Mahabharata · Chapter 3.12

bhojāḥ pravrajitāñśrutvā vṛṣṇayaścāndhakaiḥ saha /
pāṇḍavānduḥkhasantaptānsamājagmurmahāvane //

pāñcālasya ca dāyādo dhṛṣṭaketuśca cedipaḥ /
kekayāśca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ //

vane draṣṭuṃ yayuḥ pārthānkrodhāmarṣasamanvitāḥ /
garhayanto dhārtarāṣṭrānkiṃ kurma iti cābruvan //

vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ / parivāryopaviviśurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram /
abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo'bravīt //
vāsudeva uvāca /

duryodhanasya karṇas śakuneśca durātmanaḥ /
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam //

etānnihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ /
tāṃśca sarvānvinirjitya sahitānsa narādhipān //

tataḥ sarve'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram /
nikṛtyā'bhicaranvadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

pārtānāmabhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam /
arjunaḥ śamayāmāsa didhakṣantamiva prajāḥ //

sankruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeveṣu phalgunaḥ /
kīrtayāmāsa karmāṇi satyakīrtermahātmanaḥ //

puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ /
prajāpatipaterviṣṇorlokanāthasya dhīmataḥ //
arjuna uvāca /

daśavarṣasahasrāṇi yatrasāyangṛho muniḥ /
vyacarastvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane //

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca /
puṣkareṣvavasaḥ kṛṣṇaṃ tvamapo bhakṣayanpurā //

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana /
atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ //

kṛṣṇājinottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisantataḥ /
āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satredvādaśavārṣike //

prabhāsabhapyathāsādya tīrthaṃ puṇyajanārcitam /
tatra kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam //

ātiṣṭhastvamathaikena pādena niyamasthitaḥ /
lokapravṛttihetostvamiti vyāso mamābravīt //

kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmādirantaśca keśavaṃ /
nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñastvaṃ ca sanātanaḥ //

yogakartā hṛṣīkeśaḥ sāṃkhyakartā sanātanaḥ /
śīlastvaṃ sarvayogānāṃ karaṇaṃ niyamasya ca //

nihatya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale /
prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyamaśvamavāsṛjaḥ //

kṛtvātatkarma lokānāmṛṣabhaḥ sarvalokajit /
avadhīstvaṃ raṇe sarvānsametāndaityadānavān //

tataḥ sarveśvaratvaṃ ca sampradāya śacīpateḥ /
mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto'si keśava //

sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harirāsīḥ parantapa /
brahmā somaśca sūryaśca dharmo dhātā yamo'nalaḥ //

vāyurvaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ /
ajaścarācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama //

turāyaṇādibhirdeva kratubhirbhūradakṣiṇaiḥ /
ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane //

śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana /
ekaikasmiṃstadā yajñe paripūrṇāni dattavān //

aditerapi putratvametya yādavanandana /
tvaṃ viṣṇuriti vikhyāta indrādavarajo vibhuḥ //

śiśurbhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca parantapa / tribhirvikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavānasi tejasā /

samprāpya divamākāśamādityasyandane sthitaḥ /
atyarocaśca bhūtātmanbhāskaraṃ svena tejasā //

prādurbhāvasahasreṣu teṣuteṣu tvayā vibho /
adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo'surāḥ //

sāditā maukhāḥ pāśā niśumbhanarakau hatau /
kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati //

jārūthyāmāhutiḥ krāthaḥ śiśupālo nṛpaiḥ saha /
jarāsandhaśca śaibyaśca śatadhanvā ca nirjitaḥ //

tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā /
ahārṣī rukmiṇīṃ bhaiṣmīṃ raṇe nirjitya rukmiṇe //

indradyumno hataḥ kopādyavanaśca kaśerumān / hataḥ saubhapatiḥ sālvastvayā saubhaṃ ca pātitam

evamete yudhi hatā bhūyaścānyāñśṛmuṣva ha / irāvatyāṃ hato bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi /
gopatistālaketuśca tvayā vinihatāvubhau //

tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyāmṛṣikāntāṃ janārdana /
dvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi //

na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana /
tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto'nṛju //

āsīnaṃ caityamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā /
āgamya ṛṣayaḥ sarve'yācantābhayamacyuta //

yugānte sarvabhūtāni sankṣipya madhusūdana /
ātmanaivātmasātkṛtvā jagadāsīḥ parantapa //

yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmādajāyata / brahmā carācaragururyasyedaṃ sakalaṃ jagat /
taṃ hantumudyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau //

tayorvyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ /
lalāṭājjātavāñśambhuḥ śūlapāṇistrilocanaḥ //

itthaṃ tāvapi deveśau tvaccharīrasamudbhavau /
tvanniyogakarāvetāviti me nārado'bravīt //

tathā nārāyaṇa purā kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ /
iṣṭavāṃstvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane //

naivaṃ pare nāpare vā kariṣyanti kṛtāni vā /
yāni karmāṇi deva tvaṃ bāla eva mahābalaḥ //

kṛtavānpuṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān /
vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktvā mahātmānamātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ /
tūṣṇīmāsīttataḥ pārthamityuvāca janārdanaḥ //

mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyāstavaiva te /
yastvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastvāmanu sa māmanu //

narastvamasi durdharṣa harirnārāyaṇo hyaham /
kāle lokamimaṃ prāptau naranārāyaṇāvṛṣī //

ananyaḥ pārtha mattastvaṃ tvattaścāhaṃ tathaiva ca /
nāvayorantaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha //
vaiśampāyana uvāca /

ityuktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ vacaḥ / prīyamāṇo hṛṣīkeśastūṣṇīṃ tatra babhūva saḥ //

evamukte tu vacane keśevena mahātmanā /
tasminvīrasamāvāye saṃrabdheṣvatha rājasu //

dhṛṣṭadyumnamukhairvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritā / pāñcālī puṇḍarīkākṣamāsīnaṃ yādavaiḥ saha /
abhigamyābravītkṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī //
draupadyuvāca /

vāsudeva hṛṣīkeśa vāsavāvarajācyuta /
devadevosi devānāmiti dvaipāyano'bravīt //

pūrve prajābhisarge tvāmāhurekaṃ prajāpatim /
sraṣṭāraṃ sarvalokānāmasito devalo'bravīt //

viṣṇustvamasi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana /
yaṣṭātvamasi tvamasi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathā'bravīt //

ṛṣayastvāṃ kṣamāmāhuḥ satyaṃ ca paruṣottama /
satyādyajñosi sambhūtaḥ kaśyapastvāṃ yathā'bravīt //

sādhyānāmapi devānāṃ śivānāmīśvareśvara /
lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado'bravīt //

brahmaśankaraśakrādyairdevavṛndaiḥ punaḥ punaḥ /
krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakairiva //

dyauśca te śirasā vyāptā padbhyāṃ ca pṛthivīprabho /
jaṭhare khamime lokāḥ puruṣosi sanātanaḥ //

vidyātapobhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām /
ātmadarśanatṛptānāmṛṣīṇāmasi sattamaḥ //

rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāmāhaveṣvanivartinām / sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣarṣabha /
tvaṃ prabhustvaṃ vibhuśca tvaṃ bhūtātmā tvaṃ viceṣṭase //

lokapālāśca lokāśca nakṣatrāṇi diśe daśa /
nabhaścandraśca sūryaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam //

maṃrtyatā caiva bhūtānāmamaratvaṃ divaukasām /
tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam //

sā te'haṃ duḥkhamākhyāsye praṇayānmadhusūdana /
īśastvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ //

kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho /
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī //

strīdharmiṇī vepamānā śoṇitena samukṣitā /
ekavastrā vikṛṣṭā'smi duḥkhitā kurusaṃsadi //

rājñāṃ madhye sabhāyāṃ tu rajasā'tipariplutā /
dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasanpāpacetasaḥ //

dāsībhāvena māṃ bhoktumīṣsute madhusūdana /
jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣu ca vṛṣṇiṣu //

nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ /
snuṣā bhavāmi dharmeṇa sā'haṃ dāsīkṛtā balāt //

garhayepāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhānmahābalān /
yatkliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm //

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthas ca gāṇḍivam /
yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairmarṣayetāṃ janārdana //

śāśvato'yaṃ dharmapathaḥ sadbhirācaritaḥ sadā /
yadbhāryāṃ parirakṣanti bhartāro'lpabalā api //

bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā /
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ //

ātmā hi jāyeta tasyāṃ tasmajjāyā bhavatyuta /
bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyānmamodare //

nanvime śaraṇaṃ prāptaṃ na tyajanti kadācana /
te māṃ śaraṇamāpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ //

pañcabhiḥ patibhirjātāḥ kumāsarā me mahaujasaḥ /
eteṣāmapyavekṣārthaṃ trātavyā'smi janārdana //

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt /
arjunācchrutakīrtiśca śatānīkastu nākuliḥ //

kaniṣṭhācchrutakarmā ca sarve satyaparākramā /
pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśāste mahārathāḥ //

nanvime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ /
kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām //

adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtāstathā /
sabhāyāṃ parikṛṣṭā'hamekavastrā rajasvalā //

nādhijyamapi yacchakyaṃ kartumanyena gāṇḍivam /
anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana //

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya ca pauruṣam /
yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati //

ya etānākṣipadrāṣṭātsaha mātrā'vihiṃsakān /
adhīyānānpurā bālānvratasthānmadhusūdana //

bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣipayadviṣam /
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ sambhṛtaṃ romaharṣaṇam //

tajjīrṇamavikāreṇa sahānnena janārdana /
saśeṣatvānmahābāho bhīmasya puruṣottama //

pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram /
baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya puramāvrajat //

yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā sañchidya bandhanam /
udatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ //

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptañcainamadaṃśayat /
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā //

pratibuddhastu kaunteyaḥ sarvānsarpānapothayat /
sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān //

punaḥ suptānupādhākṣīdbālakānvāraṇāvate /
śayānānāryayā sārdhaṃ ko nu tatkartumarhati //

yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavānidamabravīt /
mahadvyasanamāpannā śikhinā parivāritā //

hā hatāsmi kuntonvadya bhavecchāntirihānalāt /
anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha //

tatra bhīmo mahābāhurvāyuvegaparākramaḥ /
āryāmāśvāsayāmāsa bhrātṝṃścāpi vṛkodaraḥ //

vainateyo yathā pakṣī garutmānpatatāṃvaraḥ /
tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃvo neha vidyate //

āryāmaṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca /
aṃsayośca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsumeva ca //

sahasotpatya vegena sarvānādāya vīryavān /
bhrātṝnāryāṃ ca balavānmokṣayāmāsa pāvakāt //

te rātrau prasthitāṃ sarve saha mātrā yaśasvinaḥ /
abhyagacchanmahāraṇye hiḍimbavanamantikāt //

śrāntāḥ prasuptāstatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ /
suptāṃścainānabhyagacchaddhiḍimbā nāma rākṣasī //

sā dṛṣṭvā pāṇḍavāṃstatra suptānmātrā saha kṣitau /
hṛcchayenābhibhūtātmā bhīmasenamakāmayat //

bhīmasya pādau kṛtvā tu svautsaṅge tato'balā /
paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā //

tāmabuddhyadameyātmā balavānsatyavikramaḥ /
paryapṛcchata tāṃ bhīmaḥ kimihecchasyanindite //

evamuktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī /
bhīmasenaṃ mahātmānamāha caivamaninditā //

palāyadhvamitaḥ kṣipraṃ mama bhrātaiṣa vīryavān /
āgamiṣyati vo hantuṃ tasmādgacchata māciram //

atha bhīmo'bhyuvācaināṃ sābhimānamidaṃ vacaḥ /
nodvijeyamahaṃ tasmānnihaniṣye'hamāgatam //

tayoḥ śrutvā tu sañjalpamāgacchadrākṣasādhamaḥ /
bhīmarūpo mahānādānvisṛjanbhīmadarśanaḥ //
rākṣasa uvāca /

kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam /
hiḍimbe bhakṣayiṣyāmo na ciraṃ kartumarhasi //

sā kṛpāsangṛhītena hṛdayena manasvinī /
nainamaicchattadākartumanukrośādaninditā //

sa nādānvinadanghorānrākṣasaḥ puruṣādakaḥ /
abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila //

tamabhidrutya sankruddho vegena mahatā balī /
agṛhṇātpāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ //

indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham /
saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipatsahasā karam //

gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rakṣasā /
nāmṛṣyata mahābāhustatrākruddhyadvṛkodaraḥ //

tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ /
sarvāstraviduṣorghoraṃ vṛtravāsavayoriva //

vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha /
nijaghāna mahāvīryastaṃ tadā nirbalaṃ balī //

hatvā hiḍimbaṃ bhīmo'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha /
hiḍimbāmagrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkaṭaḥ //

tataḥ samprādravansarve saha mātrā parantapāḥ /
ekacakrāmabhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ //

prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahite rataḥ /
tato'gacchannekacakrāṃ pāṇaaḍavāḥ saṃśitavratāḥ //

tatrāpyāsādayāmāsurbakaṃ nāma mahābalam /
puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva sammitam //

taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ /
sahito bhrātṛbhiḥ sarvairdrupadasya puraṃ yayau //

labdhā'hamapi tatraiva vasatā savyasācinā /
yathā tvayā jitā kṛṣṇarukmiṇī bhīṣmakātmajā //

evaṃ suyuddhe pārthena jitā'haṃ madhusūdana /
svayaṃvare mahatkarma kṛtvā na sukaraṃ paraiḥ //

evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānā suduḥkhitā /
nivasāmyāryayā hīnā kṛṣṇa dhaumyapuraḥsurā //

ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ / nihīnaiḥ parikliśyanti samupekṣanti māṃ kathaṃ /

etādṛśāni duḥkhāni mahantī durbalīyasām /
dīrghakālaṃ pradīptā'smi pāpānāṃ pāpakarmaṇām //

kule mahatijātā'smi divyena vidhinā kila /
pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ //

keśagrahamanuprāptā kā nu jīveta mādṛśī /
pañcānāmindrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana //

ityuktvā prārudatkṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā /
padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī //

stanāvapatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau /
abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajairaśrubindubhiḥ //

cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥpunaḥ /
bāṣpapūrṇena kaṇaaṭhena kruddhā vacanamabravīt //

naiva me patayaḥ santi na putrā na ca bāndhavāḥ /
na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ madhusūdana //

ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavat /
na ca me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yatprāhasattadā //

caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyā'smi nityaśaḥ /
sambandhādgauravātsakhyātprabhutvenaiva keśava //
vaiśampāyana uvāca /

atha tāmabravītkṛṣṇastasminvīrasamāgame /
rodiṣyanti striyo hyevaṃ yeṣāṃ kruddhāsi nāmini //

bībhatsuśarasañchannāñśoṇitaughapariplutān /
nihatānvallabhānvīkṣya śayānānvasudhātale //

yatsamarthaṃ pāṇḍavanāṃ tatkariṣyāmi mā śucaḥ /
satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi //

pateddyaurhimavāñśīryetpṛthivī śakalī bhavet /
śuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet //

tacchrutvā draupadī vākyaṃ prativākyamathācyutāt /
sācīkṛtamavaikṣatsā pāñcālī madhyamaṃ patim //

ābabhāṣe mahārāja draupadīmarjunastadā / mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yadāha madhusūdanaḥ /
tathā tadbhavitā devi nānyathā varavarṇini //
dhṛṣṭadyumna uvāca /

ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham /
duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanijayaḥ //

rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma raṇae svasaḥ /
api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punardhṛtarāṣṭrajaiḥ //
vaiśampāyana uvāca /

ityukte'bhimukhā vīrā vāsudevamupāsthitaḥ / teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyamabravīt //