મહાભારત · અધ્યાય 3.32

નાવમન્યે ન ગર્હે ચ ધર્મં પાર્થ કથઞ્ચન ।
ઈશ્વરં કુત એવાહમવમંસ્યે પ્રજાપતિમ્ ॥

આર્તાઽહં પ્રલપામીદમિતિ માં વિદ્ધિ ભારત ।
ભૂયશ્ચ વિલપિષ્યામિ સુમનાસ્ત્વં નિબોધ મે ॥

કર્મ ખલ્વિહ કર્તવ્યં જાતેનામિત્રકર્શન ।
અકર્માણો હિ જીવન્તિ સ્થાવરા નેતરે જનાઃ ॥

આમાતૃસ્તન્યપાનાચ્ચ યાવચ્છય્યોપસર્પણમ્ ।
જઙ્ગમાઃ કર્મણા વૃત્તિમાપ્નુવન્તિ યુધિષ્ઠિર ॥

જઙ્ગમેષુ વિશેષેણ મનુષ્યા ભરતર્ષભ ।
ઇચ્છન્તિ કર્મણા વૃત્તિમવાપ્તું પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

ઉત્થાનમભિજાનન્તિ સર્વભૂતાનિ ભારત ।
પ્રત્યક્ષં ફલમશ્નન્તિ કર્મણાં લોકસાક્ષિકમ્ ॥

પશ્યન્તઃ સ્વં સમુત્થાનમુપજીવન્તિ જન્તરઃ ।
અપિ ધાતા વિધાતા ચ યથાઽયમુદકે બકઃ ॥

[અકર્મણાં વૈ ભૂતાનાં વૃત્તિઃ સ્વાન્ન હિ કાચન । તદેવાભિપ્રપદ્યેત ન વિહન્યાત્કદાચન ॥ ]

સ્વકર્મ કુરુ માહાસીઃ કર્મણા ભવ દંશિતઃ ।
કૃત્યં હિ યોઽભિજાનાતિ સહસ્રે સોસ્તિ નાસ્તિ વાં ॥

તસ્ય ચાપિ ભવેત્કાર્વં વિવૃદ્ધૌ રક્ષણે તથા ।
ભક્ષ્યમાણો દ્યનાવાષઃ ક્ષીયેત હિમવાનપિ ॥

ઉત્સીદેરન્પ્રજાઃ સર્વા ન કુર્યુઃ કર્મ ચેદ્યદિ । [તથા હ્યેતા ન વર્ધેરન્કર્મ ચેદફલં ભવેત્ ॥ ]

દૃષ્ટ્વાઽપિચ ફલં કર્મ પશ્યામઃ કુર્વતો જનાન્ ।
નાન્યથા હ્યપિ જાનન્તિ વૃત્તિં લોકાઃ કથઞ્ચન ॥

યશ્ચ દિષ્ટપરો લોકે યશ્ચાપિ હઠવાદકઃ ।
ઉભાવપિ શઠાવેતૌ કર્મબુદ્ધિઃ પ્રશસ્યતે ॥

યો હિ દિષ્ટમુપાસીત નિર્વિચેષ્ટઃ સુખં સ્વપન્ ।
અવસીદેત્સુદુર્બુદ્ધિરામો ઘટ ઇવોદકે ॥

તથૈવ હઠબુદ્ધિર્યઃ શક્તઃ કર્મણ્યકર્મકૃત્ ।
આસીત ન ચિરં જીવેદનાથ ઇવ દુર્બલઃ ॥

અકસ્માદિહ યઃ કશ્ચિદર્થં પ્રાપ્નોતિ પૂરુષઃ ।
તં હઠેનેતિ મન્યન્તે સ હિ યત્નો ન કસ્યચિત્ ॥

વશ્ચાપિ કશ્રિત્પુરુષો દિષ્ટં નામ ભજત્યુત ।
દૈવેન વિધિના પાર્થ તદ્દૈવમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

યત્તાવસ્કર્મણા કિઞ્ચિત્ફલમાપ્નોતિ પૂરુષઃ ।
પ્રત્યક્ષં ચક્ષુષા દૃષ્ટં તત્પૌરુષમિતિ શ્રુતમ્ ॥

સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્તો યઃ પ્રાપ્નોત્યર્થં ન કારણાત્ ।
તત્સ્વભાવાત્પ્રકં વિદ્ધિ ફલં પુરુષસત્તમ ॥

એવં હઠાચ્ચ દૈવાચ્ચ સ્વભાવાત્કર્મણસ્તથા ।
યાનિ પ્રાપ્નોતિ પુરુષસ્તત્ફલં પૂર્વકર્મણામ્ ॥

ધાતાપિ હિ સ્વકર્મૈવ તૈસ્તૈર્હેતુભિરીશ્વરઃ ।
વિદધાતિ વિભજ્યેહ ફલં પૂર્વકતં નૃણામ્ ॥

યદ્ધિ યઃ પુરુષઃ કિઞ્ચિત્કુરુતે વૈ શુભાશુભમ્ ।
તદ્ધાતૃવિહિતં વિદ્ધિ પૂર્વકર્મફલોદયમ્ ॥

કારણં તસ્ય દેહોઽયં ધાતુઃ કર્મણિ કર્મણિ ।
સ યથા પ્રેરયત્યેનં તથાઽયં કુરુતેઽવશઃ ॥

તેષુતેષુ હિ કૃત્યેષુ વિનિયોક્તા મહેશ્વરઃ ।
સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય કારયત્યવશાન્યપિ ॥

મનસાઽર્થાન્વિનિશ્ચિત્ય પશ્ચાત્પ્રાપ્નોતિ કર્મણા ।
બુદ્ધિપૂર્વં સ્વયં વીર પુરુષસ્તત્ર કારણમ્ ॥

સંખ્યાતું નૈવ શક્યાનિ કર્માણિ પુરુષર્ષભ ।
અગારનગરાણાં હિ સિદ્ધિઃ પુરુષહૈતુકી ॥

તિલે તૈલં ગવિ ક્ષીરં કાષ્ઠે પાવકમન્તતઃ ।
એવં ધીરો વિજાનીયાદુપાયં ચાસ્ય સિદ્ધયે ॥

તતઃ પ્રવર્તતે પશ્ચાત્કારણેષ્વસ્વ સિદ્ધયે ।
તાં સિદ્ધિમુપજીવન્તિ કર્મણામિહ જન્તવઃ ॥

કુશલેન કૃતં કર્મ કર્ત્રા સાધુ સ્વનુષ્ઠિતમ્ ।
ઇદં ત્વકુશલેનેતિ વિશેષાદુપલભ્યતે ॥

ઇષ્ટાપૂર્ત્તફલં ન સ્યાન્ન શિષ્યો ન ગુરુર્ભવેત્ ।
પુરુષઃ કર્મસાધ્યેષુ સ્વાચ્ચેદયમકારણમ્ ॥

કર્તૃત્વાદેવ પુરુષઃ કર્મસિદ્ધૌ પ્રશસ્યતે ।
અસિદ્ધૌ નિન્દ્યતે ચાપિ કર્મનાશઃ કથં ત્વિહ ॥

સર્વમેવ હઠેનૈકે દૈવેનૈકે વદન્ત્યુત ।
પુંસઃ પ્રયત્નજં કેચિદ્દૈવમેતદ્વિશિષ્યતે ॥

ન ચૈવૈતાવતા કાર્યં મન્યન્ત ઇતિ ચાપરે ।
અસ્તિ સર્વમદૃશ્યં તુ દિષ્ટં ચૈવ તથા હઠઃ ॥

દૃશ્યતે હિ હઠાચ્ચૈવ દિષ્ટાચ્ચાર્થસ્ય સન્તતિઃ ।
કિઞ્ચિદ્દૈવાદ્ધઠાત્કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદેવ સ્વકર્મતઃ ॥

પુરુષઃ ફલમાપ્નોતિ ચતુર્થં નાત્ર કારણમ્ ।
કુશલાઃ પ્રતિજાનન્તિ યે વૈ તત્ત્વવિદોજનાઃ ॥

તથૈવ ધાતા ભૂતાનામિષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદઃ ।
યદિ ન સ્વાનન ભૂતાનાં કૃપણો નામ કશ્ચન ॥

યંયમર્થમભિપ્રેપ્સુઃ કુરુતે કર્મ પૂરુષઃ ।
તત્તત્સફલમેવ સ્યાદ્યદિ ન સ્યાત્પુરા કૃતમ્ ॥

ત્રિદ્વારામર્થસિદ્ધિં તુ નાનુપશ્યન્તિ યે નરાઃ ।
તથૈવાનર્થસિદ્ધિં ચ યથા લોકાસ્તથૈવ તે ॥

કર્તવ્યમેવ કર્મેતિ મનોરેષ વિનિશ્ચયઃ ।
એકાન્તેન હ્યનીહોઽયં વર્તતેઽસ્માસુ સમ્પ્રતિ ॥

કુર્વતો હિ ભવત્યેવ પ્રાયેણેહ યુધિષ્ઠિર ।
એકાન્તફલસિદ્ધિં તુ ન વિન્દત્યલસઃ ક્વચિત્ ॥

અસમ્ભવે ત્વસ્ય હેતુઃ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ લક્ષ્યતે ।
કૃતેકર્મણિ રાજેન્દ્ર તથાઽનૃણ્યમવાપ્નુતે ॥

અલક્ષ્મીરાવિશત્યેનં શયાનમલસં નરમ્ ।
નિઃસંશયં ફલં લબ્ધ્વા દક્ષો ભૂતિમુપાશ્નુતે ॥

અનર્થં સંશયાવસ્થં ગૃણન્ત્યામુક્તસશંયાઃ ।
ધીરા નરાઃ કર્મરતા ન તુ નિઃસંશયાઃ ક્વચિત્ ॥

એકાન્તે નહ્યનર્થોઽયં વર્તતેઽસ્માસુ સામ્પ્રતમ્ ।
સ તુ નિઃસંશયં ન સ્યાત્ત્વયિ કર્મણ્યવસ્થિતે ॥

અથવાઽસિદ્ધિરેવ સ્યાન્મહિમા તુ તદેવ તે ।
વૃકોદરસ્ય બીભત્સોર્ભાત્રોશ્ચ યમયોરપિ ॥

અન્યેષાં કર્મ સફલમસ્માકમપિ વા પુનઃ ।
વિપ્રકર્ષેણ બુદ્ધ્યેત કૃતકર્મા યથા ફલમ્ ॥

પૃથિવીં લાઙ્ગલેનેહ કૃષ્ટ્વા બીજં વપત્યુત ।
આસ્તેઽથ કર્ષકસ્તૂષ્ણીં પર્જન્યસ્તત્ર કારણમ્ ॥

વૃષ્ટિશ્ચેન્નાનુગૃહ્ણીયાદનેનાસ્તત્ર કર્ષકઃ ।
યદન્યઃ પુરુષઃ કુર્યાત્તત્કૃતં સફલં મયા ॥

તચ્ચેદં ફલમસ્માકમપરાધો ન મે ક્વચિત્ ।
ઇતિ ધીરોઽન્વવેક્ષ્યૈવ નાત્માનં તત્રગર્હયેત્ ॥

કુર્વતો નાર્થસિદ્ધિર્મે ભવતીતિ હ ભારત ।
નિર્વેદો નાત્ર ગન્તવ્યો દ્વાવન્તૌ યસ્ય કર્મણઃ ॥

સિદ્ધિર્વાઽપ્યથવાઽસિદ્ધિરપ્રવૃત્તિરતોઽન્યથા ।
બહૂનાં સમવાયે હિ ભાવાનાં કર્મ સિધ્યતિ ॥

ગુણાભાવે ફલં ન્યૂનં ભવત્યફલમેવ ચ ।
અનારમ્ભે હિ ન ફલં ન ગુણો દૃશ્યતે ક્વચિત્ ॥

દેશકાલાવુપાયાંશ્ચ મઙ્ગલં સ્વસ્તિસિદ્ધયે ।
યુનક્તિ મેધયા ધીરો યથાયોગં યથાબલમ્ ॥

અપ્યુપાયેન તત્કાર્યમુપદેષ્ટા પરાક્રમઃ ।
ભૂયિષ્ઠં કર્મયોગેષુ સર્વ એવ પરાક્રમઃ ॥

યત્રધીમાનવેક્ષેત શ્રેયાસં બહુભિર્ગુણૈઃ ।
સામ્નૈવાર્થં તતો લિપ્સેત્કર્મ ચાસ્મૈ પ્રયોજયેત્ ॥

વ્યસનં નાભિકાઙ્ક્ષેત્ત વિનાશં વા યુધિષ્ઠિર ।
અપિ સિન્ધોર્ગિરેર્વાઽપિ કિં પુનર્મર્ત્યધર્મિણઃ ॥

ઉત્થાનયુક્તઃ સતતં પરેષામન્તરૈષણે ।
આનૃણ્યમાપ્નોતિ નરઃ પરસ્યાત્મન એવ ચ ॥

ન ત્વેવાત્માઽવમન્તવ્યઃ પુરુષેણ કદાચન ।
ન હ્યાત્મપરિભૂતસ્ ભૂતિર્ભવતિ શોભના ॥

એવં સંસ્થિતિકા સિદ્ધિરિયં લોકસ્ય ભારત ।
ચિત્રા સિદ્ધિગતિઃ પ્રોક્તા કાલાવસ્થાવિભાગશઃ ॥

બ્રાહ્મણં મે પિતા પૂર્વં વાસયામાસ પણ્ડિતમ્ ।
સર્વં ચાર્થમિમં પ્રાહ પિત્રે મે ભરતર્ષભ ॥

નીતિં બૃહસ્પતિપ્રોક્તાં ભ્રાતૃન્મેઽગ્રાહયન્પુરા ।
તેષાં સકાશાદશ્રૌષમહમેતાં તદા ગૃહે ॥

સ માં રાજન્કર્મવતીમાગતામાહ સાન્ત્વયન્ । શુશ્રૂષમાણામાસીનાં પિતુરઙ્કે યુધિષ્ઠિર ॥