Mahabharata · Chapter 2.101

tataḥ samprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpa /
janāḥ samantāddraṣṭuṃ taṃ samāruruhurāturāḥ //

tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca /
gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣānanyāṃśca sarvaśaḥ //

athādhiruhya sastrīkā udāsīnā vyalokayan /
na hi rathyāstadā śakyā gantuṃ tāśca janākulāḥ //

āruhya smānatāstatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavān /
padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam //

valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janāstadā /
ūcurbahuvidhā vāco bhṛśopahatacetasaḥ //
janā ūcuḥ /

yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat /
tamekaṃ kṛṣṇayā sārdhamanugacchanti pāṇḍavāḥ //

catvāro bhrātaraścaiva dhaumyaścaiva purohitaḥ /
bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau //

dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā /
yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi //

tāmadya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ /
aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm //

varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyatyāśu vivarṇatām /
adya nūnaṃ pṛthā devī satyamāviśya bhāṣate //

putrānsnuṣāṃ ca devī tu draṣṭumadyātha nārhati /
nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syāhuḥ svadarśanam //

kimpunaryasya loko'yaṃ jito vṛttena kevalam /
ānṛśaṃsyamanukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ //

pāṇḍavaṃ śobhayantyete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam /
tasmādasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ //

audakānīva satvāni grīṣme salilasaṅkṣayāt /
pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpateḥ //

mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ /
mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ //

puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāstasyetare janāḥ /
te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ //

gacchantamanugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ /
udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca //

ekaduḥkhasukhāḥ pārthamanuyāma sudhārmikam /
samucchritapatākāni paridhvastājirāṇi ca //

upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ /
rajasā'pyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ //

mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbalairāvṛtāni ca /
apetodakadhūmāni hīnasammārjanāni ca //

pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca /
duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca //

asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām /
vanaṃ nagaramevāstu yena gacchanti pāṇḍavāḥ //

asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam /
bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve vāni mṛgapakṣiṇaḥ //

tyajantvasmadbhayādbhītā gajāḥ siṃhā vanānyapi /
anākrāntaṃ prapadyantaḥ sevamānaṃ tyajantu ca //

tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃstyaktvā mṛgadvijāḥ /
vayaṃ pārthairvane samyaksaha vatsyāma nirvṛtāḥ //

ityevaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ /
śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre'sya mānasam //

tataḥ prāsādasaṃsthāstu samantādvai gṛhe gṛhe /
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ //

gatvā svagṛhajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca /
dadṛśuḥ pāṇḍavāndīnānvalkalājinavāsasaḥ //

kṛṣṇāṃ tvadṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhireva ca /
ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām //

dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam / vilapya bahudhā mohādduḥkhaśokena pīḍitāḥ /
hāhā dhigdhigdhigityuktvā netrairaśrūṇyavartayan //

janasyātha vajaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha /
uddiśya vanāvāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ //
vaiśampāyana uvāca //

tasminsamprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm /
apṛcchadbhṛśaduḥkhārtā yāścānyāstatra yoṣitaḥ //

tato ninādaḥ sumahānpāṇḍavāntaḥ pure'bhavat //

kuntī ca bhṛśaśantaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm /
śokavihvalayā vācā kṛcchrādvacanamabravīt //

vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat /
strīdharmāṇāmabhijñā'si śīlācāravatī tathā //

na tvāṃ śandeṣṭumarhāmi bhartṝnprati śucismite /
sādhvī guṇasamāpannā bhūṣitaṃ te kuladvayam //

sabhāgyāḥ kuravaśceme ye na dagdhāstvayā'naghe /
ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā //

bhāvinyarthe hi satstrīṇāṃ vaikṛtaṃ nopajāyate /
gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipramavapsyasi //

sahadevaśca me putraḥ sadā'vekṣyo vane vasan /
yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāyaṃ sīdenmahāmatiḥ //
vaiśampāyana uvāca //

tathenyuktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā /
śoṇitāktaikavasanā muktakeśī viniryayau //

tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhādanuvavrāja gacchatīm /
athāpaśyansutānsarvānhṛtābharaṇavāsasaḥ //

rurucarmāvṛtatanūnhriyā kiñcidavāhmukhān /
paraiḥ parītānsaṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiścānuśocitān //

tadavasthānsutānsarvānupasṛtyātivatsalā /
svajamānā'vadacchekāttattadvilapatī bahu //
kuntyuvāca /

kathaṃ saddharmacāritrānvṛttasthitivibhūṣitān /
akṣudrāndṛḍhabhaktāṃśca daivatejyāparānsadā //

vyasanaṃ vaḥ samabhyāgātko'yaṃ vidhiviparyayaḥ /
kasyāpadhyānajaṃ cedamāgaḥ paśyāmi vo dhiyā //

syāttu madbhāgyadoṣo'yaṃ yā'haṃ yuṣmānajījanam /
duḥkhāyāsabhujo'tyarthaṃ yuktānapyuttamairguṇaiḥ //

kathaṃ vatsyatha durgeṣu vane ṛddhivinākṛtāḥ /
vīryasatvabalotsāhatejobhirakṛśāḥ kṛśāḥ //

yadyevamahamajñāsyaṃ vane vāsaṃ hi vo dhruvam /
śataśṛṅgānmṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam //

dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā /
yaḥ putrādhimasamprāpya svargecchāmakarotpriyām //

dhanyāṃ cātīndriyajñānāmimāṃ prāptāṃ parāṃ gatim /
manye tu mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva tu //

ratyā matyā ca gatyā ca yayā'hamabhisandhitā /
jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhiṅmāṃ saṅkleśabhāginīm //

putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhānpriyānsataḥ / sā'haṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām /

antavatyasudharme'smindhātrā kiṃ nu pramādataḥ /
mamānto naiva vihitastenāyurna jahāti mām //

hā kṛṣṇa dvārakāvāsinkvāsi saṅkarṣaṇānuja /
kasmānna trāyase duḥkhānmāṃ cemāṃśca narottamān //

anādinidhanaṃ ye tvāmanudhyāyanti vai narāḥ /
tāṃstvaṃ pāsītyayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham //

ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ /
nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanveṣāṃ kriyatāṃ dayā //

seyaṃ nītyarthavijñeṣu kathamāpadupāgatā //
sthiteṣu kulanātheṣu kathamāpadupāgatā //

hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase /
putrānvivāsyataḥ sādhūnaribhirdyūtanirjitān //

sahadeva nivartasva nanu tvamasi me priyaḥ /
śarīrādapi mādreya māṃ mā tyākṣīḥ kuputravat //

vrajantu brātaraste'mī yadi satyābhisandhinaḥ /
matparitrāṇajaṃ dharmamihaiva tvamavāpnuhi //
vaiśampāyana uvāca //

evaṃ vipalatīṃ kuntīmabhivādya praṇamya ca /
pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ //

viduraścāpi tāmārtāṃ kuntīmāśvāsya hetubhiḥ /
prāveśayadgṛhaṃ kṣattā svayamārtataraḥ śanaiḥ //

dhārtarāṣṭrastristāśca nikhilenopalabhya tat /
gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale //

ruruduḥ susvanaṃ sarvā vinindantyaḥ kurūnbhṛśam /
dadhyuśca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ //

rājā ca dhṛtarāṣṭrastu putrāṇāmanayaṃ tadā /
dhyāyannudvignahṛdayo na śāntimadhijagmivān //

sa cintayannanekāgraḥ śokavyākulacetanaḥ /
kṣattuḥ sampreṣayāmāsa śīghramāgamyatāmiti //

tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam /
taṃ paryapṛcchatsaṃvigno dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ //