vyuṣṭāṃ nāhaṃ jīvitumutsahe // 50 //

śāpitosi mama prāṇaiḥ sukṛtenārjunasya ca / yudhiṣṭhirasya pādābhyāṃ yamayorjīvitena ca /
kīcakasya vadhaṃ nādya pratijānāsi bhārata // 51 //

bhrāta ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam /
yasmāsmi karmaṇā prāptā duḥkhametadanantakam // 52 //

yeṣāṃ mukhyatamo jyeṣṭho bhavettu kulapāṃsanaḥ /
bhrātaraṃ paramanvīyuste'pi śālīnabuddhayaḥ // 53 //

ko hi rājyaṃ parityajya saputrapaśubāndhavam /
pravrajeta mahāraṇyamajinaiḥ parivāritaḥ // 54 //

yadi niṣkasahasrāṇi yadvā'nyatsāravaddhanam /
sāyaṃ prātaradeviṣyadapi saṃvatsarāyutam // 55 //

rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyamajāvikam /
aśvāśvatarasaṅghāśca na jātu kṣayamāvrajet // 56 //

soyaṃ dyūtapravādena śriyaścaivāvaropitaḥ /
tūṣṇīmāste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan // 57 //

purā daśasahasrāṇi dantināṃ vājināmapi /
yaṃ yāntamanuyānti sma soyaṃ dyūtena jīvati // 58 //

tathā śatasahasrāṇi strīṇāmamitatejasām /
upāsate sma rājānamindraprasthe yudhiṣṭhiram // 59 //

śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ yasya nityaṃ mahānase /
pātrahastā divārātramatithīnbhojayantyuta // 60 //

eṣa niṣkasahasrāṇi dattvā prātardinedine /
dyūtajena hyanarthena mahatā samupāvṛtaḥ // 61 //

enaṃ susvarasampannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ /
suptaṃ prātarupātiṣṭhansumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ // 62 //

[sahasraṃ vālakhilyānāṃ sahasramudavāsinām /
sahasramaśmakuṭṭānāṃ sahasraṃ vāyubhojinām // 63 //

sahasraṃ munipatnīnāṃ sahasraṃ brahmacāriṇām /
sahasraṃ maunaśīlānāṃ sahasraṃ gṛhamedhinām // 64 //

haṃsāḥ paramahaṃsāśca yoginaśca dvijātayaḥ /
kuṭīrakāḥ parivrājo ye cānye vanacāriṇaḥ // 65 //

saṃvibhaktātmakāścaiva bahavaścordhvaretasaḥ . caturvedavido viprāḥ śikṣāmīmāṃsapāragāḥ /
kramapāṭhāśca ye viprāḥ sāmādhyāyanikāśca ye // 66 // ]

sahasramṛṣayo yasya nityamāsansabhāsadaḥ /
tapaḥśrutopasampannāḥ sarvakāmairupāsthitāḥ // 67 //

andhānvṛddhānanāthāṃstu sarvarāṣṭreṣu duḥkhitān /
bibhartyannārthino nityamānṛśaṃsyādyudhiṣṭhiraḥ // 68 //

sa eṣa nilayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ /
sabhāyāṃ vinato rājñaḥ kaṅko nāma yudhiṣṭhiraḥ // 69 //

indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ /
āsanbalikarāḥ sarve sonyebhyo bhṛtimicchati // 70 //

pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsanvaśavartinaḥ /
sa vaśe vivaśo rājñāṃ pareṣāmadya vartate // 71 //

samprāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ raśmivāniva tejasā /
sodya rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ // 72 //

yamupāsata rājānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ /
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam // 73 //

anavadyaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthena saṃvṛtam /
dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syāddharmarājaṃ yudhiṣṭhiram // 74 //

upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā'pi ca vasundharā /
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya bhārata bhāratam // 75 //

evaṃ bahuvidairduḥkhaiḥ pīḍyamānāmanāthavat /
śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi // 76 //

idaṃ tu me duḥkhataraṃ yattvāṃ vakṣyāmi bhārata /
na me'bhyasūyā kartavyā duḥkhādetadbravīmyaham // 77 //

śārdūlairmahiṣairnāgauragāre yotsyase sadā /
kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyāstadā me kaśmalo'bhavat // 78 //

hasantyantaḥpure nāryo mama ceṣṭāṃ nirīkṣya ca // 79 //

tata utthāya kaikeyī sarvāstāḥ pratyabhāṣata /
prekṣya māmanavadyāṅgīṃ kaśmalābhihatāmiva // 80 //

snehātsaṃvāsajādeva tadā vai cāruhāsinī /
yudhyamānaṃ mahāvīryamimaṃ samanuśocati // 81 //

kalyāṇarūpā sairandhrī valalaścāpi sundaraḥ /
strīṇāṃ cittaṃ hi durjñeyaṃ yuktarūpau hi me matau // 82 //

sairandhrī priyasaṃvāsānnityaṃ karuṇavādinī /
asminrājakule caitau tulyakālanivāsinau // 83 //

iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityamajījapat /
krudhyantīṃ māṃ ca samprekṣya paryaśaṅkata māṃ tvayi // 84 //

tasyāṃ tathā bruvantyāṃ tu bhīmo bhīmaparākramaḥ /
novāca kiñcidvacanaṃ saṃrambhādraktalocanaḥ // 85 //

jñātvā-tu ruṣitaṃ bhīmaṃ draupadī punarabravīt /
śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitumutsahe // 86 //

yaṃstu devānmanuṣyāṃśca sarvānekaratho'jayat / soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā /
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ // 87 //

yo'tarpayadameyātmā khāṇḍave jātavedasam /
so'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ // 88 //

yasmādbhayamamitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt /
sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanañjayaḥ // 89 //

yasyaṃ jyātalanirghoṣātsamakampanta śatravaḥ / ṣaṇḍarūpaṃ vahantaṃ taṃ gītaṃ nṛttāvalambanam /
kurvantamarjunaṃ dṛṣṭvā na me svāsthyaṃ mano vrajet // 90 //

striyo gītasvarāttasya muditāḥ paryupāsate // 91 //

kirīṭaṃ sūryasankāśaṃ yasya mūrdhanyaśobhata /
veṇīvikṛtakeśāntaḥ so'yamadya dhanañjayaḥ // 92 //

yasminnastrāṇi divyāni samastāni mahātmani /
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ yo dhārayati kuṇḍale // 93 //

yaṃ vai rājasahasrāṇi tejasā'pratimaṃ bhuvi /
samare nātivartante velāmiva mahormayaḥ // 94 //

soyaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā /
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ // 95 //

yasya sma rathanirghoṣātsamakampata medinī /
saparvatavanākāśā sahasthāvarajaṅgamā // 96 //

yasmiñjāte maheṣvāse kuntyāḥ prītiravardhata /
na sa śocati māmadya bhīmasena tavānujaḥ // 97 //

vibhūṣitamalankāraiḥ kuṇḍalaiḥ paripātukaiḥ /
kambupāṇimathāyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ // 98 //

veṇīvikṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānamarjunam /
kanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā śokaṃ gacchati me manaḥ // 99 //

yadā hyenaṃ parivṛtaṃ kanyābhirdevarūpiṇam /
pracchannamiva mātaṅgaṃ paripūrṇaṃ kareṇubhiḥ // 100 //

mātsyaṃ pārthaṃ ca gāyantaṃ virāṭaṃ samupasthitam /
paśyāmi tūryamadhyasthaṃ dṛṣṭvā muhyati me manaḥ // 101 //

nūnamāryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanañjayam /
ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ dyurdyūtadevinam // 102 //

aindravāruṇavāyavyabrahmāgneyaiḥ savaiṣṇavaiḥ . agnīnsantarpayanpārthaḥ sarvaśatrunibarhaṇaḥ /
divyairastrairameyātmā sarvāṃścaikaratho'jayat // 103 //

kauberaṃ vaiṣṇavaṃ śaivamastrāṇyanyāni bhārata /
darśayannastravīryaṃ ca vāsudevasahāyavān // 104 //

divyaṃ gāndharvamastraṃ ca vāyavyamatha vaiṣṇavam /
brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthūṇākarṇaṃ ca darśayan // 105 //

paulomānkālakeyāṃśca indraśatrūnmahābalān / nivātakavacaiḥ sārdhaṃ ghorānekaratho'jayat /
sontaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ // 106 //

yo vai mahātapaḥ kurvanmahābalaparākramaḥ /
yuddhena toṣayāmāsa śankaraṃ śūlapāṇinam // 107 //

kanyāpuragataṃ dṛṣṭvā goṣṭheṣviva mahāvṛṣam /
strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ kuntīṃ gacchati me manaḥ // 108 //

yaḥ strībhirnityasampanno rūpeṇāstreṇa medhayā /
so'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam // 109 //

rājakanyāśca veśyāśca viśāṃ duhitaraśca yāḥ / sarvāḥ sārayutā nāryo dāmagranthivaśaṃ gatāḥ /
preṣyakarmaṇi taṃ dṛṣṭvā śocāmi vilapāmi ca // 120 //

virāṭamupatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinam / abhyakīryanta bṛndāni dāmagranthimudīkṣitum /
vinayantaṃ javenāśvāndharmarājasya paśyataḥ // 111 //

kinnu māṃ manyase pārtha sukhiteti parantapa /
tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāmpatim // 112 //

taṃ dṛṣṭvā goṣu gosaṅkhyaṃ vatsacarmakṣitīśayam /
duḥkhaśokaparītāṅgī pāṇḍubhūtā'smi pāṇḍava // 113 //

sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥpunaḥ . na paśyāmi mahābhāga sahadevasya duḥṣkṛtam /
yasmādevaṃvidhaṃ kleśaṃ prāpnuyātsatyavikramaḥ // 114 //

dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam /
goṣu govṛṣasankāśaṃ mātsyenāpi niveśitam // 115 //

saṃrabdhatararaktākṣaṃ gopālānāṃ purogamam /
virāṭamabhinandantaṃ vitte me bhavati jvaraḥ // 116 //

sahadevaṃ hi me nityaṃ vīramāryā praśaṃsati /
mahābhijanasampanno nītimānkulavānapi // 117 //

hīniṣevo hyanavamo dhārmikaśca priyaśca me /
sa te'raṇyeṣu voḍhavyaḥ pāñcāli rajanīṣvapi // 118 //

sukumāraśca śūraśca rājānaṃ cāpyanuvrataḥ /
jyeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ svayaṃ pāñcāli bhojayeḥ // 119 //

ityuvāca hi māṃ kuntī rudatī putragṛddhinī /
pravrajantaṃ mahāraṇyaṃ taṃ pariṣvajya tiṣṭhatī // 120 //

taṃ dṛṣṭvā goṣu gopālaveṣamāsthāya dhiṣṭhitam /
sahadevaṃ yudhāṃśreṣṭhaṃ kinnu jīvāmi pāṇḍavaḥ // 121 //

evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ // 122 //

punaḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāni śṛṇu bhārata /
vardhante mayi kaunteya vakṣyāmyanyāni tāni vai // 123 //

yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhānyuta /
śoṣayanti śarīraṃ me kinnu duḥkhataraṃ tataḥ // 124 //

ekabhartā tu yā nārī sā sukhenaiva vartate / pañca me patayaḥ santi mama duḥkhamanantakam // 125 //