Mahabharata · Chapter 2.5

atha tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu /
mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata //

vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ /
itihāsapurāṇajñaḥ kriyākalpaviśeṣavit //

stutastomagrahastobhapadakramavibhāgavit /
śikṣākṣaravibhāgajñaḥ purākalpaviśeṣavit //

ādikalpārthavettā ca kalpasūtrārthatattvavit /
brahmacaryavratapara ūhāpohaviśāradaḥ //

nṛttagāndharvasevī ca sarvatrāpratimastathā /
aṣṭādaśānāṃ vidyānāṃ kośabhūto mahādyutiḥ //

nyāyaviddharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavidanuttamaḥ /
aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ //

vaktā pragalbho medhāvī smṛtimānnayavitkaviḥ /
parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ //

pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit /
uttarottaravaktā ca vadatopi bṛhaspateḥ //

dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvatkṛtaniścayaḥ /
tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ //

pratyakṣadarśī lokasya tiryagūrdhvamadhastathā /
sāṅkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān //

sandhivigrahatattvajñastvanumānavibhāgavit /
ṣāṅguṇyavidhiyuktaśca sarvaśāstraviśāradaḥ //

yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighastathā /
etaiścānyaiśca bahubhiryukto guṇagaṇairmuniḥ //

lokānanucaransarvānāgamattāṃ sabhāṃ nṛpa /
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā //

pārijātena rājendra parvatena ca dhīmatā /
sumukhena ca saumyena devarṣiramitadyutiḥ //

sabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ /
jayāśīrbhistu taṃ vipro dharmarājānamārcayat //

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit /
sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha //

abhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā /
tadarhamāsanaṃ tasmai sampradāya yathāvidhi //

gāṃ caiva madhuparkaṃ ca sampradāyārghyameva ca /
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit //

tutoṣa ca yathāvacca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt / so'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥ /
dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram //
nārada uvāca /

kaccidarthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥ /
sukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate //

kaccidācaritāṃ pūrvairnaradevapitāmahaiḥ /
vartase vṛttimakṣudrāṃ dharmārthasahitāṃ triṣu //

kaccidarthena vā dharmaṃ dharmeṇārthamathāpi vā /
ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase //

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara /
vibhajya kāle kālajñaḥ sadā varada sevase //

kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathā'nagha /
balābalaṃ tathā samyakvaturdaśa parīkṣase //

kaccidātsānamarnvākṣya parāṃśca jayatāṃ vara /
tathā sandhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase //

kaccitprakṛtayaḥ sapta na luptā bharatarṣabha /
āḍhyāstathā vyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ //

kaccinna kṛtakairdūtairye cāpyapariśaṅkitāḥ /
tvatto vā tava cāmātyairbhidyate mantritaṃ tathā //

mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccidvetsi cikīrṣitam /
kaccitsandhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase //

kaccidvṛttimudāsīne madhyame cānumanyase /
kaccidātmasamā vṛddhāḥ śuddhāḥ sambodhanakṣamāḥ //

kulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīramantriṇaḥ /
vijayo mantramūlo hi rājño bhavati bhārata //

kaccitsaṃvṛtamantraiste amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ /
rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhirna vilupyate //

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibuddhyase /
kacciccāpararātreṣu cintayasyarthamarthavit //

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha /
kaccitte mantrito mantro na rāṣṭraṃ paridhāvati //

kaccidarthānviniścitya laghumūlānmahodayān /
kṣipramārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān //

kaccinna srave karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥ /
sarve vā punarutsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ cātra kāraṇam //

āptairalubdhaiḥ kramikaiste ca kaccidanuṣṭhitāḥ /
kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ //

viduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit / kaccitkāraṇikā dharme sarvaśāstreṣu kovidāḥ /
kārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ //

kaccitsahasrairmūrkhāṇāmekaṃ krīṇāsi paṇḍitam /
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānnaḥ śreyasaṃ param //

kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ /
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ //

ekopyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ /
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam //

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca /
tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ //

kacciddviṣāmaviditaḥ pratipannaśca saravadā /
nityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana //

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ /
anasūyuranupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ //

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ /
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā //

kaccidaṅgeṣu niṣṇāto jyotipaḥ pratipādakaḥ /
utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalastava //

kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ /
jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ //

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn /
śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu //

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvijase prajāḥ /
rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha //

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā /
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ //

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimāndhṛtimāñśuciḥ / kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatistathā /

kaccidbalasya te mukhyāḥ sarvayuddhaviśāradāḥ /
dhṛṣṭāvadātā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ //

kaccidvalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam /
samprāptakāle dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi //

kālātikramaṇādete bhaktavetanayorbhṛtāḥ /
bhartuḥ kupyanti daurgatyātso'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ //

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ /
kaccitprāṇāṃstavārtheṣu santyajanti sadā yudhi //

kaccinnaiko bahūnarthānsarvaśaḥ sāmparāyikān /
anuśāsti yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ //

kaccitpuruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan /
labhate mānamadhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam //

kaccidvidyāvinītāṃśca narāñjñānaviśāradān /
yathārhaṃ guṇataścaiva dānenābhyupapadyase //

kacciddārānmanuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyumīyuṣām /
vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha //

kaccidbhayādupagataṃ kṣīṇaṃ vā ripumāgatam /
yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravatparirakṣasi //

kaccittvameva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate /
samaścānabhiśaṅkyaśca yathā mātā yathā pitā //

kaccidvyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha /
abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam //

yātrāmārabhase diṣṭyā prāptakālamarindama /
pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam //

balasya ca mahārāja dattvā vetanamagrataḥ / kaccicca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre parantapa /
upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ //

kaccidātmānamevāgre vijitya vijitendriyaḥ /
pārañjigīṣase pārtha pramattānajitendriyān //

kaccitte yāsyataḥ śatrūnparvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ /
sāma dānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśca vidhivadguṇāḥ //

tāṃśca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi // kaccidaṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ /

balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ prativardhinī // kaccillavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre parantapa /

avihāya mahārāja nihaṃsi samare ripūn // kaccitsvapararāṣṭreṣu bahavo'dhikṛtāstava /

arthānsamadhitiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam //

kaccidabhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśanāni ca / ghreyāṇi ca mahārāja rakṣantyanumatāstava /

kaccitkośaśca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāramāyudham //
āyaśca kṛtakalyāṇaistava bhaktairanuṣṭhitaḥ //

kaccidābhyantarebhyaśca bāhyebhyaśca viśāmpate // rakṣasyātmānamevāgre tāṃśca svebhyo mithaśca tān /

kaccinna pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca /
pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava //

kaccidāyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ /
pādabhāgaistribhirvāpi vyayaḥ saṃśuddhyate tava //

kaccijjñātīngurūnvṛddhā- nvaṇijaḥ śilpinaḥ śritān /
abhīkṣṇamanugṛhāṇisi dhanadhānyena durgatān //

kacciccāyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ /
anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityamāyaṃ vyayaṃ tava //

kaccidartheṣu samprauḍhānhitakāmānanupriyān /
nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvamaprāpya kilbiṣam //

kaccidviditvā puruṣānuttamādhamamadhyamān /
tvaṃ karmasvanurūpeṣu niyojayasi bhārata //

kaccinna lubdhāścaurā vā vairiṇo vā viśāmpate /
aprāptavyavahārā vā tava karmasvanuṣṭhitāḥ //

kaccinna caurairlubdhairvā kumāraiḥ strībalena vā / tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccittuṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ

kaccidrāṣṭre taṭākāni pūrṇāni ca bṛhanti ca /
bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣirdevamātṛkā //

kaccinnaṃ bhaktaṃ bījaṃ ca karṣakasyāvasīdati /
pratyekaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsyṛṇamanugraham //

kaccitsvanuṣṭhitā tāta vārtā te sādhubhirjanaiḥ /
vārtāyāṃ saṃśritastāta loko'yaṃ sukhamedhate //

kaccicchūrāḥ kṛtaprajñāḥ pañcapañca svanuṣṭhitāḥ /
kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañjanapade tava //

kaccinnagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravatkṛtāḥ /
grāmavacca kṛtāḥ prāntāste ca sarve tvadarpaṇāḥ //

kaccidbalenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca /
purāṇi caurānnighnantaścaranti viṣaye tava //

kaccitsriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ /
kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase //

kaccidātyayikaṃ śrutvā tadarthamanucintya ca /
priyāṇyanubhavañśeṣe na tvamantaḥ pure nṛpa //

kacciddvau prathamau yāmau rātreḥ suptvā viśāmpate /
sañcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime //

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyānsamalaṅkṛtaḥ /
utthāya kāle kālajñaiḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ //

kaccidraktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṅkṛtāḥ /
upāsate tvāmabhito rakṣaṇārthamarindama //

kacciddaṇḍyeṣu yamavatpūjyeṣu ca viśāmpate /
parīkṣya vartase samyagapriyeṣu priyeṣu ca //

kaccicchārīramābādhamauṣadhairniyamena vā /
mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi //

kaccidvaidyāścikitsāyāmaṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ /
suhṛdaścānuraktāśca śarīre te hitāḥ sadā //

kaccinna lobhānmohādvā mānādvāpi viśāmpate /
arthipratyarthinaḥ prāptānnāpāsyasi kathañcana //

kaccinna lobhānmohādvā viśrambhātpraṇayena vā /
āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇātsi vai //

kaccitpaurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ /
tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathañcana //

kaccinna durbalaḥ śatrurbalena paripīḍitaḥ /
mantreṇa balavānkaścidubhābhyāṃ ca kathañcana //

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ /
kaccitprāṇāṃstvadartheṣu santyajanti tvayā hṛtāḥ //

kaccitte sarvavidyāsu guṇato'rcā pravartate / brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava naiḥ śreyasī śubhā /
dakṣiṇāstvaṃ dadāsyeṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ //

kacciddharme trayīmūle pūrvairācarite janaiḥ /
yatamānastathā kartuṃ tasminkarmaṇi vartase //

kaccittava gṛhe'nnāni svādūnyaśranti vai dvijāḥ /
guṇavanti guṇopetāstavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam //

kaccitkratūnekacitto vājapeyāṃśca sarvaśaḥ /
pauṇḍarīkāṃśca kārtsnyena yatase kartumātmavān //

kaccijjñātīngurūnvṛddhāndaivatāṃstāpasānapi /
caityāṃśca vṛkṣānkalyāṇānbrāhmaṇāṃśca namasyasi //

kaccicchoko na manyurvā tvayā protpādyate'nagha /
api maṅgalahastaśca janaḥ pārśve na tiṣṭhati //

kaccideṣā ca te buddhirvṛttireṣā ca te'nagha /
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī //

etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati /
vijitya ca mahīṃ rājā sotyantaṃ sukhamedhate //

kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścaurakarmaṇi /
adṛṣṭaśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuci //

duṣṭo gṛhītastatkāritajjñairdṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ /
kaccinna mucyate steno dravyalobhānnararṣabha //

utpannānakaccidāḍhyasya daridrasya ca bhārata /
arthānna mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ //

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām / adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām /
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanam //

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam /
maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ //

kaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa /
prāyaśoyairvinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivaḥ //

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphaḷaṃ dhanam /
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam //
yudhiṣṭhira uvāca /

kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam /
kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam //
nārada uvāca /

agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam /
ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam //
vaiśampāyana uvāca /

etadākhyāya sa munirnārado vai mahātapāḥ /
papracchānantaramidaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram //
nārada uvāca /

kaccidabhyāgatā dūrādvaṇijo lābhakāraṇāt /
yathoktamavahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ //

kaccitte puruṣā rājanpure rāṣṭre ca mānitāḥ /
upānayanti paṇyāni upādhābhiravañcitāḥ //

kaccicchṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ /
nityamarthavidāṃ tāta yathādharmārthadarśinām //

kaccitte kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca /
dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyete madhusarpiṣī //

dravyopakaraṇaṃ kiñcitsarvadā sarvaśilpinām /
cāturmāsyāvaraṃ samyaṅniyataṃ samprayacchasi //

kaccitkṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi /
satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan //

kaccitsūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha /
hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi vā vibho //

kaccidabhyasyate samyaggṛhe te bharatarṣabha /
dhanurvedasya sūtraṃ vai yantrasūtraṃ ca nāgaram //

kaccidastrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaśca te'nagha /
viṣayogāstathā sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ //

kaccidagnibhayāccaiva sarvaṃ vyālabhayāttathā /
rogarakṣobhayāccaiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣaśi //

kaccidandhāṃśca mūkāṃśca paṅgūnvyaṅgānabāndhavān /
piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitānapi //

ṣaḍavarthā mahārāja kaccitte pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ /
nidrā'lasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ kurūṇāmṛṣabho mahātmā śrutvā giro brāhmaṇasattamasya /
praṇamya pādāvabhivādya tuṣṭo rājā'bravīnnāradaṃ devarūpam //

evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā /
uktvā tathā caiva cakāra rājā lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca //
nārada uvāca /

evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe /
sa vihṛtyeha susukhī śukrasyaiti salokatām //