મહાભારત · અધ્યાય 2.101

તતઃ સમ્પ્રસ્થિતે તત્ર ધર્મરાજે તદા નૃપ ।
જનાઃ સમન્તાદ્દ્રષ્ટું તં સમારુરુહુરાતુરાઃ ॥

તતઃ પ્રાસાદવર્યાણિ વિમાનશિખરાણિ ચ ।
ગોપુરાણિ ચ સર્વાણિ વૃક્ષાનન્યાંશ્ચ સર્વશઃ ॥

અથાધિરુહ્ય સસ્ત્રીકા ઉદાસીના વ્યલોકયન્ ।
ન હિ રથ્યાસ્તદા શક્યા ગન્તું તાશ્ચ જનાકુલાઃ ॥

આરુહ્ય સ્માનતાસ્તત્ર દીનાઃ પશ્યન્તિ પાણ્ડવાન્ ।
પદાતિં વર્જિતચ્છત્રં ચેલભૂષણવર્જિતમ્ ॥

વલ્કલાજિનસંવીતં પાર્થં દૃષ્ટ્વા જનાસ્તદા ।
ઊચુર્બહુવિધા વાચો ભૃશોપહતચેતસઃ ॥
જના ઊચુઃ ।

યં યાન્તમનુયાતિ સ્મ ચતુરઙ્ગબલં મહત્ ।
તમેકં કૃષ્ણયા સાર્ધમનુગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

ચત્વારો ભ્રાતરશ્ચૈવ ધૌમ્યશ્ચૈવ પુરોહિતઃ ।
ભીમાર્જુનૌ વારયિત્વા નિકૃત્યા બદ્ધકાર્મુકૌ ॥

ધર્મ એવાસ્થિતો યેન ત્યક્ત્વા રાજ્યં મહાત્મના ।
યા ન શક્યા પુરા દ્રષ્ટું ભૂતૈરાકાશગૈરપિ ॥

તામદ્ય કૃષ્ણાં પશ્યન્તિ રાજમાર્ગગતા જનાઃ ।
અઙ્ગરાગોચિતાં કૃષ્ણાં રક્તચન્દનસેવિનીમ્ ॥

વર્ષમુષ્ણં ચ શીતં ચ નેષ્યત્યાશુ વિવર્ણતામ્ ।
અદ્ય નૂનં પૃથા દેવી સત્યમાવિશ્ય ભાષતે ॥

પુત્રાન્સ્નુષાં ચ દેવી તુ દ્રષ્ટુમદ્યાથ નાર્હતિ ।
નિર્ગુણસ્યાપિ પુત્રસ્ય કથં સ્યાહુઃ સ્વદર્શનમ્ ॥

કિમ્પુનર્યસ્ય લોકોઽયં જિતો વૃત્તેન કેવલમ્ ।
આનૃશંસ્યમનુક્રોશો ધૃતિઃ શીલં દમઃ શમઃ ॥

પાણ્ડવં શોભયન્ત્યેતે ષડ્ગુણાઃ પુરુષોત્તમમ્ ।
તસ્માદસ્યોપઘાતેન પ્રજાઃ પરમપીડિતાઃ ॥

ઔદકાનીવ સત્વાનિ ગ્રીષ્મે સલિલસઙ્ક્ષયાત્ ।
પીડયા પીડિતં સર્વં જગદસ્ય જગત્પતેઃ ॥

મૂલસ્યૈવોપઘાતેન વૃક્ષઃ પુષ્પફલોપગઃ ।
મૂલં હ્યેષ મનુષ્યાણાં ધર્મરાજો મહાદ્યુતિઃ ॥

પુષ્પં ફલં ચ પત્રં ચ શાખાસ્તસ્યેતરે જનાઃ ।
તે ભ્રાતર ઇવ ક્ષિપ્રં સપુત્રાઃ સહબાન્ધવાઃ ॥

ગચ્છન્તમનુગચ્છામો યેન ગચ્છતિ પાણ્ડવઃ ।
ઉદ્યાનાનિ પરિત્યજ્ય ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ ॥

એકદુઃખસુખાઃ પાર્થમનુયામ સુધાર્મિકમ્ ।
સમુચ્છ્રિતપતાકાનિ પરિધ્વસ્તાજિરાણિ ચ ॥

ઉપાત્તધનધાન્યાનિ હૃતસારાણિ સર્વશઃ ।
રજસાઽપ્યવકીર્ણાનિ પરિત્યક્તાનિ દૈવતૈઃ ॥

મૂષકૈઃ પરિધાવદ્ભિરુદ્બલૈરાવૃતાનિ ચ ।
અપેતોદકધૂમાનિ હીનસમ્માર્જનાનિ ચ ॥

પ્રનષ્ટબલિકર્મેજ્યામન્ત્રહોમજપાનિ ચ ।
દુષ્કાલેનેવ ભગ્નાનિ ભિન્નભાજનવન્તિ ચ ॥

અસ્મત્ત્યક્તાનિ વેશ્માનિ સૌબલઃ પ્રતિપદ્યતામ્ ।
વનં નગરમેવાસ્તુ યેન ગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

અસ્માભિશ્ચ પરિત્યક્તં પુરં સમ્પદ્યતાં વનમ્ ।
બિલાનિ દંષ્ટ્રિણઃ સર્વે વાનિ મૃગપક્ષિણઃ ॥

ત્યજન્ત્વસ્મદ્ભયાદ્ભીતા ગજાઃ સિંહા વનાન્યપિ ।
અનાક્રાન્તં પ્રપદ્યન્તઃ સેવમાનં ત્યજન્તુ ચ ॥

તૃણમાંસફલાદાનાં દેશાંસ્ત્યક્ત્વા મૃગદ્વિજાઃ ।
વયં પાર્થૈર્વને સમ્યક્સહ વત્સ્યામ નિર્વૃતાઃ ॥

ઇત્યેવં વિવિધા વાચો નાનાજનસમીરિતાઃ ।
શુશ્રાવ પાર્થઃ શ્રુત્વા ચ ન વિચક્રેઽસ્ય માનસમ્ ॥

તતઃ પ્રાસાદસંસ્થાસ્તુ સમન્તાદ્વૈ ગૃહે ગૃહે ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચૈવ યોષિતઃ ॥

ગત્વા સ્વગૃહજાલાનિ ઉત્પાટ્યાવરણાનિ ચ ।
દદૃશુઃ પાણ્ડવાન્દીનાન્વલ્કલાજિનવાસસઃ ॥

કૃષ્ણાં ત્વદૃષ્ટપૂર્વાં તાં વ્રજન્તીં પદ્ભિરેવ ચ ।
એકવસ્ત્રાં રુદન્તીં તાં મુક્તકેશીં રજસ્વલામ્ ॥

દૃષ્ટ્વા તદા સ્ત્રિયઃ સર્વા વિવર્ણવદના ભૃશમ્ । વિલપ્ય બહુધા મોહાદ્દુઃખશોકેન પીડિતાઃ ।
હાહા ધિગ્ધિગ્ધિગિત્યુક્ત્વા નેત્રૈરશ્રૂણ્યવર્તયન્ ॥

જનસ્યાથ વજઃ શ્રુત્વા સ રાજા ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
ઉદ્દિશ્ય વનાવાસાય પ્રતસ્થે કૃતનિશ્ચયઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તસ્મિન્સમ્પ્રસ્થિતે કૃષ્ણા પૃથાં પ્રાપ્ય યશસ્વિનીમ્ ।
અપૃચ્છદ્ભૃશદુઃખાર્તા યાશ્ચાન્યાસ્તત્ર યોષિતઃ ॥

તતો નિનાદઃ સુમહાન્પાણ્ડવાન્તઃ પુરેઽભવત્ ॥

કુન્તી ચ ભૃશશન્તપ્તા દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય ગચ્છતીમ્ ।
શોકવિહ્વલયા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વચનમબ્રવીત્ ॥

વત્સે શોકો ન તે કાર્યઃ પ્રાપ્યેદં વ્યસનં મહત્ ।
સ્ત્રીધર્માણામભિજ્ઞાઽસિ શીલાચારવતી તથા ॥

ન ત્વાં શન્દેષ્ટુમર્હામિ ભર્તૄન્પ્રતિ શુચિસ્મિતે ।
સાધ્વી ગુણસમાપન્ના ભૂષિતં તે કુલદ્વયમ્ ॥

સભાગ્યાઃ કુરવશ્ચેમે યે ન દગ્ધાસ્ત્વયાઽનઘે ।
અરિષ્ટં વ્રજ પન્થાનં મદનુધ્યાનબૃંહિતા ॥

ભાવિન્યર્થે હિ સત્સ્ત્રીણાં વૈકૃતં નોપજાયતે ।
ગુરુધર્માભિગુપ્તા ચ શ્રેયઃ ક્ષિપ્રમવપ્સ્યસિ ॥

સહદેવશ્ચ મે પુત્રઃ સદાઽવેક્ષ્યો વને વસન્ ।
યથેદં વ્યસનં પ્રાપ્ય નાયં સીદેન્મહામતિઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

તથેન્યુક્ત્વા તુ સા દેવી સ્રવન્નેત્રજલાવિલા ।
શોણિતાક્તૈકવસના મુક્તકેશી વિનિર્યયૌ ॥

તાં ક્રોશન્તીં પૃથા દુઃખાદનુવવ્રાજ ગચ્છતીમ્ ।
અથાપશ્યન્સુતાન્સર્વાન્હૃતાભરણવાસસઃ ॥

રુરુચર્માવૃતતનૂન્હ્રિયા કિઞ્ચિદવાહ્મુખાન્ ।
પરૈઃ પરીતાન્સંહૃષ્ટૈઃ સુહૃદ્ભિશ્ચાનુશોચિતાન્ ॥

તદવસ્થાન્સુતાન્સર્વાનુપસૃત્યાતિવત્સલા ।
સ્વજમાનાઽવદચ્છેકાત્તત્તદ્વિલપતી બહુ ॥
કુન્ત્યુવાચ ।

કથં સદ્ધર્મચારિત્રાન્વૃત્તસ્થિતિવિભૂષિતાન્ ।
અક્ષુદ્રાન્દૃઢભક્તાંશ્ચ દૈવતેજ્યાપરાન્સદા ॥

વ્યસનં વઃ સમભ્યાગાત્કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ ।
કસ્યાપધ્યાનજં ચેદમાગઃ પશ્યામિ વો ધિયા ॥

સ્યાત્તુ મદ્ભાગ્યદોષોઽયં યાઽહં યુષ્માનજીજનમ્ ।
દુઃખાયાસભુજોઽત્યર્થં યુક્તાનપ્યુત્તમૈર્ગુણૈઃ ॥

કથં વત્સ્યથ દુર્ગેષુ વને ઋદ્ધિવિનાકૃતાઃ ।
વીર્યસત્વબલોત્સાહતેજોભિરકૃશાઃ કૃશાઃ ॥

યદ્યેવમહમજ્ઞાસ્યં વને વાસં હિ વો ધ્રુવમ્ ।
શતશૃઙ્ગાન્મૃતે પાણ્ડૌ નાગમિષ્યં ગજાહ્વયમ્ ॥

ધન્યં વઃ પિતરં મન્યે તપોમેધાન્વિતં તથા ।
યઃ પુત્રાધિમસમ્પ્રાપ્ય સ્વર્ગેચ્છામકરોત્પ્રિયામ્ ॥

ધન્યાં ચાતીન્દ્રિયજ્ઞાનામિમાં પ્રાપ્તાં પરાં ગતિમ્ ।
મન્યે તુ માદ્રીં ધર્મજ્ઞાં કલ્યાણીં સર્વથૈવ તુ ॥

રત્યા મત્યા ચ ગત્યા ચ યયાઽહમભિસન્ધિતા ।
જીવિતપ્રિયતાં મહ્યં ધિઙ્માં સઙ્ક્લેશભાગિનીમ્ ॥

પુત્રકા ન વિહાસ્યે વઃ કૃચ્છ્રલબ્ધાન્પ્રિયાન્સતઃ । સાઽહં યાસ્યામિ હિ વનં હા કૃષ્ણે કિં જહાસિ મામ્ ।

અન્તવત્યસુધર્મેઽસ્મિન્ધાત્રા કિં નુ પ્રમાદતઃ ।
મમાન્તો નૈવ વિહિતસ્તેનાયુર્ન જહાતિ મામ્ ॥

હા કૃષ્ણ દ્વારકાવાસિન્ક્વાસિ સઙ્કર્ષણાનુજ ।
કસ્માન્ન ત્રાયસે દુઃખાન્માં ચેમાંશ્ચ નરોત્તમાન્ ॥

અનાદિનિધનં યે ત્વામનુધ્યાયન્તિ વૈ નરાઃ ।
તાંસ્ત્વં પાસીત્યયં વાદઃ સ ગતો વ્યર્થતાં કથમ્ ॥

ઇમે સદ્ધર્મમાહાત્મ્યયશોવીર્યાનુવર્તિનઃ ।
નાર્હન્તિ વ્યસનં ભોક્તું નન્વેષાં ક્રિયતાં દયા ॥

સેયં નીત્યર્થવિજ્ઞેષુ કથમાપદુપાગતા ॥
સ્થિતેષુ કુલનાથેષુ કથમાપદુપાગતા ॥

હા પાણ્ડો હા મહારાજ ક્વાસિ કિં સમુપેક્ષસે ।
પુત્રાન્વિવાસ્યતઃ સાધૂનરિભિર્દ્યૂતનિર્જિતાન્ ॥

સહદેવ નિવર્તસ્વ નનુ ત્વમસિ મે પ્રિયઃ ।
શરીરાદપિ માદ્રેય માં મા ત્યાક્ષીઃ કુપુત્રવત્ ॥

વ્રજન્તુ બ્રાતરસ્તેઽમી યદિ સત્યાભિસન્ધિનઃ ।
મત્પરિત્રાણજં ધર્મમિહૈવ ત્વમવાપ્નુહિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥

એવં વિપલતીં કુન્તીમભિવાદ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
પાણ્ડવા વિગતાનન્દા વનાયૈવ પ્રવવ્રજુઃ ॥

વિદુરશ્ચાપિ તામાર્તાં કુન્તીમાશ્વાસ્ય હેતુભિઃ ।
પ્રાવેશયદ્ગૃહં ક્ષત્તા સ્વયમાર્તતરઃ શનૈઃ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ત્રિસ્તાશ્ચ નિખિલેનોપલભ્ય તત્ ।
ગમનં પરિકર્ષં ચ કૃષ્ણાયા દ્યૂતમણ્ડલે ॥

રુરુદુઃ સુસ્વનં સર્વા વિનિન્દન્ત્યઃ કુરૂન્ભૃશમ્ ।
દધ્યુશ્ચ સુચિરં કાલં કરાસક્તમુખામ્બુજાઃ ॥

રાજા ચ ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ પુત્રાણામનયં તદા ।
ધ્યાયન્નુદ્વિગ્નહૃદયો ન શાન્તિમધિજગ્મિવાન્ ॥

સ ચિન્તયન્નનેકાગ્રઃ શોકવ્યાકુલચેતનઃ ।
ક્ષત્તુઃ સમ્પ્રેષયામાસ શીઘ્રમાગમ્યતામિતિ ॥

તતો જગામ વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રનિવેશનમ્ ।
તં પર્યપૃચ્છત્સંવિગ્નો ધૃતરાષ્ટ્રો જનાધિપઃ ॥