Mahabharata · Chapter 3.83

atha sandhyāṃ samāsādya saṃvedye tīrtha uttame /
upaspṛśya naro vidyāṃ labhate nātra saṃśayaḥ //

rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājankṛtaṃ purā /
tallauhityaṃ samāsādya vindyādbahu suvarṇakam //

karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ /
aśvamedhamavāpnoti prajāpatikṛto vidhiḥ //

gaṅgāyāstatra rājendra sāgarasya ca saṅgame /
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ //

gaṅgāyāstvaparaṃ pāraṃ prāpya yaḥ snāti mānavaḥ /
trirātramuṣito rājansarvānkāmānavāpnuyāt //

tato vaitaraṇīṃ gatvā sarvapāpapramocanīm /
virajātīrthamāsādya virājati yathā śaśī //

prabhavecca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati /
gosahasraphaṃla labdhvā rapunāti svakulaṃ naraḥ //

śoṇasya jyotirathyāyāḥ sangame niyataḥ śuciḥ /
tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet //

śoṇasya narmadāyāś prabhede kurunandana /
vaṃśagulma upaspṛśya vācajimedhaphalaṃ labhet //

vājapeyamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ /
gosahasraphalaṃ vindyātkulaṃ caiva samuddharet //

kosalāṃ tu samāsādya kālatīrthamupaspṛśet /
vṛṣabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ //

puṣpavatyāmupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ /
gosahasraphalaṃ labdhvā punāti svakulaṃ nṛpa //

tato badarikātīrthe snātvā bharatasattama /
dīrghamāyuravāpnoti svargalokaṃ ca gacchati //

tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ /
daṇḍākhyamabhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet //

lapeṭikāṃ tato gacchetpuṇyāṃ puṇyopaśobhitām /
vājapeyamavāpnoti devaiḥ sarvaiśca pūjyate //

tato mahendramāsādya jāmadagnyanipevitam /
rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet //

mataṅgasya tu kedārastatraiva kurunandana /
tatra snātvā kuruśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet //

śrīparvataṃ samāsādya nadītīramupaspṛśet /
raaśvamedhamavāpnoti pūjayitvā vṛṣadhvajam //

śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ /
nyavasatparamaprīto brahmā ca tridaśaiḥ saha //

tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ /
aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet //

ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu nṛpapūjitam /
vājapeyamavāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate //

tato gaccheta kāverīṃ vṛtāmapsarasāṃ gaṇaiḥ /
tatrasnātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet //

tatastīre samudrasya kanyātīrthamupaspṛśet /
tattoyaṃ spṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate //

atha gokarṇamāsādya triṣu lokeṣu viśrutam /
samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam //

rayatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
bhūtayakṣapiśācāśca kinnarāḥ samahoragāḥ //

siddhacāraṇagandharvamānuṣāḥ pannagāstathā /
saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim //

tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ /
aśvamedhamavāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati //

uṣya dvādaśarātraṃ tu pūtātmā ca bhavennaraḥ //

tata eva ca gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyapūjitam / trirātramuṣitastatra gosahasraphalaṃ labhet /
nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa //

gāyatrīṃ paṭhate yastu yonisankarajastathā /
gāthā ca gāthikā cāpi tasya sampadyate nṛpa //

abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati //

saṃvartasya tu viprarṣervāpīmāsādya durlabhām /
rūpasya bhāgī bhavati subhagaśca prajāyate //

tato veṇāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ /
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ //

tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām /
gavāṃ medhamavāpnoti vāsukerlokamuttamam //

veṇāyāḥ sangame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet /
varadāsangame snātvā gosahasraphalaṃ labhet //

brahmasthānaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ /
gosahasraphalaṃ vindyātsvargalokaṃ ca gacchati //

kuśaplavanamāsādya brahmacārī samāhitaḥ /
trirātramuṣitaḥ snātvā aśvamedhaphaṃla labhet //

tato devahrade'raṇye kṛṣṇaveṇājalodbhave / jātismarahrade snātvā bhavejjātismaro naraḥ /
yatra kratuśatairiṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ //

agniṣṭomaphalaṃ vindyādgamanādeva bhārata /
tataḥ sarvahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet //

tato vāpīṃ mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām /
pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet //

daṇḍakāraṇyamāsādya puṇyaṃ rājannupaspṛśet /
gosahasraphalaṃ tasya snātamātrasya bhārata //

śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ /
na durgatimavāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ //

tataḥ śūrpārakaṃ gacchejjāmadagnyaniṣevitam /
rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyādbahu suvarṇakam //

saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ /
mahatpuṇyamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati //

tato devapathaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ /
devasatrasya yatpuṇyaṃ tadevāpnoti mānavaḥ //

tuṅgakāraṇyamāsādya brhamacārī jitendriyaḥ /
vedānadhyāpayattatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā //

tatra vedeṣu naṣṭeṣu muneraṅgirasaḥ sutaḥ /
ṛṣīṇaāmuttarīyeṣu sūpaviṣṭo yathāsukham //

onkāreṇa yathānyāyaṃ samyaguccāritena ha /
yena yatpūrvamabhyastaṃ tatsarvaṃ samupasthitam //

ṛṣayastatra devāśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ /
harirnārāyaṇastatra mahādevastathaiva ca //

pitāmahaśca bhagavāndevaiḥ saha mahādyutiḥ /
bhṛguṃ niyojayāmāsa yājanārthe mahādyutim //

tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā /
sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā //

ājyabhāgena tatrāgnīṃ tarpayitvā yathāvidhi /
devāḥ svabhavanaṃ yātā ṛṣayaśca yathākramam //

tadaraṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama /
pāpaṃ praṇaśyatyakhilaṃ striyā vā puruṣasya vā //

tatramāsaṃ vaseddhīro niyato niyatāśanaḥ /
brahmalokaṃ vrajedrājankulaṃ caiva samuddharet //

medhāvikaṃ samāsādya pitṝndevāṃśca tarpayet /
agniṣṭomamavāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati //

atra kālañcaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam /
tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet //

ātmānaṃ snāpayettatragirau kālañjare nṛpa /
svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ //

tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāmpate /
mandākinīṃ samāsādya sarvapāpapraṇāśinīm //

tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ /
aśvamedhamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet //

tato gaccheta dharmajña bhartṛsthānamanuttamam /
yatra nityaṃ mahāseno guhaḥ sannihito nṛpa //

tatra gatvā nṛpaśreṣṭha gamanādeva sidhyati /
koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet //

pradakṣiṇamupāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajennaraḥ /
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī //

tatra kūpe mahārāja viśrutā bharatarṣabha /
samudrāstatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira //

tatropaspṛśya rājendra pitṛdevārcane rataḥ /
niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim //

tato gaccheta rājendra śṛṅgaberapuraṃ mahat /
yatratīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā //

rakatasmiṃstīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate /
gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ //

vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati /
tato muñjavaṭaṃ gacchetsthānaṃ devasya dhīmataḥ //

abhigamya mahādevamabhivādya ca bhārata /
pradakṣiṇamupāvṛt yagāṇapatyamavāpnuyāt //

tasmiṃstīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate /
tato gaccheta rājendra prayāgamṛṣisaṃstutam //

yatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ /
lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasammatāḥ //

sanatkumārapramukhāstathaiva paramarṣayaḥ /
aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayo'malāḥ //

tathā nāgāḥ suparṇaśca siddhāścakracarāstathā /
saritaḥ sāgarāścaiva gandharvāpsaraso'pi ca //

hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ /
tatra trīṇyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhyena jāhnavī //

prayāgādabhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā /
tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā //

yamunā gaṅgayā sārdhaṃ sangatā lokapāvanī /
gaṅgāyamunayormadhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam //

prayāgaṃ jaghanasthānamupasthamṛṣayo viduḥ /
prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā //

tīrthaṃ bhogavatī caiva vedireṣā prajāpateḥ /
tatravedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira //

prajāpatimupāsante ṛṣayaśca tapodhanāḥ /
yajante kratubhirdevāstathā cakradharā nṛpāḥ //

tataḥ puṇyatamaṃ nāma triṣu lokeṣu bhārata /
prayāgaṃ sarvatīrthebhyaḥ pravadantyadhikaṃ vibho //

śravaṇāttasya tīrthas nāmasankīrtanādapi /
mṛtyukālabhayāccāpi naraḥ pāpātpramucyate //

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātsangame lokaviśrute /
puṇyaṃ sa phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ //

eṣā yajanabhūmirhi devānāmabhisaṃskṛtā /
tatra radattaṃ sūkṣmamapi mahadbhavati bhārata //

na vedavacanāttāta na lokavacanādapi /
matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati //

daśatīrtasahasrāṇi ṣaṣṭiḥ koṭyastathā'parāḥ /
yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtitaṃ kurundana //

caturvidye ca yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat /
snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasangame //

tatra bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam /
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātso'śvamedhaphalaṃ labhet //

tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam /
daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana //

kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā /
viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat //

yadyakāryaśataṃ kṛtvā kṛtangaṅgāvasecanam /
sarvaṃ tattasya gaṅgāpo dahatyagnirivendhanam //

sarvaṃ kṛtayuge puṇyantretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam /
dvāpare'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā //

puṣkare tu tapastapyeddānaṃ dadyānmahālaye /
malaye tvagnimārohedbhṛgutunde tvanāśanam //

puṣkare tu kurukṣetre ragaṅgāyāṃ magadheṣu ca /
snātvā tārayate jantuḥ saptasaptāvarāṃstathā //

punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati /
avagāḍhā ca pītā ca punātyāsaptamaṃ kulam //

yāvadasthi manuṣyas gaṅgāyāḥ spṛśate jalam /
tāvatsa puruṣo rājansvargaloke mahīpate //

yathā puṇyāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca /
upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavatyamaralokabhāk //

na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavātparaḥ /
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evamāha pitāmahaḥ //

yatra gaṅgā mahārāja sa deśastattapokavanam /
siddhikṣetraṃ ca tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam //

idaṃ satyandvijātīnāṃ sādhūnāmātmanopi ca /
suhṛdāṃ ca japetkarme śiṣyasyānugatasya ca //

idaṃ dhanyamidaṃ medhyamidaṃ svargyamidaṃ sukham /
idaṃ puṇyamidaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmyamuttamam //

maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam /
adhītyadvijamadhye ca nirmalaḥ svargamāpnuyāt //

śrīmatsvargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam /
medhājananamagryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam //

aputro labhate putramadhano dhanamāpnuyāt / śūdro yathepsitānkāmānbrāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan /
mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanamavāpnuyāt //

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthapuṇyaṃ naraḥ śuciḥ /
jātīḥ sa smarate bahvīrnākapṛṣṭhe ca modate //

gamyānyapi ca tīrthāni kīrtitānyagamāni ca /
manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā //

etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ /
ṛṣibhirdevakalpaiśca snātāni sukṛtaiṣibhiḥ //

evaṃ tvamapi kauravya vidhinā'nena suvrata /
vrata tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhayan //

bhāṣitaiḥ karaṇaiḥ pūrvamāstikyācchrutidarśanāt / prāpyante tāni tīrtāni sadbhiḥ śāstrārthadarśibhiḥ /
sadbhiḥ śāstrārthatatvajñairbrāhmaṇaiḥ saha gamyatām //

nāvratī nākṛtātmā ca nāśucirna ca taskaraḥ /
snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ //

tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā /
pitarastāta sarve ca tāritāḥ prapitāmahāḥ //

pitā pitāmahascaiva sarve ca prapitāmahāḥ / pitāmahapurogāśca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa /
tava dharmeṇa dharmajña nityamevābhitoṣitaḥ //

avāpsyasi tvaṃ lokānvai vasūnāṃ vāsavopama /
kīrtiṃ ca mahātīṃ bhīṣma prāpsyase bhuviśāśvatīṃ //
nārada uvāca /

evamuktvā'bhyanujñāya pulastyo bhagavānṛṣiḥ /
prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata //

bhīṣmaśca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān /
pulastyavacanāccaiva pṛthivīṃ paricakrame //

evameṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā /
tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī //

anena vidhinā yastu pṛthivīṃ sañcariṣyati /
aśvamedhaśataṃ sāgraṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyati //

tataścāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmamuttamam /
bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvamavāptavān //

netā ca tvamṛṣīnyasmāttena te'ṣṭaguṇaṃ phalam / rakṣogaṇabikīrṇāni tīrthānyetāni bhārata /
agamyāni manuṣyendraistvāmṛte kurunandana //

idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrtābhisaṃvṛtam /
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvā'pisarvapāpaiḥ pramucyate //

ṛṣimukhyāḥ sadā yatravālmīkistvatha kaśyapaḥ /
ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo viśvāmitro'tha gautamaḥ //

asito devalaścaiva mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ /
bharadvājo vasiṣṭhaśca muniruddālakastathā //

śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaśca tapatāṃvaraḥ /
durvāsāśca muniśreṣṭho jābāliśca mahātapāḥ //

ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣāstapodhanāḥ /
ebhiḥ saha mahārāja tīrthānyetānyanuvraja //

eṣa te lomaśo nāma maharṣiramitadyutiḥ /
sameṣyati mahārāja tena sārdhamanuvraja //

mayā'pisaha dharmajña tīrthānyetānyanukramāt / 3-83-b124 prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣak //

yathā yayātirdharmātmā yathā rājā purūravāḥ /
tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase //

yathā bhagīratho rājā yathā rāmaśca viśrutaḥ /
tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivāniva //

yathā manuryathekṣvākuryathā pūrurmahāyaśāḥ /
yathā vainyo mahārāja tathā tvamapi viśrutaḥ //

yathā ca vṛtrahā sarvānsapatnānnirdahanpurā /
trailokyaṃ pālayāmāsa devarāḍvigatajvaraḥ //

tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā tvaṃ prajāḥ pālayiṣyasi / svadharmavijitāmurvīṃ prāpya rājīvalocana /
khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā //
vaiśampāyana uvāca /

evamāśvāsya rājānaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ /
anujñāpya mahārāja tatraivāntaradhīyata //

yudhiṣṭhiroṣi dharmātmā tamevārthaṃ vicintayan / tīrthayātrāśritaṃ puṇyamṛṣīṇāṃ pratyavedayat //