મહાભારત · અધ્યાય 3.2

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્ । વનં યિયાસતાં વિપ્રાસ્તસ્થુર્ભિક્ષાભુજોઽગ્રતઃ ।
તાનુવાચ તતો રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

વયં હિ હૃતસર્વસ્વા હૃતરાજ્યા હૃતશ્રિયઃ ।
ફલમૂલામિષાહારા વનં યાસ્યામ દુઃખિતાઃ ॥

વનં ચ દોષબહુલં બહુવ્યાલસરીસૃપમ્ ।
પરિક્લેશશ્ચવો મન્યે ધ્રુવં તત્ર ભવિષ્યતિ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પરિક્લેશો દૈવતાન્યપિ સાદયેત્ ।
કિમ્પુનર્મામિતો વિપ્રા નિવર્તધ્વં યથેષ્ટતઃ ॥
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ।

ગતિર્યા ભવતાં રાજંસ્તાં વયં ગન્તુમુદ્યતાઃ ।
નાર્હથાસ્માન્પરિત્યક્તું ભક્તાન્સદ્ધર્મદર્શિન ॥

સ્નેહકર્માણિ ભક્તેષુ દૈવતાન્યપિ કુર્વતે ।
વિશેષતો બ્રાહ્મણેષુ સદાચારાવલમ્બિષુ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

મમાપિ પરમા ભક્તિર્બ્રાહ્મણેષુ સદા દ્વિજાઃ ।
સહાયવિપરિભ્રંશસ્ત્વયં સાદયતીવ મામ્ ॥

આહરેયુર્હિ યે સર્વે ફલમૂલમૃગાંસ્તથા ।
ત ઇમે શોકજૈર્દુઃખૈર્ભ્રાતરો મે વિમોહિતાઃ ॥

દ્રૌપદ્યા વિપ્રકર્ષેણ રાજ્યાપહરણેન ચ ।
દુઃખાર્દિતાનિમાન્ક્લેશૈર્નાહં યોક્તુમિહોત્સહે ॥
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ।

અસ્મત્પોષણજા ચિન્તા મા ભૂત્તે હૃદિ પાર્થિવ ।
સ્વયમાહૃત્ય વન્યાનિ ત્વાનુયાસ્યામહે વયમ્ ॥

અનુધ્યાનેન જપ્યેન વિધાસ્યામઃ શિવ તવ ।
કથાભિશ્ચાનુકૂલાભિઃ સહ રંસ્યામહે વને ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

એવમેતન્ન સન્દેહો રમેયં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
ન્યૂનભાવાત્તુ પશ્યામિ પ્રત્યાદેશમિવાત્મનઃ ॥

કથં દ્રક્ષ્યામિ વઃ સર્વાન્સ્વયમાહૃત્ય ભોજિનઃ ।
મદ્ભક્ત્યા ક્લિશ્યતોઽનર્હાન્ધિક્પાપાન્ધૃતરાષ્ટ્રજાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિઃ શોચન્નિષસાદ મહીતલે ॥

તમધ્યાત્મરતો વિદ્વાઞ્શૌનકો નામ વૈ દ્વિજઃ ।
યોગે સાઙ્ખ્યે ચ કુશલો રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥

શોકસ્થાનસહસ્રાણિ હર્ષસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

ન હિ જ્ઞાનવિરુદ્ધેષુ બહુદોષેષુ કર્મસુ ।
શ્રેયોઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્ધિમન્તો ભવદ્વિધાઃ ॥

અષ્ટાઙ્ગાં બુદ્ધિમાહુર્યાં સર્વાશ્રેયોભિઘાતિનીમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતિસમાયુક્તાં રાજન્સા ત્વય્યવસ્થિતા ॥

શુશ્રૂષા શ્રવણં ચૈવ ગ્રહણં ધારણં તથા । ઊહાપોહોઽર્થવિજ્ઞાનં તત્વજ્ઞાનં ચ ધીગુણાઃ ॥

અર્થકૃચ્છ્રેષુ દુર્ગેષુ વ્યાપત્સુ સ્વજનેષ્વપિ ।
શારીરમાનસૈર્દુઃખૈર્ન સીદન્તિ ભવદ્વિધાઃ ॥

શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામિ જનકેન યથા પુરા ।
આત્મવ્યવસ્થાનકરાગીતાઃ શ્લોકા મહાત્મના ॥

મનોદેહસમુત્થાભ્યાં દુઃખાભ્યામર્દિતં જગત્ ।
તયોર્વ્યાસસમાસાભ્યાંશમોપાયમિમં શૃણુ ॥

વ્યાધેરનિષ્ટસંસ્પર્શાચ્છ્રમાદિષ્ટવિવર્જનાત્ ।
દુઃખં ચતુર્ભિઃ શારીરં કારણૈઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥

તદા તત્પ્રતિકારાચ્ચ સતતં ચાવિચિન્તનાત્ ।
આધિવ્યાધિપ્રશમનં ક્રિયાયોગબલેન તુ ॥

મતિમન્તો વ્યથોપેતાઃ શમં પ્રાગેવ કુર્વતે ।
માનસસ્ય પ્રિયાખ્યાનૈઃ સમ્ભોગોપનયૈર્નૃણામ્ ॥

માનસેન હિ દુઃખેન શરીરમુપતપ્યતે ।
અયઃપિણ્ડેન તપ્તેન કુમ્ભસંસ્થમિવોદકમ્ ॥

માનસં શમયેત્તસ્માજ્જ્ઞાનેનાગ્નિમિવામ્બુના ।
પ્રશન્તે માનસે દુઃખે શારીરમુપશામ્યતિ ॥

મનસો દુઃખમૂલં તુ સ્નેહ ઇત્યુપલભ્યતે ।
સ્નેહાત્તુ સજ્જતે જન્તુર્દુઃખયોગમુપૈતિ ચ ॥

સ્નેહમૂલાનિ દુઃખાનિ સ્નેહજાનિ ભયાનિ ચ ।
શોકહર્ષૌ તથાયાસઃ સર્વં સ્નેહાત્પ્રવર્તતે ॥

સ્નેહાત્કારુણ્યરાગૌ ચ પ્રજાસ્વીર્ષ્યાદયસ્તથા ।
અશ્રેયસ્કાવુભાવેતૌ પૂર્વસ્તત્ર ગુરુઃ સ્મૃતઃ ॥

કોટરાગ્નિર્યથાઽશેષં સમૂલં પાદપં દહેત્ ।
ધર્માર્થિનં તથાઽલ્પોપિ રાગદોષો વિનાશયેત્ ॥

વિપ્રયોગે ન તુ ત્યાગી દોષદર્શી સમાગમે ।
વિરાગં ભજતે જન્તુર્નિર્વૈરો નિષ્પરિગ્રહઃ ॥

તસ્માત્સ્નેહં સ્વપક્ષેભ્યો મિત્રેભ્યો ધનસઞ્ચયાત્ ।
સ્વશરીરસમુત્થં ચ જ્ઞાનેન વિનિવર્તયેત્ ॥

જ્ઞાનાન્વિતેષુ યુક્તેષુ શાસ્ત્રજ્ઞેષુ કૃતાત્મસુ ।
ન તેષુ સજ્જતે સ્નેહઃ પદ્મપત્રેષ્વિવોદકમ્ ॥

રાગાભિભૂતઃ પુરુષઃ કામેન પરિકૃષ્યતે ।
ઇચ્છા સઞ્જાયતે તસ્ય તતસ્તૃષ્ણા વિવર્ધતે ॥

તૃષ્ણા હિ સર્વપાપિષ્ઠા નિત્યોદ્દેગકરી નૃણામ્ ।
અધર્મબહુલા ચૈવ ઘોરા પાપાનુબન્ધિની ॥

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ।
યોસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાન્ત્યજતઃ સુખમ્ ॥

અનાદ્યન્તા તુ સા તૃષ્ણા અન્તર્દેહગતા નૃણામ્ ।
વિનાશયતિ ભૂતાનિ અયોનિજ ઇવાનલઃ ॥

યથૈધઃ સ્વસમુત્થેન વહ્નિના નાશમૃચ્છતિ ।
તથાઽકૃતાત્મા લોભેન સહજેન વિનશ્યતિ ॥

રાજતઃ સલિલાદગ્નેશ્ચોરતઃ સ્વજનાદપિ । અર્થિભ્યઃ કાલતસ્તસ્માન્નિત્યમર્થવતાં ભયમ્ ।
ભયમર્થવતાં નિત્યં મૃત્યોઃ પ્રાણભૃતામિવ ॥

યથા હ્યાભિષમાકાશે પક્ષિભિઃ શ્વાપદૈર્ભુવિ ।
ભક્ષ્યતે સલિલે મત્સ્યૈસ્તથા સર્વેણ વિત્તવાન્ ॥

અર્થ એવ હિ કેષાઞ્ચિદનર્થં ભજતે નૃણામ્ । અર્થશ્રેયસિ ચાસક્તો ન શ્રેયો વિન્દતે નરઃ ।
તસ્માદર્થાગમાઃ સર્વે મનોમોહવિવર્ધનાઃ ॥

કાર્પણ્યં દર્પમાનૌ ચ ભયમુદ્વેગ એવ ચ ।
અર્થજાનિ વિદુઃ પ્રાજ્ઞા દુઃખાન્યેતાનિ દેહિનામ્ ॥

અર્થસ્યોપાર્જને દુઃખમાર્જિતાનાં ચ રક્ષણે । નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ઘ્નન્તિ ચૈવાર્થકારણાત્

અર્થા દુઃખં પરિત્યક્તું પાલિતાશ્ચૈવ શત્રવઃ ।
દુઃખેન ચાધિગમ્યન્તે તેષાં નાશં ન ચિન્તયેત્ ॥

અસન્તોષપરા મૂઢાઃ સન્તોષં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ । અન્તો નાસ્તિ પિપાસાયાઃ સન્તોષઃ પરમં સુખમ્ ।
તસ્માત્સન્તોષમેવેહ પરં પશ્યન્તિ પણ્ડિતઃ ॥

અનિત્યં યૌવનં રૂપં જીવિતં રત્નસઞ્ચયઃ ।
ઐશ્વર્યં પ્રિયસંવાસો ગૃદ્ધ્યેત્તત્ર ન પણ્ડિતઃ ॥

ત્યજેત સ ચ યાંસ્તસ્માત્તજ્જાન્ક્લેશાન્સહેત ચ । ન હિ સઞ્ચયવાન્કશ્ચિદ્દૃશ્યતે નિરુપદ્રવઃ ।
અતશ્ચ ધાર્મિકૈઃ પુમ્ભિરનીહાર્થઃ પ્રશસ્યતે ॥

ધર્માર્થં યસ્ય વિત્તેહા વરં તસ્ય નરીહતા ।
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય શ્રેયો હ્યસ્પર્શનં નૃણામ્ ॥

યુધિષ્ઠિરૈવમર્થેષુ ન સ્પૃહાં કર્તુમર્હસિ । ધર્મેણ યદિ તે કાર્યં વિમુક્તેચ્છો ભવાર્થતઃ ॥ 3-2-51xયુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

નાર્થોપભોગલિપ્સાર્થમિયમર્થેપ્સુતા મમ ।
ભરણાર્થં તુ વિપ્રાણાં બ્રહ્મન્કાઙ્ક્ષે ન લોભતઃ ॥

કથં હ્યસ્મદ્વિધો બ્રહ્મન્વર્તમાનો ગૃહાશ્રમે ।
ભરણં પાલનં ચાપિ ન કુર્યાદનુયાયિનામ્ ॥

સંવિભાગો હિ ભૂતાનાં સર્વેષામેવ દૃશ્યતે ।
તથૈવાપચમાનેભ્યઃ પ્રદેયં ગૃહમેધિના ॥

તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
સતામેતાનિ ગેહેષુ નોચ્છિદ્યન્તે કદાચન ॥

દેયમાર્તસ્ય શયનં સ્થિતશ્રાન્તસ્ય ચાસનમ્ ।
તૃષિતસ્ય ચ પાનીયં ક્ષુધિતસ્ય ચ ભોજનમ્ ॥

ચક્ષુર્દદ્યાન્મનો દદ્યાદ્વાચં દદ્યાચ્ચ સૂનૃતામ્ । ઉત્થાય ચાસનં દદ્યાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
પ્રત્યુત્થાયાભિગમનં કુર્યાન્ન્યાયેન ચાર્ચનામ્ ॥

અગ્નિહોત્રમનડ્વાંશ્ચ જ્ઞાતયોઽતિથિવાન્ધવાઃ ।
પુત્રા દારાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ નિર્દહેયુરપૂજિતાઃ ॥

આત્માર્થં પાચયેન્નાન્નં ન વૃથા ઘાતયેત્પશૂન્ ।
ન ચૈકઃ સ્વયમશ્નીયાદ્વિધિવર્જં ન નિર્વપેત્ ॥

શ્વભ્યશ્ચ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભુવિ ।
વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્સાયં પ્રાતશ્ચ દીયતે ॥

વિઘસાશી ભવેત્તસ્માન્નિત્યં ચામૃતભોજનઃ ।
વિઘસો ભુક્તશેષં તુ યજ્ઞશેષં તથાઽમૃતમ્ ॥

ચક્ષુર્દદ્યાન્મનો દદ્યાદ્વાચં દદ્યાચ્ચ સૂનૃતામ્ ।
અનુવ્રજેદુપાસીત સ યજ્ઞઃ પઞ્ચદક્ષિણઃ ॥

યો દદ્યાદપરિક્લિષ્ટમન્નમદ્વનિ વર્તતે ।
શ્રાન્તાયાદૃષ્ટપૂર્વાય તસ્ય પુણ્યફલં મહત્ ॥

એવં યો વર્તતે વૃત્તિં વર્તમાનો ગૃહાશ્રમે ।
તસ્ય ધર્મં પરમ્પ્રાહુઃ કથં વા વિપ્ર મન્યસે ॥
શૌનક ઉવાચ ।

અહો બત મહત્કષ્ટં વિપરીતમિદં જગત્ ।
યેનાપત્રપતે સાધુરસાધુસ્તેન તુષ્યતિ ॥

શિશ્નોદરકૃતેઽપ્રાજ્ઞઃ કરોતિ વિષસં બહુ ।
મોહરાગવશાક્રાન્ત ઇન્દ્રિયાર્થવશાનુગઃ ॥

હ્રિયતે બુધ્યમાનોપિ નરો હારિભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
વિમૂઢસઞ્જ્ઞો દુષ્ટાશ્વૈરુદ્ધાન્તૈરિવ સારથિઃ ॥

ષડિન્દ્રિયાણિ વિષયં સમાગચ્છન્તિ વૈ યદા ।
તદ્રા પ્રાદુર્ભવત્યષાં પૂર્વસન્કલ્પજં મનઃ ॥

મનો યસ્યેન્દ્રિયસ્યેહ વિષયાન્યાતિ સેવિતુમ્ ।
વસ્યૌત્સુક્યં સમ્ભવતિ પ્રવૃત્તિશ્ચોપજાયતે ॥

તતઃ સન્કલ્પવીર્યેણ કામેન વિષયેષુભિઃ ।
વિદ્ધઃ પતતિ લોભાગ્નૌજ્યોતિર્લોભાત્પતઙ્ગવત્ ॥

તતો દારૈર્વિહારૈશ્ચ મોહિતશ્ચ યથેપ્સયા ।
મહામોહમુખે મગ્નો નાત્માનમવબુધ્યતે ॥

એવં પતતિ સંસારે તાસુતાસ્વિહ યોનિષુ ।
અવિદ્યાકર્મતૃષ્ણાભિર્ભ્રામ્યમાણોઽથ ચક્રવત્ ॥

બ્રહ્માદિષુ તૃણાન્તેષુ ભૂતેષુ પરિવર્તતે ।
જલે ભુવિ તથાઽકાશે જાયમાનઃ પુનઃપુનઃ ॥

અબુધાનાં ગતિસ્ત્વેષા બુધાનામપિ મે શૃણુ ।
યે ધર્મે શ્રેયસિ રતા વિમોક્ષરતયો જનાઃ ॥

તદિદં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ ।
તસ્માદ્ધર્માનિમાન્સર્વાન્નાભિમાનાત્સમાચરેત્ ॥

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ તપઃ સત્યં ક્ષમા દમઃ ।
અલોભ ઇતિમાર્ગોઽયં ધર્મમસ્યાષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

અત્ર પૂર્વશ્ચતુર્વર્ગઃ પિતૃયાણપથે સ્થિતઃ ।
કર્તવ્યમિતિ યત્કાર્યં નાભિમાનાત્સમાચરેત્ ॥

ઉત્તરો દેવયાનસ્તુ સદ્ભિરાચરિતઃ સદા ।
અષ્ટાઙ્ગેનૈવ માર્ગેણ વિશુદ્ધાત્મા સમાચરેત્ ॥

સમ્યક્સન્કલ્પસમ્બન્ધાત્સમ્યક્ચેન્દ્રિયનિગ્રહાત્ ।
સમ્યગ્દ્વ્રતવિશેષાચ્ચ સમ્યક્ચ ગુરુસેવનાત્ ॥

સમ્યગાહારયોગાચ્ચ સમ્યક્ચાધ્યયનાગમાત્ ।
સમ્યક્કર્મોપસન્ન્યાસાત્સમ્યક્ચિત્તનિરોધનાત્ ॥

એવં કર્માણિ કુર્વન્તિ સંસારવિજિગીષવઃ ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા ઐશ્વર્યવશમાગતાઃ ॥

રુદ્રાઃ સાધ્યાસ્તથાઽદિત્યા વસવોઽથ તથાશ્વિનૌ ।
યોગૈશ્વર્યેણ સંયુક્તા ધારયન્તિ પ્રજા ઇમાઃ ॥

તથા ત્વમપિ કૌન્તેય શમમાસ્થાય પુષ્કલમ્ ।
તપસા સિદ્ધિમન્વિચ્છ યોગસિદ્ધિં ચ ભારત ॥

પિતૃમાતૃમયી સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા કર્મમયી ચ તે ।
તપસા સિદ્ધિમન્વિચ્છ દ્વિજાનાં ભરણાય વૈ ॥

સિદ્ધા હિ યદ્યદિચ્છન્તિ કુર્વતે તદનુગ્રહમ્ ।
તસ્માત્તપઃ સમાસ્થાય કુરુષ્વાત્મમનોરથમ્ ॥