મહાભારત · અધ્યાય 2.64

બિભીષિકાભિર્બહ્વીભિર્ભીષયન્ભીષ્મ પાર્થિવાન્ ।
ન વ્યપત્રપસે કસ્માદ્વૃદ્ધઃ સન્કુલપાંસનઃ ॥

યુક્તમેતત્તૃતીયાયાં પ્રકૃતૌ વર્તતા ત્વયા ।
વક્તું ધર્માદપેતાર્થં ત્વં હિ સર્વકુરૂત્તમઃ ॥

નાવિ નૌરિવ સમ્બદ્ધા યથાન્ધો વાન્ધમન્વિયાત્ ।
તથાભૂતા હિ કૌરવ્યા યેષાં ભીષ્મ ત્વમગ્રણીઃ ॥

પૂતનાઘાતપૂર્વાણિ કર્માણ્યસ્ય વિશેષતઃ ।
ત્વયા કીર્તયતાઽસ્માકં ભૂયઃ પ્રવ્યથિતં મનઃ ॥

અવલિપ્તસ્ય મૂર્શસ્ય કેશવં સ્તોતુમિચ્છતઃ ।
કથં ભીષ્મ ન તે જિહ્વા શતધેયં વિદીર્યતે ॥

યત્ર કુત્સા પ્રયોક્તવ્યા ભીષ્મ બાલતરૈર્નરૈઃ ।
તમિમં જ્ઞાનવૃદ્ધઃ સન્ગોપં સંસ્તોતુમિચ્છસિ ॥

યદ્યનેન હતા બાલ્યે શકુનિશ્ચિત્રમત્ર કિમ્ ।
તૌ વાઽશ્વવૃષભૌ ભીષ્ણ યૌ ન યુદ્ધવિશારદૌ ॥

ચેતનારહિતં કાષ્ઠં યદ્યનેન નિપાતિતમ્ ।
પાદેન શકટં ભીષ્ણ તત્ર કિં કૃતમદ્ભુતમ્ ॥

અર્કપ્રમાણૌ તૌ વૃક્ષૌ યદ્યનેન નિપાતિતૌ । નાગશ્ચ દમિતોઽનેન તત્ર કો વિસ્મયઃ કૃતઃ ॥

વલ્મીકમાત્રઃ સપ્તાહં યદ્યનેન ધૃતોઽચલઃ ।
તદા ગોવર્ધનો ભીષ્મ ન તચ્ચિત્રં મતં મમ ॥

ભુક્તમેતેન બહ્વન્નં ક્રીડતા નગમૂર્ધનિ ।
ઇતિ તે ભીષ્ણ શૃણ્વાનાઃ પરે વિસ્મયમાગતાઃ ॥

યસ્ય ચાનેન ધર્મજ્ઞ ભુક્તમન્નં બલીયસઃ । સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ બલીયસઃ ।

સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ મહાદ્ભુતમ્ ॥ ન તે શ્રુતમિદં ભીષ્મ નૂનં કથયતાં સતામ્ ।

યદ્વક્ષ્યે ત્વામધર્મજ્ઞં વાક્યં કુરુકુલાધમ ॥ સ્ત્રીષુ ગોષુ ન શસ્ત્રાણિ પાતયેદ્બ્રાહ્મણેષુ ચ ।

ઇતિ સન્તોઽનુશાસન્તિ સઞ્જના ધર્મિણઃ સદા ।
ભીષ્મ લોકે હિ તત્સર્વં વિતથં ત્વયિ દૃશ્યતે ॥

જ્ઞાનવૃદ્ધં ચ વૃદ્ધં ચ ભૂયાંસં કેશવં મમ ।
અજાનત ઇવાખ્યાસિ સંસ્તુવન્કૌરવાધમ ॥

ગોઘ્રઃ સ્ત્રીઘ્નશ્ચ સન્ભીષ્મ ત્વદ્વાક્યાદ્યદિ પૂજ્યતે ।
એવમ્ભૂતશ્ચ યો ભીષ્મ કથં સંસ્તવમર્હતિ ॥

અસૌ મતિમતાં શ્રેષ્ઠો ય એષ જગતઃ પ્રભુઃ । સમ્ભાવયતિ ચાપ્યેવં ત્વદ્વાક્યાચ્ચ જનાર્દનઃ ।
એવમેતત્સર્વમિતિ તત્સર્વં વિતથં ધ્રુવમ્ ॥

આત્માનમાત્મનાઽધાતું યદિ શક્તો જનાર્દનઃ ।
અકામયન્તં તં ભીષ્મ કથં સાધ્વિવ પશ્યસિ ॥

ન ગાથા ગાથિનં શાસ્તિ બહુચેદપિ ગાયતિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ કુલિઙ્ગશકુનિર્યથા ॥

નૂનં પ્રકૃતિરેષા તે જઘન્યા નાત્ર સંશયટઃ ।
નદીસુતત્વાત્તે ચિત્તં ચઞ્ચલં ન સ્થિરં સ્મૃતમ્ ॥

અતઃ પાપીયસી ચૈષાં પાણ્ડવાનામપીષ્યતે ।
યેષામર્ચ્યતમઃ કૃષ્ણસ્ત્વં ચ યેષાં પ્રદર્શકઃ ॥

ધર્મવાંસ્ત્વમધર્મજ્ઞઃ સતાં માર્ગાદવપ્લુતઃ ।
કો હિ ધર્મિણમાત્માનં જાનઞ્જ્ઞાનવિદાં વરઃ ॥

કુર્યાદ્યથા ત્વયા ભીષમ કૃતં ધર્મમવેક્ષતા ।
ચેત્ત્વં ધર્મં વિજાનાસિ યદિ પ્રાજ્ઞા મતિસ્તવ ॥

અન્યકામા હિ ધર્મજ્ઞા કન્યકા પ્રાજ્ઞમાનિના ।
અમ્બા નામેતિ ભદ્રં તે કથં સાઽપહૃતા ત્વયા ॥

તાં ત્વયાઽપહૃતાં ભીષ્મ કન્યાં નૈષિતવાન્નૃપઃ ।
ભ્રાતા વિચિત્રવીર્યસ્તે સતાં માર્ગમનુસ્મરન્ ॥

ભાર્યયોર્યસ્ય ચાન્યેન મિષતઃ પ્રાજ્ઞમાનિનઃ ।
તવ જાતાન્યપત્યાનિ સજ્જનાચરિતે પથિ ॥

કો હિ ધર્મોઽસ્તિ તે ભીષમ બ્રહ્મચર્યમિદં વૃથા ।
યદ્ધારયસિ મોહાદ્વા ક્લીબત્વાદ્વા ન સંશયઃ ॥

ન ત્વં તવ ધર્મજ્ઞ પશ્યામ્યુપચરં ક્વચિત્ ।
ન હિ તે સેવિતા વૃદ્ધા ય એવં ધર્મમબ્રવીઃ ॥

ઇષ્ટં દત્તમધીતં ચ યજ્ઞાશ્ચ બહુદક્ષિણાઃ ।
સર્વમેતદપત્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥

વ્રતોપવાસૈર્બહુભિઃ કૃતં ભવતિ ભીષ્મ યત્ ।
સર્વં તદનપત્યસ્ય મોઘં ભવતિ નિશ્ચયાત્ ॥

સોઽનપત્યશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ મિથ્યાધર્માનુશાસનાત્ ।
હંસવત્ત્વમપીદાનીં જ્ઞાતિભ્યઃ પ્રાપ્નુયા વધમ્ ॥

એવં હિ કથયન્ત્યન્યે નરા જ્ઞાનવિદઃ પુરા ।
ભીષ્મ યત્તદહં સમ્યગ્વક્ષ્યામિ તવ શૃણ્વતઃ ॥

વૃદ્ધઃ કિલ સમુદ્રાન્તે કશ્ચિદ્ધંસોઽભવત્પુરા ।
ધર્મવાગન્યથાવૃત્તઃ પક્ષિણઃ સોઽનુશાસ્તિ ચ ॥

ધર્મ ચરત માઽધર્મમિતિ તસ્ય વચઃ કિલ ।
પક્ષિણઃ શુશ્રુવુર્ભીષ્મ સતતં ધર્મવાદિનઃ ॥

હંસસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા મુદિતાઃ સર્વપક્ષિણઃ ।
ઊચુશ્ચૈવ સ્વગા હંસં પરિવાર્ય ચ સર્વશઃ ॥

કથયસ્વ ભવાન્સર્વં પક્ષિણાં તુ સમાસતઃ ।
કો હિ નામ દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ નો ધર્મ ઉત્તમઃ ॥
હંસ ઉવાચ ॥

પ્રજાસ્વહિંસા ધર્મો વૈ હિંસાઽધર્મઃ ખગવ્રજાઃ ।
એતદેવાનુબોદ્ધવ્યં ધર્માધર્મઃ સમાસતઃ ॥
શિશુપાલ ઉવાચ ॥

વૃદ્ધહંસવચઃ શ્રુત્વા પક્ષિણસ્તે સુસંહિતાઃ ।
ઊચુશ્ચ ધર્મલુબ્ધાસ્તે સ્મયમાના ઇવાણ્ડજાઃ ॥

ધર્મં યઃ કુરુતે નિત્યં લોકે ધીરતરોઽણ્ડજઃ ।
સ યત્ર ગચ્છેદ્ધર્માત્મા તન્મે બ્રૂહીહ તત્ત્વતઃ ॥
હંસ ઉવાચ ॥

બાલા યૂયં ન જાનીધ્વં ધર્મસૂક્ષ્મં વિહઙ્ગમાઃ । ધર્મં યઃ કુરુતે લોકે સતતં શુભબુદ્ધિના ।
ન ચાયુષોઽન્તે સ્વં દેહં ત્યક્ત્વા સ્વર્ગં સ ગચ્છતિ ॥

તથાઽહમપિ ચ ત્યક્ત્વા કાલે દેહમિમં દ્વિજાઃ ।
સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યામિ ઇયં ધર્મસ્ય વૈ ગતિઃ ॥

એવં ધર્મકથાં ચક્રે સ હંસઃ પક્ષિણાં ભૃશમ્ ।
પક્ષિણઃ શુશ્રુવુર્ભીષ્મ સતતં ધર્મમેવ તે ॥

અથાસ્ય ભક્ષ્યમાજહ્રુઃ સમુદ્રજલચારિણઃ ।
અણ્ડજા ભીષ્મ તસ્યાન્યે ધર્માર્થમિતિ શુશ્રુમ ॥

તે ચ તસ્ય સમભ્યાશે નિક્ષિપ્યાણ્ડાનિ સર્વશઃ ।
સમુદ્રામ્ભસ્યમોદન્ત ચરન્તો ભીષ્મ પક્ષિણઃ ॥

તેષામણ્ડાનિ સર્વેષાં ભક્ષયામાસ પાપકૃત્ ।
સ હંસઃ સમ્પ્રમત્તાનામપ્રમત્તઃ સ્વકર્મણિ ॥

તતઃ પ્રક્ષીયમાણેષુ તેષુ તેષ્વણ્ડજોઽપરઃ ।
અશઙ્કત મહાપ્રાજ્ઞઃ સ કદાચિદ્દદર્શ હ ॥

તતઃ સઙ્કથયામાસ દૃષ્ટ્વા હંસસ્ય કિલ્બિષમ્ ।
તેષાં પરમદુઃખાર્તઃ સ પક્ષી સર્વપક્ષિણામ્ ॥

તતઃ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વા પક્ષિણસ્તે સમીપગાઃ ।
નિજઘ્નસ્તં તદા હંસં મિથ્યાવૃત્તં કુરૂદ્વહ ॥

એવં ત્વાં હંસધર્માણમપીમે વસુધાધિપાઃ ।
નિહન્યુર્ભીષ્મ સઙ્ક્રુદ્ધાઃ પક્ષિણસ્તં યથાણ્ડજમ્ ॥

ગાથામપ્યત્ર ગાયન્તિ યે પુરાણવિદો જનાઃ ।
ભીષ્મ યાં તાં ચ તે સમ્યક્વથયિષ્યામિ ભારત ॥

અન્તરાત્મન્યભિહતે રૌષિ પત્રરથાશુચિ ।
અણ્ડભક્ષણકર્મૈતત્તવ વાચમતીયતે ॥