Mahabharata · Chapter 2.64
bibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayanbhīṣma pārthivān /
na vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ //
yuktametattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā /
vaktuṃ dharmādapetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ //
nāvi nauriva sambaddhā yathāndho vāndhamanviyāt /
tathābhūtā hi kauravyā yeṣāṃ bhīṣma tvamagraṇīḥ //
pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥ /
tvayā kīrtayatā'smākaṃ bhūyaḥ pravyathitaṃ manaḥ //
avaliptasya mūrśasya keśavaṃ stotumicchataḥ /
kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate //
yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥ /
tamimaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotumicchasi //
yadyanena hatā bālye śakuniścitramatra kim /
tau vā'śvavṛṣabhau bhīṣṇa yau na yuddhaviśāradau //
cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitam /
pādena śakaṭaṃ bhīṣṇa tatra kiṃ kṛtamadbhutam //
arkapramāṇau tau vṛkṣau yadyanena nipātitau / nāgaśca damito'nena tatra ko vismayaḥ kṛtaḥ //
valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto'calaḥ /
tadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama //
bhuktametena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhani /
iti te bhīṣṇa śṛṇvānāḥ pare vismayamāgatāḥ //
yasya cānena dharmajña bhuktamannaṃ balīyasaḥ / sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu balīyasaḥ /
sa cānena hataḥ kaṃsa ityetattu mahādbhutam // na te śrutamidaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām /
yadvakṣye tvāmadharmajñaṃ vākyaṃ kurukulādhama // strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu ca /
iti santo'nuśāsanti sañjanā dharmiṇaḥ sadā /
bhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate //
jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama /
ajānata ivākhyāsi saṃstuvankauravādhama //
goghraḥ strīghnaśca sanbhīṣma tvadvākyādyadi pūjyate /
evambhūtaśca yo bhīṣma kathaṃ saṃstavamarhati //
asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ / sambhāvayati cāpyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥ /
evametatsarvamiti tatsarvaṃ vitathaṃ dhruvam //
ātmānamātmanā'dhātuṃ yadi śakto janārdanaḥ /
akāmayantaṃ taṃ bhīṣma kathaṃ sādhviva paśyasi //
na gāthā gāthinaṃ śāsti bahucedapi gāyati /
prakṛtiṃ yānti bhūtāni kuliṅgaśakuniryathā //
nūnaṃ prakṛtireṣā te jaghanyā nātra saṃśayaṭaḥ /
nadīsutatvātte cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam //
ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāmapīṣyate /
yeṣāmarcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ //
dharmavāṃstvamadharmajñaḥ satāṃ mārgādavaplutaḥ /
ko hi dharmiṇamātmānaṃ jānañjñānavidāṃ varaḥ //
kuryādyathā tvayā bhīṣama kṛtaṃ dharmamavekṣatā /
cettvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matistava //
anyakāmā hi dharmajñā kanyakā prājñamāninā /
ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sā'pahṛtā tvayā //
tāṃ tvayā'pahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥ /
bhrātā vicitravīryaste satāṃ mārgamanusmaran //
bhāryayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ /
tava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi //
ko hi dharmo'sti te bhīṣama brahmacaryamidaṃ vṛthā /
yaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ //
na tvaṃ tava dharmajña paśyāmyupacaraṃ kvacit /
na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmamabravīḥ //
iṣṭaṃ dattamadhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥ /
sarvametadapatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //
vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat /
sarvaṃ tadanapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt //
so'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāt /
haṃsavattvamapīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham //
evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purā /
bhīṣma yattadahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ //
vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso'bhavatpurā /
dharmavāganyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so'nuśāsti ca //
dharma carata mā'dharmamiti tasya vacaḥ kila /
pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ //
haṃsasya tu vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ /
ūcuścaiva svagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ //
kathayasva bhavānsarvaṃ pakṣiṇāṃ tu samāsataḥ /
ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharma uttamaḥ //
haṃsa uvāca //
prajāsvahiṃsā dharmo vai hiṃsā'dharmaḥ khagavrajāḥ /
etadevānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ //
śiśupāla uvāca //
vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇaste susaṃhitāḥ /
ūcuśca dharmalubdhāste smayamānā ivāṇḍajāḥ //
dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro'ṇḍajaḥ /
sa yatra gaccheddharmātmā tanme brūhīha tattvataḥ //
haṃsa uvāca //
bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṅgamāḥ / dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā /
na cāyuṣo'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ sa gacchati //
tathā'hamapi ca tyaktvā kāle dehamimaṃ dvijāḥ /
svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ //
evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam /
pakṣiṇaḥ śuśruvurbhīṣma satataṃ dharmameva te //
athāsya bhakṣyamājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ /
aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthamiti śuśruma //
te ca tasya samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ /
samudrāmbhasyamodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ //
teṣāmaṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāmāsa pāpakṛt /
sa haṃsaḥ sampramattānāmapramattaḥ svakarmaṇi //
tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣu teṣvaṇḍajo'paraḥ /
aśaṅkata mahāprājñaḥ sa kadāciddadarśa ha //
tataḥ saṅkathayāmāsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam /
teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām //
tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇaste samīpagāḥ /
nijaghnastaṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha //
evaṃ tvāṃ haṃsadharmāṇamapīme vasudhādhipāḥ /
nihanyurbhīṣma saṅkruddhāḥ pakṣiṇastaṃ yathāṇḍajam //
gāthāmapyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ /
bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyakvathayiṣyāmi bhārata //
antarātmanyabhihate rauṣi patrarathāśuci /
aṇḍabhakṣaṇakarmaitattava vācamatīyate //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0