મહાભારત · અધ્યાય 2.5

અથ તત્રોપવિષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
મહત્સુ ચોપવિષ્ટેષુ ગન્ધર્વેષુ ચ ભારત ॥

વેદોપનિષદાં વેત્તા ઋષિઃ સુરગણાર્ચિતઃ ।
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞઃ ક્રિયાકલ્પવિશેષવિત્ ॥

સ્તુતસ્તોમગ્રહસ્તોભપદક્રમવિભાગવિત્ ।
શિક્ષાક્ષરવિભાગજ્ઞઃ પુરાકલ્પવિશેષવિત્ ॥

આદિકલ્પાર્થવેત્તા ચ કલ્પસૂત્રાર્થતત્ત્વવિત્ ।
બ્રહ્મચર્યવ્રતપર ઊહાપોહવિશારદઃ ॥

નૃત્તગાન્ધર્વસેવી ચ સર્વત્રાપ્રતિમસ્તથા ।
અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનાં કોશભૂતો મહાદ્યુતિઃ ॥

ન્યાયવિદ્ધર્મતત્ત્વજ્ઞઃ ષડઙ્ગવિદનુત્તમઃ ।
ઐક્યસંયોગનાનાત્વસમવાયવિશારદઃ ॥

વક્તા પ્રગલ્ભો મેધાવી સ્મૃતિમાન્નયવિત્કવિઃ ।
પરાપરવિભાગજ્ઞઃ પ્રમાણકૃતનિશ્ચયઃ ॥

પઞ્ચાવયવયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય ગુણદોષવિત્ ।
ઉત્તરોત્તરવક્તા ચ વદતોપિ બૃહસ્પતેઃ ॥

ધર્મકામાર્થમોક્ષેષુ યથાવત્કૃતનિશ્ચયઃ ।
તથા ભુવનકોશસ્ય સર્વસ્યાસ્ય મહામતિઃ ॥

પ્રત્યક્ષદર્શી લોકસ્ય તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
સાઙ્ખ્યયોગવિભાગજ્ઞો નિર્વિવિત્સુઃ સુરાસુરાન્ ॥

સન્ધિવિગ્રહતત્ત્વજ્ઞસ્ત્વનુમાનવિભાગવિત્ ।
ષાઙ્ગુણ્યવિધિયુક્તશ્ચ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥

યુદ્ધગાન્ધર્વસેવી ચ સર્વત્રાપ્રતિઘસ્તથા ।
એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિર્યુક્તો ગુણગણૈર્મુનિઃ ॥

લોકાનનુચરન્સર્વાનાગમત્તાં સભાં નૃપ ।
નારદઃ સુમહાતેજા ઋષિભિઃ સહિતસ્તદા ॥

પારિજાતેન રાજેન્દ્ર પર્વતેન ચ ધીમતા ।
સુમુખેન ચ સૌમ્યેન દેવર્ષિરમિતદ્યુતિઃ ॥

સભાસ્થાન્પાણ્ડવાન્દ્રષ્ટું પ્રીયમાણો મનોજવઃ ।
જયાશીર્ભિસ્તુ તં વિપ્રો ધર્મરાજાનમાર્ચયત્ ॥

તમાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા નારદં સર્વધર્મવિત્ ।
સહસા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠઃ પ્રત્યુત્થાયાનુજૈઃ સહ ॥

અભ્યવાદયત પ્રીત્યા વિનયાવનતસ્તદા ।
તદર્હમાસનં તસ્મૈ સમ્પ્રદાય યથાવિધિ ॥

ગાં ચૈવ મધુપર્કં ચ સમ્પ્રદાયાર્ઘ્યમેવ ચ ।
અર્ચયામાસ રત્નૈશ્ચ સર્વકામૈશ્ચ ધર્મવિત્ ॥

તુતોષ ચ યથાવચ્ચ પૂજાં પ્રાપ્ય યુધિષ્ઠિરાત્ । સોઽર્ચિતઃ પાણ્ડવૈઃ સર્વૈર્મહર્ષિર્વેદપારગઃ ।
ધર્મકામાર્થસંયુક્તં પપ્રચ્છેદં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

કચ્ચિદર્થાશ્ચ કલ્પન્તે ધર્મે ચ રમતે મનઃ ।
સુખાનિ ચાનુભૂયન્તે મનશ્ચ ન વિહન્યતે ॥

કચ્ચિદાચરિતાં પૂર્વૈર્નરદેવપિતામહૈઃ ।
વર્તસે વૃત્તિમક્ષુદ્રાં ધર્માર્થસહિતાં ત્રિષુ ॥

કચ્ચિદર્થેન વા ધર્મં ધર્મેણાર્થમથાપિ વા ।
ઉભૌ વા પ્રીતિસારેણ ન કામેન પ્રબાધસે ॥

કચ્ચિદર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર ।
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞઃ સદા વરદ સેવસે ॥

કચ્ચિદ્રાજગુણૈઃ ષડ્ભિઃ સપ્તોપાયાંસ્તથાઽનઘ ।
બલાબલં તથા સમ્યક્વતુર્દશ પરીક્ષસે ॥

કચ્ચિદાત્સાનમર્ન્વાક્ષ્ય પરાંશ્ચ જયતાં વર ।
તથા સન્ધાય કર્માણિ અષ્ટૌ ભારત સેવસે ॥

કચ્ચિત્પ્રકૃતયઃ સપ્ત ન લુપ્તા ભરતર્ષભ ।
આઢ્યાસ્તથા વ્યસનિનઃ સ્વનુરક્તાશ્ચ સર્વશઃ ॥

કચ્ચિન્ન કૃતકૈર્દૂતૈર્યે ચાપ્યપરિશઙ્કિતાઃ ।
ત્વત્તો વા તવ ચામાત્યૈર્ભિદ્યતે મન્ત્રિતં તથા ॥

મિત્રોદાસીનશત્રૂણાં કચ્ચિદ્વેત્સિ ચિકીર્ષિતમ્ ।
કચ્ચિત્સન્ધિં યથાકાલં વિગ્રહં ચોપસેવસે ॥

કચ્ચિદ્વૃત્તિમુદાસીને મધ્યમે ચાનુમન્યસે ।
કચ્ચિદાત્મસમા વૃદ્ધાઃ શુદ્ધાઃ સમ્બોધનક્ષમાઃ ॥

કુલીનાશ્ચાનુરક્તાશ્ચ કૃતાસ્તે વીરમન્ત્રિણઃ ।
વિજયો મન્ત્રમૂલો હિ રાજ્ઞો ભવતિ ભારત ॥

કચ્ચિત્સંવૃતમન્ત્રૈસ્તે અમાત્યૈઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
રાષ્ટ્રં સુરક્ષિતં તાત શત્રુભિર્ન વિલુપ્યતે ॥

કચ્ચિન્નિદ્રાવશં નૈષિ કચ્ચિત્કાલે વિબુદ્ધ્યસે ।
કચ્ચિચ્ચાપરરાત્રેષુ ચિન્તયસ્યર્થમર્થવિત્ ॥

કચ્ચિન્મન્ત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ન બહુભિઃ સહ ।
કચ્ચિત્તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો ન રાષ્ટ્રં પરિધાવતિ ॥

કચ્ચિદર્થાન્વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલાન્મહોદયાન્ ।
ક્ષિપ્રમારભસે કર્તું ન વિઘ્નયસિ તાદૃશાન્ ॥

કચ્ચિન્ન સ્રવે કર્માન્તાઃ પરોક્ષાસ્તે વિશઙ્કિતાઃ ।
સર્વે વા પુનરુત્સૃષ્ટાઃ સંસૃષ્ટં ચાત્ર કારણમ્ ॥

આપ્તૈરલુબ્ધૈઃ ક્રમિકૈસ્તે ચ કચ્ચિદનુષ્ઠિતાઃ ।
કચ્ચિદ્રાજન્કૃતાન્યેવ કૃતપ્રાયાણિ વા પુનઃ ॥

વિદુસ્તે વીર કર્માણિ નાનવાપ્તાનિ કાનિચિત્ । કચ્ચિત્કારણિકા ધર્મે સર્વશાસ્ત્રેષુ કોવિદાઃ ।
કારયન્તિ કુમારાંશ્ચ યોધમુખ્યાંશ્ચ સર્વશઃ ॥

કચ્ચિત્સહસ્રૈર્મૂર્ખાણામેકં ક્રીણાસિ પણ્ડિતમ્ ।
પણ્ડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્નઃ શ્રેયસં પરમ્ ॥

કચ્ચિદ્દુર્ગાણિ સર્વાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ ।
યન્ત્રૈશ્ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ ॥

એકોપ્યમાત્યો મેધાવી શૂરો દાન્તો વિચક્ષણઃ ।
રાજાનં રાજપુત્રં વા પ્રાપયેન્મહતીં શ્રિયમ્ ॥

કચ્ચિદષ્ટાદશાન્યેષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ ।
ત્રિભિસ્ત્રિભિરવિજ્ઞાતૈર્વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ ॥

કચ્ચિદ્દ્વિષામવિદિતઃ પ્રતિપન્નશ્ચ સરવદા ।
નિત્યયુક્તો રિપૂન્સર્વાન્વીક્ષસે રિપુસૂદન ॥

કચ્ચિદ્વિનયસમ્પન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ ।
અનસૂયુરનુપ્રષ્ટા સત્કૃતસ્તે પુરોહિતઃ ॥

કચ્ચિદગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાનૃજુઃ ।
હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા ॥

કચ્ચિદઙ્ગેષુ નિષ્ણાતો જ્યોતિપઃ પ્રતિપાદકઃ ।
ઉત્પાતેષુ ચ સર્વેષુ દૈવજ્ઞઃ કુશલસ્તવ ॥

કચ્ચિન્મુખ્યા મહત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ ।
જઘન્યાશ્ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ ॥

અમાત્યાનુપધાતીતાન્પિતૃપૈતામહાઞ્શુચીન્ ।
શ્રેષ્ઠાઞ્શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ॥

કચ્ચિન્નોગ્રેણ દણ્ડેન ભૃશમુદ્વિજસે પ્રજાઃ ।
રાષ્ટ્રં તવાનુશાસન્તિ મન્ત્રિણો ભરતર્ષભ ॥

કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકાઃ પતિતં યથા ।
ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિયઃ ॥

કચ્ચિદ્ધૃષ્ટશ્ચ શૂરશ્ચ મતિમાન્ધૃતિમાઞ્શુચિઃ । કુલીનશ્ચાનુરક્તશ્ચ દક્ષઃ સેનાપતિસ્તથા ।

કચ્ચિદ્બલસ્ય તે મુખ્યાઃ સર્વયુદ્ધવિશારદાઃ ।
ધૃષ્ટાવદાતા વિક્રાન્તાસ્ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતાઃ ॥

કચ્ચિદ્વલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તકાલે દાતવ્યં દદાસિ ન વિકર્ષસિ ॥

કાલાતિક્રમણાદેતે ભક્તવેતનયોર્ભૃતાઃ ।
ભર્તુઃ કુપ્યન્તિ દૌર્ગત્યાત્સોઽનર્થઃ સુમહાન્સ્મૃતઃ ॥

કચ્ચિત્સર્વેઽનુરક્તાસ્ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ ।
કચ્ચિત્પ્રાણાંસ્તવાર્થેષુ સન્ત્યજન્તિ સદા યુધિ ॥

કચ્ચિન્નૈકો બહૂનર્થાન્સર્વશઃ સામ્પરાયિકાન્ ।
અનુશાસ્તિ યથાકામં કામાત્મા શાસનાતિગઃ ॥

કચ્ચિત્પુરુષકારેણ પુરુષઃ કર્મ શોભયન્ ।
લભતે માનમધિકં ભૂયો વા ભક્તવેતનમ્ ॥

કચ્ચિદ્વિદ્યાવિનીતાંશ્ચ નરાઞ્જ્ઞાનવિશારદાન્ ।
યથાર્હં ગુણતશ્ચૈવ દાનેનાભ્યુપપદ્યસે ॥

કચ્ચિદ્દારાન્મનુષ્યાણાં તવાર્થે મૃત્યુમીયુષામ્ ।
વ્યસનં ચાભ્યુપેતાનાં બિભર્ષિ ભરતર્ષભ ॥

કચ્ચિદ્ભયાદુપગતં ક્ષીણં વા રિપુમાગતમ્ ।
યુદ્ધે વા વિજિતં પાર્થ પુત્રવત્પરિરક્ષસિ ॥

કચ્ચિત્ત્વમેવ સર્વસ્યાઃ પૃથિવ્યાઃ પૃથિવીપતે ।
સમશ્ચાનભિશઙ્ક્યશ્ચ યથા માતા યથા પિતા ॥

કચ્ચિદ્વ્યસનિનં શત્રું નિશમ્ય ભરતર્ષભ ।
અભિયાસિ જવેનૈવ સમીક્ષ્ય ત્રિવિધં બલમ્ ॥

યાત્રામારભસે દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તકાલમરિન્દમ ।
પાર્ષ્ણિમૂલં ચ વિજ્ઞાય વ્યવસાયં પરાજયમ્ ॥

બલસ્ય ચ મહારાજ દત્ત્વા વેતનમગ્રતઃ । કચ્ચિચ્ચ બલમુખ્યેભ્યઃ પરરાષ્ટ્રે પરન્તપ ।
ઉપચ્છન્નાનિ રત્નાનિ પ્રયચ્છસિ યથાર્હતઃ ॥

કચ્ચિદાત્માનમેવાગ્રે વિજિત્ય વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
પારઞ્જિગીષસે પાર્થ પ્રમત્તાનજિતેન્દ્રિયાન્ ॥

કચ્ચિત્તે યાસ્યતઃ શત્રૂન્પર્વં યાન્તિ સ્વનુષ્ઠિતાઃ ।
સામ દાનં ચ ભેદશ્ચ દણ્ડશ્ચ વિધિવદ્ગુણાઃ ॥

તાંશ્ચ વિક્રમસે જેતું જિત્વા ચ પરિરક્ષસિ ॥ કચ્ચિદષ્ટાઙ્ગસંયુક્તા ચતુર્વિધબલા ચમૂઃ ।

બલમુખ્યૈઃ સુનીતા તે દ્વિષતાં પ્રતિવર્ધિની ॥ કચ્ચિલ્લવં ચ મુષ્ટિં ચ પરરાષ્ટ્રે પરન્તપ ।

અવિહાય મહારાજ નિહંસિ સમરે રિપૂન્ ॥ કચ્ચિત્સ્વપરરાષ્ટ્રેષુ બહવોઽધિકૃતાસ્તવ ।

અર્થાન્સમધિતિષ્ઠન્તિ રક્ષન્તિ ચ પરસ્પરમ્ ॥

કચ્ચિદભ્યવહાર્યાણિ ગાત્રસંસ્પર્શનાનિ ચ । ઘ્રેયાણિ ચ મહારાજ રક્ષન્ત્યનુમતાસ્તવ ।

કચ્ચિત્કોશશ્ચ કોષ્ઠં ચ વાહનં દ્વારમાયુધમ્ ॥
આયશ્ચ કૃતકલ્યાણૈસ્તવ ભક્તૈરનુષ્ઠિતઃ ॥

કચ્ચિદાભ્યન્તરેભ્યશ્ચ બાહ્યેભ્યશ્ચ વિશામ્પતે ॥ રક્ષસ્યાત્માનમેવાગ્રે તાંશ્ચ સ્વેભ્યો મિથશ્ચ તાન્ ।

કચ્ચિન્ન પાને દ્યૂતે વા ક્રીડાસુ પ્રમદાસુ ચ ।
પ્રતિજાનન્તિ પૂર્વાહ્ણે વ્યયં વ્યસનજં તવ ॥

કચ્ચિદાયસ્ય ચાર્ધેન ચતુર્ભાગેન વા પુનઃ ।
પાદભાગૈસ્ત્રિભિર્વાપિ વ્યયઃ સંશુદ્ધ્યતે તવ ॥

કચ્ચિજ્જ્ઞાતીન્ગુરૂન્વૃદ્ધા- ન્વણિજઃ શિલ્પિનઃ શ્રિતાન્ ।
અભીક્ષ્ણમનુગૃહાણિસિ ધનધાન્યેન દુર્ગતાન્ ॥

કચ્ચિચ્ચાયવ્યયે યુક્તાઃ સર્વે ગણકલેખકાઃ ।
અનુતિષ્ઠન્તિ પૂર્વાહ્ણે નિત્યમાયં વ્યયં તવ ॥

કચ્ચિદર્થેષુ સમ્પ્રૌઢાન્હિતકામાનનુપ્રિયાન્ ।
નાપકર્ષસિ કર્મભ્યઃ પૂર્વમપ્રાપ્ય કિલ્બિષમ્ ॥

કચ્ચિદ્વિદિત્વા પુરુષાનુત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
ત્વં કર્મસ્વનુરૂપેષુ નિયોજયસિ ભારત ॥

કચ્ચિન્ન લુબ્ધાશ્ચૌરા વા વૈરિણો વા વિશામ્પતે ।
અપ્રાપ્તવ્યવહારા વા તવ કર્મસ્વનુષ્ઠિતાઃ ॥

કચ્ચિન્ન ચૌરૈર્લુબ્ધૈર્વા કુમારૈઃ સ્ત્રીબલેન વા । ત્વયા વા પીડ્યતે રાષ્ટ્રં કચ્ચિત્તુષ્ટાઃ કૃષીવલાઃ

કચ્ચિદ્રાષ્ટ્રે તટાકાનિ પૂર્ણાનિ ચ બૃહન્તિ ચ ।
ભાગશો વિનિવિષ્ટાનિ ન કૃષિર્દેવમાતૃકા ॥

કચ્ચિન્નં ભક્તં બીજં ચ કર્ષકસ્યાવસીદતિ ।
પ્રત્યેકં ચ શતં વૃદ્ધ્યા દદાસ્યૃણમનુગ્રહમ્ ॥

કચ્ચિત્સ્વનુષ્ઠિતા તાત વાર્તા તે સાધુભિર્જનૈઃ ।
વાર્તાયાં સંશ્રિતસ્તાત લોકોઽયં સુખમેધતે ॥

કચ્ચિચ્છૂરાઃ કૃતપ્રજ્ઞાઃ પઞ્ચપઞ્ચ સ્વનુષ્ઠિતાઃ ।
ક્ષેમં કુર્વન્તિ સંહત્ય રાજઞ્જનપદે તવ ॥

કચ્ચિન્નગરગુપ્ત્યર્થં ગ્રામા નગરવત્કૃતાઃ ।
ગ્રામવચ્ચ કૃતાઃ પ્રાન્તાસ્તે ચ સર્વે ત્વદર્પણાઃ ॥

કચ્ચિદ્બલેનાનુગતાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ ।
પુરાણિ ચૌરાન્નિઘ્નન્તશ્ચરન્તિ વિષયે તવ ॥

કચ્ચિત્સ્રિયઃ સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્તાશ્ચ સુરક્ષિતાઃ ।
કચ્ચિન્ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ગુહ્યં ન ભાષસે ॥

કચ્ચિદાત્યયિકં શ્રુત્વા તદર્થમનુચિન્ત્ય ચ ।
પ્રિયાણ્યનુભવઞ્શેષે ન ત્વમન્તઃ પુરે નૃપ ॥

કચ્ચિદ્દ્વૌ પ્રથમૌ યામૌ રાત્રેઃ સુપ્ત્વા વિશામ્પતે ।
સઞ્ચિન્તયસિ ધર્માર્થૌ યામ ઉત્થાય પશ્ચિમે ॥

કચ્ચિદ્દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાન્સમલઙ્કૃતઃ ।
ઉત્થાય કાલે કાલજ્ઞૈઃ સહ પાણ્ડવ મન્ત્રિભિઃ ॥

કચ્ચિદ્રક્તામ્બરધરાઃ ખડ્ગહસ્તાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
ઉપાસતે ત્વામભિતો રક્ષણાર્થમરિન્દમ ॥

કચ્ચિદ્દણ્ડ્યેષુ યમવત્પૂજ્યેષુ ચ વિશામ્પતે ।
પરીક્ષ્ય વર્તસે સમ્યગપ્રિયેષુ પ્રિયેષુ ચ ॥

કચ્ચિચ્છારીરમાબાધમૌષધૈર્નિયમેન વા ।
માનસં વૃદ્ધસેવાભિઃ સદા પાર્થાપકર્ષસિ ॥

કચ્ચિદ્વૈદ્યાશ્ચિકિત્સાયામષ્ટાઙ્ગાયાં વિશારદાઃ ।
સુહૃદશ્ચાનુરક્તાશ્ચ શરીરે તે હિતાઃ સદા ॥

કચ્ચિન્ન લોભાન્મોહાદ્વા માનાદ્વાપિ વિશામ્પતે ।
અર્થિપ્રત્યર્થિનઃ પ્રાપ્તાન્નાપાસ્યસિ કથઞ્ચન ॥

કચ્ચિન્ન લોભાન્મોહાદ્વા વિશ્રમ્ભાત્પ્રણયેન વા ।
આશ્રિતાનાં મનુષ્યાણાં વૃત્તિં ત્વં સંરુણાત્સિ વૈ ॥

કચ્ચિત્પૌરા ન સહિતા યે ચ તે રાષ્ટ્રવાસિનઃ ।
ત્વયા સહ વિરુધ્યન્તે પરૈઃ ક્રીતાઃ કથઞ્ચન ॥

કચ્ચિન્ન દુર્બલઃ શત્રુર્બલેન પરિપીડિતઃ ।
મન્ત્રેણ બલવાન્કશ્ચિદુભાભ્યાં ચ કથઞ્ચન ॥

કચ્ચિત્સર્વેઽનુરક્તાસ્ત્વાં ભૂમિપાલાઃ પ્રધાનતઃ ।
કચ્ચિત્પ્રાણાંસ્ત્વદર્થેષુ સન્ત્યજન્તિ ત્વયા હૃતાઃ ॥

કચ્ચિત્તે સર્વવિદ્યાસુ ગુણતોઽર્ચા પ્રવર્તતે । બ્રાહ્મણાનાં ચ સાધૂનાં તવ નૈઃ શ્રેયસી શુભા ।
દક્ષિણાસ્ત્વં દદાસ્યેષાં નિત્યં સ્વર્ગાપવર્ગદાઃ ॥

કચ્ચિદ્ધર્મે ત્રયીમૂલે પૂર્વૈરાચરિતે જનૈઃ ।
યતમાનસ્તથા કર્તું તસ્મિન્કર્મણિ વર્તસે ॥

કચ્ચિત્તવ ગૃહેઽન્નાનિ સ્વાદૂન્યશ્રન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ।
ગુણવન્તિ ગુણોપેતાસ્તવાધ્યક્ષં સદક્ષિણમ્ ॥

કચ્ચિત્ક્રતૂનેકચિત્તો વાજપેયાંશ્ચ સર્વશઃ ।
પૌણ્ડરીકાંશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન યતસે કર્તુમાત્મવાન્ ॥

કચ્ચિજ્જ્ઞાતીન્ગુરૂન્વૃદ્ધાન્દૈવતાંસ્તાપસાનપિ ।
ચૈત્યાંશ્ચ વૃક્ષાન્કલ્યાણાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ નમસ્યસિ ॥

કચ્ચિચ્છોકો ન મન્યુર્વા ત્વયા પ્રોત્પાદ્યતેઽનઘ ।
અપિ મઙ્ગલહસ્તશ્ચ જનઃ પાર્શ્વે ન તિષ્ઠતિ ॥

કચ્ચિદેષા ચ તે બુદ્ધિર્વૃત્તિરેષા ચ તેઽનઘ ।
આયુષ્યા ચ યશસ્યા ચ ધર્મકામાર્થદર્શિની ॥

એતયા વર્તમાનસ્ય બુદ્ધ્યા રાષ્ટ્રં ન સીદતિ ।
વિજિત્ય ચ મહીં રાજા સોત્યન્તં સુખમેધતે ॥

કચ્ચિદાર્યો વિશુદ્ધાત્મા ક્ષારિતશ્ચૌરકર્મણિ ।
અદૃષ્ટશાસ્ત્રકુશલૈર્ન લોભાદ્વધ્યતે શુચિ ॥

દુષ્ટો ગૃહીતસ્તત્કારિતજ્જ્ઞૈર્દૃષ્ટઃ સકારણઃ ।
કચ્ચિન્ન મુચ્યતે સ્તેનો દ્રવ્યલોભાન્નરર્ષભ ॥

ઉત્પન્નાનકચ્ચિદાઢ્યસ્ય દરિદ્રસ્ય ચ ભારત ।
અર્થાન્ન મિથ્યા પશ્યન્તિ તવામાત્યા હૃતા ધનૈઃ ॥

નાસ્તિક્યમનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્ । અદર્શનં જ્ઞાનવતામાલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્ ।
એકચિન્તનમર્થાનામનર્થજ્ઞૈશ્ચ ચિન્તનમ્ ॥

નિશ્ચિતાનામનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્ ।
મઙ્ગલાદ્યપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વતઃ ॥

કચ્ચિત્ત્વં વર્જયસ્યેતાન્રાજદોષાંશ્ચતુર્દશ ।
પ્રાયશોયૈર્વિનશ્યન્તિ કૃતમૂલાપિ પાર્થિવઃ ॥

કચ્ચિત્તે સફલા વેદાઃ કચ્ચિત્તે સફળં ધનમ્ ।
કચ્ચિત્તે સફલા દારાઃ કચ્ચિત્તે સફલં શ્રુતમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથં વૈ સફલા વેદાઃ કથં વૈ સફલં ધનમ્ ।
કથં વૈ સફલા દારાઃ કથં વૈ સફલં શ્રુતમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અગ્નિહોત્રફલા વેદા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ।
રતિપુત્રફલા દારાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતદાખ્યાય સ મુનિર્નારદો વૈ મહાતપાઃ ।
પપ્રચ્છાનન્તરમિદં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

કચ્ચિદભ્યાગતા દૂરાદ્વણિજો લાભકારણાત્ ।
યથોક્તમવહાર્યન્તે શુલ્કં શુલ્કોપજીવિભિઃ ॥

કચ્ચિત્તે પુરુષા રાજન્પુરે રાષ્ટ્રે ચ માનિતાઃ ।
ઉપાનયન્તિ પણ્યાનિ ઉપાધાભિરવઞ્ચિતાઃ ॥

કચ્ચિચ્છૃણોષિ વૃદ્ધાનાં ધર્માર્થસહિતા ગિરઃ ।
નિત્યમર્થવિદાં તાત યથાધર્માર્થદર્શિનામ્ ॥

કચ્ચિત્તે કૃષિતન્ત્રેષુ ગોષુ પુષ્પફલેષુ ચ ।
ધર્માર્થં ચ દ્વિજાતિભ્યો દીયેતે મધુસર્પિષી ॥

દ્રવ્યોપકરણં કિઞ્ચિત્સર્વદા સર્વશિલ્પિનામ્ ।
ચાતુર્માસ્યાવરં સમ્યઙ્નિયતં સમ્પ્રયચ્છસિ ॥

કચ્ચિત્કૃતં વિજાનીષે કર્તારં ચ પ્રશંસસિ ।
સતાં મધ્યે મહારાજ સત્કરોષિ ચ પૂજયન્ ॥

કચ્ચિત્સૂત્રાણિ સર્વાણિ ગૃહ્ણાસિ ભરતર્ષભ ।
હસ્તિસૂત્રાશ્વસૂત્રાણિ રથસૂત્રાણિ વા વિભો ॥

કચ્ચિદભ્યસ્યતે સમ્યગ્ગૃહે તે ભરતર્ષભ ।
ધનુર્વેદસ્ય સૂત્રં વૈ યન્ત્રસૂત્રં ચ નાગરમ્ ॥

કચ્ચિદસ્ત્રાણિ સર્વાણિ બ્રહ્મદણ્ડશ્ચ તેઽનઘ ।
વિષયોગાસ્તથા સર્વે વિદિતાઃ શત્રુનાશનાઃ ॥

કચ્ચિદગ્નિભયાચ્ચૈવ સર્વં વ્યાલભયાત્તથા ।
રોગરક્ષોભયાચ્ચૈવ રાષ્ટ્રં સ્વં પરિરક્ષશિ ॥

કચ્ચિદન્ધાંશ્ચ મૂકાંશ્ચ પઙ્ગૂન્વ્યઙ્ગાનબાન્ધવાન્ ।
પિતેવ પાસિ ધર્મજ્ઞ તથા પ્રવ્રજિતાનપિ ॥

ષડવર્થા મહારાજ કચ્ચિત્તે પૃષ્ઠતઃ કૃતાઃ ।
નિદ્રાઽલસ્યં ભયં ક્રોધો માર્દવં દીર્ઘસૂત્રતા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ કુરૂણામૃષભો મહાત્મા શ્રુત્વા ગિરો બ્રાહ્મણસત્તમસ્ય ।
પ્રણમ્ય પાદાવભિવાદ્ય તુષ્ટો રાજાઽબ્રવીન્નારદં દેવરૂપમ્ ॥

એવં કરિષ્યામિ યથા ત્વયોક્તં પ્રજ્ઞા હિ મે ભૂય એવાભિવૃદ્ધા ।
ઉક્ત્વા તથા ચૈવ ચકાર રાજા લેભે મહીં સાગરમેખલાં ચ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવં યો વર્તતે રાજા ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષણે ।
સ વિહૃત્યેહ સુસુખી શુક્રસ્યૈતિ સલોકતામ્ ॥