Mahabharata · Chapter 3.2

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām / vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ /
tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ //

vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ /
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ //

vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam /
parikleśaścavo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati //

brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet /
kimpunarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ //
brāhmaṇā ūcuḥ /

gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ /
nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśina //

snehakarmāṇi bhakteṣu daivatānyapi kurvate /
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu //
yudhiṣṭhira uvāca /

mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ /
sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām //

āhareyurhi ye sarve phalamūlamṛgāṃstathā /
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ //

draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca /
duḥkhārditānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe //
brāhmaṇā ūcuḥ /

asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva /
svayamāhṛtya vanyāni tvānuyāsyāmahe vayam //

anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śiva tava /
kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane //
yudhiṣṭhira uvāca /

evametanna sandeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha /
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ //

kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayamāhṛtya bhojinaḥ /
madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān //
vaiśampāyana uvāca /

ityuktvā nṛpatiḥ śocanniṣasāda mahītale //

tamadhyātmarato vidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ /
yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt //

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca /
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam //

na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu /
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ //

aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyobhighātinīm /
śrutismṛtisamāyuktāṃ rājansā tvayyavasthitā //

śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā / ūhāpoho'rthavijñānaṃ tatvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ //

arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajaneṣvapi /
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ //

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā /
ātmavyavasthānakarāgītāḥ ślokā mahātmanā //

manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat /
tayorvyāsasamāsābhyāṃśamopāyamimaṃ śṛṇu //

vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt /
duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ sampravartate //

tadā tatpratikārācca satataṃ cāvicintanāt /
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogabalena tu //

matimanto vyathopetāḥ śamaṃ prāgeva kurvate /
mānasasya priyākhyānaiḥ sambhogopanayairnṛṇām //

mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate /
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam //

mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā /
praśante mānase duḥkhe śārīramupaśāmyati //

manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate /
snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca //

snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca /
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate //

snehātkāruṇyarāgau ca prajāsvīrṣyādayastathā /
aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ //

koṭarāgniryathā'śeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet /
dharmārthinaṃ tathā'lpopi rāgadoṣo vināśayet //

viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgame /
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ //

tasmātsnehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasañcayāt /
svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinivartayet //

jñānānviteṣu yukteṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu /
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam //

rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate /
icchā sañjāyate tasya tatastṛṣṇā vivardhate //

tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityoddegakarī nṛṇām /
adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī //

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ /
yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāntyajataḥ sukham //

anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām /
vināśayati bhūtāni ayonija ivānalaḥ //

yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati /
tathā'kṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati //

rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi / arthibhyaḥ kālatastasmānnityamarthavatāṃ bhayam /
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva //

yathā hyābhiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi /
bhakṣyate salile matsyaistathā sarveṇa vittavān //

artha eva hi keṣāñcidanarthaṃ bhajate nṛṇām / arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ /
tasmādarthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ //

kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca /
arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām //

arthasyopārjane duḥkhamārjitānāṃ ca rakṣaṇe / nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt

arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścaiva śatravaḥ /
duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet //

asantoṣaparā mūḍhāḥ santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ / anto nāsti pipāsāyāḥ santoṣaḥ paramaṃ sukham /
tasmātsantoṣameveha paraṃ paśyanti paṇḍitaḥ //

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasañcayaḥ /
aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛddhyettatra na paṇḍitaḥ //

tyajeta sa ca yāṃstasmāttajjānkleśānsaheta ca / na hi sañcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ /
ataśca dhārmikaiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate //

dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya narīhatā /
prakṣālanāddhi paṅkasya śreyo hyasparśanaṃ nṛṇām //

yudhiṣṭhiraivamartheṣu na spṛhāṃ kartumarhasi / dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ // 3-2-51xyudhiṣṭhira uvāca /

nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama /
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ //

kathaṃ hyasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame /
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām //

saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva dṛśyate /
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā //

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā /
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana //

deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam /
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam //

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām / utthāya cāsanaṃ dadyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ /
pratyutthāyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanām //

agnihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithivāndhavāḥ /
putrā dārāśca bhṛtyāśca nirdaheyurapūjitāḥ //

ātmārthaṃ pācayennānnaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn /
na caikaḥ svayamaśnīyādvidhivarjaṃ na nirvapet //

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi /
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātaśca dīyate //

vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ /
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam //

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām /
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ //

yo dadyādaparikliṣṭamannamadvani vartate /
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat //

evaṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame /
tasya dharmaṃ paramprāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase //
śaunaka uvāca /

aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat /
yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati //

śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti viṣasaṃ bahu /
moharāgavaśākrānta indriyārthavaśānugaḥ //

hriyate budhyamānopi naro hāribhirindriyaiḥ /
vimūḍhasañjño duṣṭāśvairuddhāntairiva sārathiḥ //

ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā /
tadrā prādurbhavatyaṣāṃ pūrvasankalpajaṃ manaḥ //

mano yasyendriyasyeha viṣayānyāti sevitum /
vasyautsukyaṃ sambhavati pravṛttiścopajāyate //

tataḥ sankalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ /
viddhaḥ patati lobhāgnaujyotirlobhātpataṅgavat //

tato dārairvihāraiśca mohitaśca yathepsayā /
mahāmohamukhe magno nātmānamavabudhyate //

evaṃ patati saṃsāre tāsutāsviha yoniṣu /
avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat //

brahmādiṣu tṛṇānteṣu bhūteṣu parivartate /
jale bhuvi tathā'kāśe jāyamānaḥ punaḥpunaḥ //

abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu /
ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ //

tadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca /
tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret //

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ /
alobha itimārgo'yaṃ dharmamasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ //

atra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyāṇapathe sthitaḥ /
kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret //

uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā /
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret //

samyaksankalpasambandhātsamyakcendriyanigrahāt /
samyagdvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt //

samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt /
samyakkarmopasannyāsātsamyakcittanirodhanāt //

evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ /
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryavaśamāgatāḥ //

rudrāḥ sādhyāstathā'dityā vasavo'tha tathāśvinau /
yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ //

tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam /
tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata //

pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te /
tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai //

siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugraham /
tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham //