મહાભારત · અધ્યાય 4.22

સા સૂતપુત્રાભિહતા રાજપુત્રી સુદુઃખિતા ।
વધં કૃષ્ણા પરીપ્સન્તી સૂતપુત્રસ્ય ભામિની ॥ 1 ॥

જગામાવાસમેવાથ તદા સા દ્રુપદાત્મજા ।
કૃત્વા શૌચં યથાન્યાયં કૃષ્ણા સા તનુમધ્યમા ॥ 2 ॥

ગાત્રાણિ વાસસી ચૈવ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન સા ।
ચિન્તયામાસ રુદતી તસ્ય દુઃખસ્ય નિર્ણયમ્ ॥ 3 ॥

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં કાર્યં ભવેન્મમ । ઇત્યેવં ચિન્તયિત્વા સા ભીમં તં મનસાઽગમત્ ।
અન્યઃ કર્તા વિના ભીમાન્ન મેઽદ્ય મનસેપ્સિતમ્ ॥ 4 ॥

પ્રાદુર્ભૂતે ક્ષણે રાત્રૌ વિહાય શયનં સ્વકમ્ । દુઃખેન મહતા યુક્તા માનસેન મનસ્વિની ।
પ્રાદ્રવન્નાથમિચ્છન્તી તથા નાથવતી સતી ॥ 5 ॥

સા વૈ મહાનસં પ્રાપ્ય ભીમસેનં સુચિસ્મિતા ।
ઉપાસર્પત પાઞ્ચાલી વાસિતેવ મહાગજમ્ ॥ 6 ॥

સર્વશ્વેતેવ માહેયી વને વૃદ્ધા ત્રિહાયણી । મહર્પભં યથા સુપ્તમર્થિની વનનિર્ઝરે ।
સમ્પ્રસુપ્તં તથા સિંહિં મૃગરાજવધૂરિવ ॥ 7 ॥

અભિપ્રસાર્ય બાહુભ્યાં પતિં સુપ્તં સમાશ્લિષત્ ।
સુજાતં ગોમતીતીરે સાલં વલ્લીવ પુષ્પિતા ॥ 8 ॥

પરિસ્પૃસ્ય ચ પાણિભ્યાં પતિં સુપ્તમબોધયત્ । શ્રીરિવાન્યા મહોત્સાહં સુપ્તં વિષ્ણુમિવાર્ણવે ।
ક્ષૌમાવદાતે શયને શયાનં વૃષભેક્ષણમ્ ॥ 9 ॥

યથા શચી દેવરાજં રુદ્રાણી શન્કરં યથા ।
બ્રહ્માણમિવ સાવિત્રી દેવસેના ગુહં યથા ॥ 10 ॥

દિશાગજસમાકારં ગજં ગજવધૂરિવ ।
ભીમં પ્રાબોધયત્કાન્તા લક્ષ્મીર્દામોદરં યથા ॥ 11 ॥

વીણેવ મધુરાલાપા સ્વરં ગાન્ધારમાશ્રિતા ।
અભ્યભાષત પાઞ્ચાલી કૌરવં પાણ્ડુનન્દનમ્ ॥ 12 ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે ભીમસેન મૃતો યથા ।
ન મૃતઃ સ હિ પાપીયાન્ભાર્યામાલમ્બ્ય જીવતિ ॥ 13 ॥

તસ્મિઞ્જીવતિ પાપિષ્ઠે સેનાવાહે મમ દ્વિષિ ।
તત્કર્મં કૃતવત્યદ્ય કથં નિદ્રાં નિષેવસે ॥ 14 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સુખસુપ્તશ્ચ તં શબ્દં નિશમ્ય સ વૃકોદરઃ ।
સંવેદિતઃ કુરુશ્રેષ્ઠઃ તોત્રૈરિવ મહાગજઃ ॥ 15 ॥

સ વૈ વિહાય શયનં યસ્મિન્સુપ્તઃ પ્રબોધિતઃ ।
ઉદતિષ્ઠદમેયાત્મા પર્યઙ્કે સોત્તરચ્છદે ॥ 16 ॥

ઉપવેશ્ય ચ દુર્ધર્પઃ પાઞ્ચાલકુલવર્ધનીમ્ ।
અથાબ્રવીદ્રાજપુત્રીં કૌરવ્યો મહિષીં પ્રિયામ્ ॥ 17 ॥

કેનાર્થેન ચ સમ્પ્રાપ્તા ત્વરિતેવ મમાન્તિકમ્ ।
ન તે પ્રકૃતિમાન્વર્ણઃ કૃશા ત્વમભિલક્ષ્યસે ॥ 18 ॥

પ્રકાશં યદિ વા ગુહ્યં સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ ।
આચક્ષ્વ ત્વમશેષેણ સર્વં વિદ્યામહં યથા ॥ 19 ॥

સુખં વા યદિ વા દુઃખં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
યદ્યપ્યસુકરં કર્મ કૃતમિત્યવધારય ॥ 20 ॥

અહમેવ હિ તે કૃષ્ણે વિશ્વાસ્યઃ સર્વકર્મસુ ।
અહમાપત્સુ ચાપિ ત્વાં મોક્ષયામિ પુનઃ પુનઃ ॥ 21 ॥

શીઘ્રમુક્ત્વા યથાકામં યત્તે કાર્યં વિવક્ષિતમ્ ।
ગચ્છ વૈ શયનાયૈવ યાવદન્યો ન બુધ્યતે ॥ 22 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા લઞ્જમાના ભીતા ચ અધોમુખમુખી તતઃ ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્વચનં બાષ્પદૂષિતલોચના ॥ 23 ॥

અથાબ્રવીદ્ભીમપરાક્રમો બલી વૃકોદરઃ પાણ્ડવમુખ્યસમ્મતઃ ।
પ્રબ્રૂહિ કિં તે કરવાણિ સુન્દરિ પ્રિયં પ્રિયે વારણમત્તગામિનિ ॥ 24 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

અશોચ્યતા કુતસ્તસ્યા યસ્યા ભર્તા યુધિષ્ઠિરઃ ।
જાનન્સર્વાણિ દુઃખાનિ કિં માં ભીમાનુપૃચ્છસિ ॥ 25 ॥

યન્માં દાસીપ્રવાદેન પ્રાતિકામી તદાઽનયત્ ।
સભાયાં પરિષન્મધ્યે તન્મે મર્માણિ કૃન્તતિ ॥ 26 ॥

વિકૃષ્ટા હાસ્તિનપુરે સભાયાં રાજસંસદિ ।
દુઃશાસનેન કેશાન્તે પરામૃષ્ટા રજસ્વલા ॥ 27 ॥

ક્ષત્રિયૈસ્તત્ર કર્ણાદ્યૈર્દૃષ્ટા દુર્યોધનેન ચ । શ્વશુરાભ્યાં ચ ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ ધીમતા ।
દ્રોણેન ચ મહાબાહો કૃપેણ ચ પરન્તપ ॥ 28 ॥

સાઽહં શ્વશુરયોર્મધ્યે ભ્રાતૃમધ્યે ચ પાણ્ડવ ।
કેશે ગૃહીત્વા ચ સભાં નીતા જીવતિ વૈ ત્વયિ ॥ 29 ॥

વિપ્રયુક્તા તતશ્ચાહં વને રાજ્યાદ્વનં ગતા । સાઽહં વને દુર્વસતિં વસતી ત્વધ્વકર્શિતા ।
જટાસુરપરિક્લેશાત્પ્રાપ્તાપિ સુમહદ્ભયમ્ ॥ 30 ॥

પાર્થિવસ્ય સુતા નામ કાનુ જીવેન માદૃશી ।
અનુભૂય ભૃશં દુઃખમન્યત્ર દ્રૌપદીં પ્રભો ॥ 31 ॥

વનવાસગતા ચાહં સૈન્ધવેન દુરાત્મના ।
પરામૃષ્ટા દ્વિતીયં ચ સોદ્રુમુત્સહતે તુ કા ॥ 32 ॥

પદ્ભ્યાં પર્યચરં ચાહં દેશાન્વિષમસંસ્થિતાન્ ।
દુર્ગાઞ્શ્વાપદસન્કીર્ણાંસ્ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવે ॥ 33 ॥

તતોઽહં દ્વાદશે વર્ષે વન્યમૂલફલાશના । ઇદં પુરમનુપ્રાપ્તા સુદેષ્ણાપરિચારિકા ।
પરસ્ત્રિયમુપાતિષ્ઠે સત્યધર્મપરાયણા ॥ 34 ॥

ગોશીર્ષકં પદ્મકં ચ હરિશ્યામં ચ ચન્દનમ્ ।
નિત્યં પિષે વિરાટસ્ય ત્વયિ જીવતિ પાણ્ડવ ॥ 35 ॥

સાઽહં બહૂનિઃ દુઃખાનિ ગણયામિ ન તે કૃતે ॥ 36 ॥

મત્સ્યરાજસમક્ષં તુ તસ્ય ધૂર્તસ્ય પશ્યતઃ ।
કીચકેન પદા સ્પૃષ્ટા કા નુ જીવેત માદૃશી ॥ 37 ॥

એવં બહુવિધૈર્દુઃખૈઃ ક્લિશ્યમાના ચ પાણ્ડવ ।
ન માં જાનાસિ કૌન્તેય કિં ફલં જીવિતેન મે ॥ 38 ॥

દ્રુપદસ્ય સુતા ચાહં ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાનુજા ।
અગ્નિકુણ્ડાત્સમુદ્ભૂતા નોર્વ્યાં જાતુ ચરામ્યહમ્ ॥ 39 ॥

કીચકં ચેન્ન હન્યાસ્ત્વં ગ્રીવાં બદ્ધ્વા જલે મ્રિયે ।
વિષમાલેડ્ય પાસ્યામિ પ્રવેક્ષ્યામ્યથવાઽનલં ॥ 40 ॥

આત્માનં નાશયિષ્યામિ વૃક્ષમારુહ્ય વા પતે ।
શસ્ત્રેણાઙ્ગં ચ ભેત્સ્યામિ કિં ફલં જીવિતેન મે ॥ 41 ॥

યોઽયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કીચકો નામ ભારત ।
સેનાનીઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્યાલઃ પરમદુર્મતિઃ ॥ 42 ॥

સ માં સૈરન્ધ્રિવેષેણ વસન્તીં રાજવેશ્મનિ ।
નિત્યમેવાહ દુષ્ટાત્મા ભાર્યા મમ ભવેતિ વૈ ॥ 43 ॥

તેનૈવમુચ્યમાનાયા વધાર્હેણારિસૂદન ।
કાલેનેવ ફલં પક્વં હૃદયં મે વિદીર્યતે ॥ 44 ॥

શરણં ભવ કૌન્તેય મા સ્મ ગચ્છે યુધિષ્ઠિરમ્ ।
નિરુદ્યોગં નિરામર્ષં નિર્વીર્યમરિમર્દન ॥ 45 ॥

મા સ્મ સીમન્તિની કાચિઞ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્ ॥ 46 ॥

વિજાનામિ તવામર્ષં બલં વીર્યં ચ પાણ્ડવ ।
તતોઽહં પરિદેવામિ ચાગ્રતસ્તે મહાબલ ॥ 47 ॥

યથા યૂથપતિર્મત્તઃ કુઞ્જરઃ ષાષ્ટિહાયનઃ ।
ભૂમૌ નિપતિતં બિલ્વં પદ્ભ્યમાક્રમ્ય પીડયેત્ ॥ 48 ॥

તથૈવ ચ શિરસ્તસ્ય નિપાત્ય ધરણીતલે ।
વામેન પુરુષવ્યાઘ્ર મર્દ માદેન પાણ્ડવ ॥ 49 ॥

સ ચેદુદ્યન્તમાદિત્યં પ્રાતરુત્થાય પશ્યતિ ।
કીચકઃ શર્વરીં વ્યુષ્ટાં નાહં જીવિતુમુત્સહે ॥ 50 ॥

શાપિતોસિ મમ પ્રાણૈઃ સુકૃતેનાર્જુનસ્ય ચ । યુધિષ્ઠિરસ્ય પાદાભ્યાં યમયોર્જીવિતેન ચ ।
કીચકસ્ય વધં નાદ્ય પ્રતિજાનાસિ ભારત ॥ 51 ॥

ભ્રાત ચ વિગર્હસ્વ જ્યેષ્ઠં દુર્દ્યૂતદેવિનમ્ ।
યસ્માસ્મિ કર્મણા પ્રાપ્તા દુઃખમેતદનન્તકમ્ ॥ 52 ॥

યેષાં મુખ્યતમો જ્યેષ્ઠો ભવેત્તુ કુલપાંસનઃ ।
ભ્રાતરં પરમન્વીયુસ્તેઽપિ શાલીનબુદ્ધયઃ ॥ 53 ॥

કો હિ રાજ્યં પરિત્યજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ ।
પ્રવ્રજેત મહારણ્યમજિનૈઃ પરિવારિતઃ ॥ 54 ॥

યદિ નિષ્કસહસ્રાણિ યદ્વાઽન્યત્સારવદ્ધનમ્ ।
સાયં પ્રાતરદેવિષ્યદપિ સંવત્સરાયુતમ્ ॥ 55 ॥

રુક્મં હિરણ્યં વાસાંસિ યાનં યુગ્યમજાવિકમ્ ।
અશ્વાશ્વતરસઙ્ઘાશ્ચ ન જાતુ ક્ષયમાવ્રજેત્ ॥ 56 ॥

સોયં દ્યૂતપ્રવાદેન શ્રિયશ્ચૈવાવરોપિતઃ ।
તૂષ્ણીમાસ્તે યથા મૂઢઃ સ્વાનિ કર્માણિ ચિન્તયન્ ॥ 57 ॥

પુરા દશસહસ્રાણિ દન્તિનાં વાજિનામપિ ।
યં યાન્તમનુયાન્તિ સ્મ સોયં દ્યૂતેન જીવતિ ॥ 58 ॥

તથા શતસહસ્રાણિ સ્ત્રીણામમિતતેજસામ્ ।
ઉપાસતે સ્મ રાજાનમિન્દ્રપ્રસ્થે યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 59 ॥

શતં દાસીસહસ્રાણાં યસ્ય નિત્યં મહાનસે ।
પાત્રહસ્તા દિવારાત્રમતિથીન્ભોજયન્ત્યુત ॥ 60 ॥

એષ નિષ્કસહસ્રાણિ દત્ત્વા પ્રાતર્દિનેદિને ।
દ્યૂતજેન હ્યનર્થેન મહતા સમુપાવૃતઃ ॥ 61 ॥

એનં સુસ્વરસમ્પન્ના બહવઃ સૂતમાગધાઃ ।
સુપ્તં પ્રાતરુપાતિષ્ઠન્સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ ॥ 62 ॥

[સહસ્રં વાલખિલ્યાનાં સહસ્રમુદવાસિનામ્ ।
સહસ્રમશ્મકુટ્ટાનાં સહસ્રં વાયુભોજિનામ્ ॥ 63 ॥

સહસ્રં મુનિપત્નીનાં સહસ્રં બ્રહ્મચારિણામ્ ।
સહસ્રં મૌનશીલાનાં સહસ્રં ગૃહમેધિનામ્ ॥ 64 ॥

હંસાઃ પરમહંસાશ્ચ યોગિનશ્ચ દ્વિજાતયઃ ।
કુટીરકાઃ પરિવ્રાજો યે ચાન્યે વનચારિણઃ ॥ 65 ॥

સંવિભક્તાત્મકાશ્ચૈવ બહવશ્ચોર્ધ્વરેતસઃ . ચતુર્વેદવિદો વિપ્રાઃ શિક્ષામીમાંસપારગાઃ ।
ક્રમપાઠાશ્ચ યે વિપ્રાઃ સામાધ્યાયનિકાશ્ચ યે ॥ 66 ॥ ]

સહસ્રમૃષયો યસ્ય નિત્યમાસન્સભાસદઃ ।
તપઃશ્રુતોપસમ્પન્નાઃ સર્વકામૈરુપાસ્થિતાઃ ॥ 67 ॥

અન્ધાન્વૃદ્ધાનનાથાંસ્તુ સર્વરાષ્ટ્રેષુ દુઃખિતાન્ ।
બિભર્ત્યન્નાર્થિનો નિત્યમાનૃશંસ્યાદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 68 ॥

સ એષ નિલયં પ્રાપ્તો મત્સ્યસ્ય પરિચારકઃ ।
સભાયાં વિનતો રાજ્ઞઃ કઙ્કો નામ યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 69 ॥

ઇન્દ્રપ્રસ્થે નિવસતઃ સમયે યસ્ય પાર્થિવાઃ ।
આસન્બલિકરાઃ સર્વે સોન્યેભ્યો ભૃતિમિચ્છતિ ॥ 70 ॥

પાર્થિવાઃ પૃથિવીપાલા યસ્યાસન્વશવર્તિનઃ ।
સ વશે વિવશો રાજ્ઞાં પરેષામદ્ય વર્તતે ॥ 71 ॥

સમ્પ્રાપ્ય પૃથિવીં કૃત્સ્નાં રશ્મિવાનિવ તેજસા ।
સોદ્ય રાજ્ઞો વિરાટસ્ય સભાસ્તારો યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 72 ॥

યમુપાસત રાજાનં સભાયામૃષિસત્તમાઃ ।
તમુપાસીનમદ્યાન્યં પશ્ય પાણ્ડવ પાણ્ડવમ્ ॥ 73 ॥

અનવદ્યં મહાપ્રાજ્ઞં જીવિતાર્થેન સંવૃતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કસ્ય ન દુઃખં સ્યાદ્ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 74 ॥

ઉપાસ્તે સ્મ સભાયાં યં કૃત્સ્નાઽપિ ચ વસુન્ધરા ।
તમુપાસીનમદ્યાન્યં પશ્ય ભારત ભારતમ્ ॥ 75 ॥

એવં બહુવિદૈર્દુઃખૈઃ પીડ્યમાનામનાથવત્ ।
શોકસાગરમધ્યસ્થાં કિં માં ભીમ ન પશ્યસિ ॥ 76 ॥

ઇદં તુ મે દુઃખતરં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ ભારત ।
ન મેઽભ્યસૂયા કર્તવ્યા દુઃખાદેતદ્બ્રવીમ્યહમ્ ॥ 77 ॥

શાર્દૂલૈર્મહિષૈર્નાગૌરગારે યોત્સ્યસે સદા ।
કૈકેય્યાઃ પ્રેક્ષમાણાયાસ્તદા મે કશ્મલોઽભવત્ ॥ 78 ॥

હસન્ત્યન્તઃપુરે નાર્યો મમ ચેષ્ટાં નિરીક્ષ્ય ચ ॥ 79 ॥

તત ઉત્થાય કૈકેયી સર્વાસ્તાઃ પ્રત્યભાષત ।
પ્રેક્ષ્ય મામનવદ્યાઙ્ગીં કશ્મલાભિહતામિવ ॥ 80 ॥

સ્નેહાત્સંવાસજાદેવ તદા વૈ ચારુહાસિની ।
યુધ્યમાનં મહાવીર્યમિમં સમનુશોચતિ ॥ 81 ॥

કલ્યાણરૂપા સૈરન્ધ્રી વલલશ્ચાપિ સુન્દરઃ ।
સ્ત્રીણાં ચિત્તં હિ દુર્જ્ઞેયં યુક્તરૂપૌ હિ મે મતૌ ॥ 82 ॥

સૈરન્ધ્રી પ્રિયસંવાસાન્નિત્યં કરુણવાદિની ।
અસ્મિન્રાજકુલે ચૈતૌ તુલ્યકાલનિવાસિનૌ ॥ 83 ॥

ઇતિ બ્રુવાણા વાક્યાનિ સા માં નિત્યમજીજપત્ ।
ક્રુધ્યન્તીં માં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય પર્યશઙ્કત માં ત્વયિ ॥ 84 ॥

તસ્યાં તથા બ્રુવન્ત્યાં તુ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્વચનં સંરમ્ભાદ્રક્તલોચનઃ ॥ 85 ॥

જ્ઞાત્વા-તુ રુષિતં ભીમં દ્રૌપદી પુનરબ્રવીત્ ।
શોકે યૌધિષ્ઠિરે મગ્ના નાહં જીવિતુમુત્સહે ॥ 86 ॥

યંસ્તુ દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ સર્વાનેકરથોઽજયત્ । સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા ।
આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ॥ 87 ॥

યોઽતર્પયદમેયાત્મા ખાણ્ડવે જાતવેદસમ્ ।
સોઽન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ॥ 88 ॥

યસ્માદ્ભયમમિત્રાણાં સદૈવ પુરુષર્ષભાત્ ।
સ લોકપરિભૂતેન વેષેણાસ્તે ધનઞ્જયઃ ॥ 89 ॥

યસ્યં જ્યાતલનિર્ઘોષાત્સમકમ્પન્ત શત્રવઃ । ષણ્ડરૂપં વહન્તં તં ગીતં નૃત્તાવલમ્બનમ્ ।
કુર્વન્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા ન મે સ્વાસ્થ્યં મનો વ્રજેત્ ॥ 90 ॥

સ્ત્રિયો ગીતસ્વરાત્તસ્ય મુદિતાઃ પર્યુપાસતે ॥ 91 ॥

કિરીટં સૂર્યસન્કાશં યસ્ય મૂર્ધન્યશોભત ।
વેણીવિકૃતકેશાન્તઃ સોઽયમદ્ય ધનઞ્જયઃ ॥ 92 ॥

યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમસ્તાનિ મહાત્મનિ ।
આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં યો ધારયતિ કુણ્ડલે ॥ 93 ॥

યં વૈ રાજસહસ્રાણિ તેજસાઽપ્રતિમં ભુવિ ।
સમરે નાતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોર્મયઃ ॥ 94 ॥

સોયં રાજ્ઞો વિરાટસ્ય કન્યાનાં નર્તકો યુવા ।
આસ્તે વેષપ્રતિચ્છન્નઃ કન્યાનાં પરિચારકઃ ॥ 95 ॥

યસ્ય સ્મ રથનિર્ઘોષાત્સમકમ્પત મેદિની ।
સપર્વતવનાકાશા સહસ્થાવરજઙ્ગમા ॥ 96 ॥

યસ્મિઞ્જાતે મહેષ્વાસે કુન્ત્યાઃ પ્રીતિરવર્ધત ।
ન સ શોચતિ મામદ્ય ભીમસેન તવાનુજઃ ॥ 97 ॥

વિભૂષિતમલન્કારૈઃ કુણ્ડલૈઃ પરિપાતુકૈઃ ।
કમ્બુપાણિમથાયાન્તં દૃષ્ટ્વા સીદતિ મે મનઃ ॥ 98 ॥

વેણીવિકૃતકેશાન્તં ભીમધન્વાનમર્જુનમ્ ।
કન્યાપરિવૃતં દૃષ્ટ્વા શોકં ગચ્છતિ મે મનઃ ॥ 99 ॥

યદા હ્યેનં પરિવૃતં કન્યાભિર્દેવરૂપિણમ્ ।
પ્રચ્છન્નમિવ માતઙ્ગં પરિપૂર્ણં કરેણુભિઃ ॥ 100 ॥

માત્સ્યં પાર્થં ચ ગાયન્તં વિરાટં સમુપસ્થિતમ્ ।
પશ્યામિ તૂર્યમધ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા મુહ્યતિ મે મનઃ ॥ 101 ॥

નૂનમાર્યા ન જાનાતિ કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં ધનઞ્જયમ્ ।
અજાતશત્રું કૌરવ્યં મગ્નં દ્યુર્દ્યૂતદેવિનમ્ ॥ 102 ॥

ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યબ્રહ્માગ્નેયૈઃ સવૈષ્ણવૈઃ . અગ્નીન્સન્તર્પયન્પાર્થઃ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ ।
દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમેયાત્મા સર્વાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ॥ 103 ॥

કૌબેરં વૈષ્ણવં શૈવમસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ભારત ।
દર્શયન્નસ્ત્રવીર્યં ચ વાસુદેવસહાયવાન્ ॥ 104 ॥

દિવ્યં ગાન્ધર્વમસ્ત્રં ચ વાયવ્યમથ વૈષ્ણવમ્ ।
બ્રાહ્મં પાશુપતં ચૈવ સ્થૂણાકર્ણં ચ દર્શયન્ ॥ 105 ॥

પૌલોમાન્કાલકેયાંશ્ચ ઇન્દ્રશત્રૂન્મહાબલાન્ । નિવાતકવચૈઃ સાર્ધં ઘોરાનેકરથોઽજયત્ ।
સોન્તઃપુરગતઃ પાર્થઃ કૂપેઽગ્નિરિવ સંવૃતઃ ॥ 106 ॥

યો વૈ મહાતપઃ કુર્વન્મહાબલપરાક્રમઃ ।
યુદ્ધેન તોષયામાસ શન્કરં શૂલપાણિનમ્ ॥ 107 ॥

કન્યાપુરગતં દૃષ્ટ્વા ગોષ્ઠેષ્વિવ મહાવૃષમ્ ।
સ્ત્રીવેષવિકૃતં પાર્થં કુન્તીં ગચ્છતિ મે મનઃ ॥ 108 ॥

યઃ સ્ત્રીભિર્નિત્યસમ્પન્નો રૂપેણાસ્ત્રેણ મેધયા ।
સોઽશ્વબન્ધો વિરાટસ્ય પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ॥ 109 ॥

રાજકન્યાશ્ચ વેશ્યાશ્ચ વિશાં દુહિતરશ્ચ યાઃ । સર્વાઃ સારયુતા નાર્યો દામગ્રન્થિવશં ગતાઃ ।
પ્રેષ્યકર્મણિ તં દૃષ્ટ્વા શોચામિ વિલપામિ ચ ॥ 120 ॥

વિરાટમુપતિષ્ઠન્તં દર્શયન્તં ચ વાજિનમ્ । અભ્યકીર્યન્ત બૃન્દાનિ દામગ્રન્થિમુદીક્ષિતુમ્ ।
વિનયન્તં જવેનાશ્વાન્ધર્મરાજસ્ય પશ્યતઃ ॥ 111 ॥

કિન્નુ માં મન્યસે પાર્થ સુખિતેતિ પરન્તપ ।
તથા દૃષ્ટ્વા યવીયાંસં સહદેવં યુધામ્પતિમ્ ॥ 112 ॥

તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોસઙ્ખ્યં વત્સચર્મક્ષિતીશયમ્ ।
દુઃખશોકપરીતાઙ્ગી પાણ્ડુભૂતાઽસ્મિ પાણ્ડવ ॥ 113 ॥

સહદેવસ્ય વૃત્તાનિ ચિન્તયન્તી પુનઃપુનઃ . ન પશ્યામિ મહાભાગ સહદેવસ્ય દુઃષ્કૃતમ્ ।
યસ્માદેવંવિધં ક્લેશં પ્રાપ્નુયાત્સત્યવિક્રમઃ ॥ 114 ॥

દૂયામિ ભરતશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટ્વા તે ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।
ગોષુ ગોવૃષસન્કાશં માત્સ્યેનાપિ નિવેશિતમ્ ॥ 115 ॥

સંરબ્ધતરરક્તાક્ષં ગોપાલાનાં પુરોગમમ્ ।
વિરાટમભિનન્દન્તં વિત્તે મે ભવતિ જ્વરઃ ॥ 116 ॥

સહદેવં હિ મે નિત્યં વીરમાર્યા પ્રશંસતિ ।
મહાભિજનસમ્પન્નો નીતિમાન્કુલવાનપિ ॥ 117 ॥

હીનિષેવો હ્યનવમો ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયશ્ચ મે ।
સ તેઽરણ્યેષુ વોઢવ્યઃ પાઞ્ચાલિ રજનીષ્વપિ ॥ 118 ॥

સુકુમારશ્ચ શૂરશ્ચ રાજાનં ચાપ્યનુવ્રતઃ ।
જ્યેષ્ઠાપચાયિનં વીરં સ્વયં પાઞ્ચાલિ ભોજયેઃ ॥ 119 ॥

ઇત્યુવાચ હિ માં કુન્તી રુદતી પુત્રગૃદ્ધિની ।
પ્રવ્રજન્તં મહારણ્યં તં પરિષ્વજ્ય તિષ્ઠતી ॥ 120 ॥

તં દૃષ્ટ્વા ગોષુ ગોપાલવેષમાસ્થાય ધિષ્ઠિતમ્ ।
સહદેવં યુધાંશ્રેષ્ઠં કિન્નુ જીવામિ પાણ્ડવઃ ॥ 121 ॥

એવં દુઃખશતાવિષ્ટા યુધિષ્ઠિરનિમિત્તતઃ ॥ 122 ॥

પુનઃ પ્રતિવિશિષ્ટાનિ દુઃખાનિ શૃણુ ભારત ।
વર્ધન્તે મયિ કૌન્તેય વક્ષ્યામ્યન્યાનિ તાનિ વૈ ॥ 123 ॥

યુષ્માસુ ધ્રિયમાણેષુ દુઃખાનિ વિવિધાન્યુત ।
શોષયન્તિ શરીરં મે કિન્નુ દુઃખતરં તતઃ ॥ 124 ॥

એકભર્તા તુ યા નારી સા સુખેનૈવ વર્તતે । પઞ્ચ મે પતયઃ સન્તિ મમ દુઃખમનન્તકમ્ ॥ 125 ॥