Mahabharata · Chapter 14.98

evaṃ śrutvā vacastasya dharmaputro'cyutasya tu /
papraccha punarapyanyaṃ dharmaṃ dharmātmajo harim //

vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni kāni ca /
vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama //

kīdṛśāsu hyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana /
iha loke'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama //

garbhasthaḥ kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vā'pi keśava /
yauvanasthe'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vā'pi kiṃ bhavet //

sātvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet /
tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho //

uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā kiṃ phalaṃ bhavet / kiṃ dānaṃ nayati hyūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ nayet /
gatiṃ jaghanyāmathavā devadeva bravīhi me //

etadicchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me /
tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai /
uvāca vāsudevo'tha dharmāndharmātmajasya tu //
bhagavānuvāca /

śṛṇu rājanyathānyāyaṃ vacanaṃ tathyamuttamam /
kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam //

vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa /
vṛthā dānāni pañcāśatpañcaiva ca yathākramam //

vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ /
anukrameṇa vakṣyāmi tāni sarvāṇi pārthiva //

dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā / vṛthā pākaṃ ca ye'śnanti paradāraratāśca ye /
pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ //

mṛṣṭamaśnāti yaścaikaḥ klisyamānaistu bāndhavaiḥ / pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā /
mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyācchapeta vā //

brāhmaṇaścaiva yo bhūtvā sandhyopāsanavarjitaḥ /
nissvāho nissvadhaścaiva śūdrāṇāmannabhugdvijaḥ //

mama vā śankarasyātha brahmaṇo vā yudhiṣṭhira / athavā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ /
vṛthājanmānyathaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi ḍava //

aśraddhayā'pi yaddattamavāmānena vā'pi yat /
ḍambhārthamapi yaddattaṃ yatpāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa //

śūdrācārāya yaddattaṃ yaddattvā cānukīrtitam /
roṣayuktaṃ tu yaddattaṃ yaddattamanuśocitam //

ḍambhārjitaṃ ca yaddattaṃ yacca vā'pyanṛtārjitam /
brāhmaṇasvaṃ ca yaddattaṃ cauryeṇāpyārjitaṃ ca yat //

abhiśāstāhṛtaṃ yattu yaddattaṃ patite dvije /
nirbrahmābhihṛtaṃ yattu yaddattaṃ sarvayācakaiḥ //

vrāpyaistu yaddhṛtaṃ dānamārūḍhapatitaiśca yat /
yaddattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurānanuvartine //

yadgrāmayācakahṛtaṃ yatkṛtaghnahṛtaṃ tathā /
upapātakine dattaṃ devavikrayiṇe ca yat //

strījitāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ rājasevine /
gaṇakāya ca yaddattaṃ yacca kāraṇikāya ca //

vṛṣalīpataye dattaṃ yaddattaṃ śastrajīvine /
bhṛtakāya ca yaddattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat //

purohitāya yaddattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat /
yadvaṇinkkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine //

yacchūdrajīvine dattaṃ yacca devalakāya ca /
devadravyāśine yacca yaddattaṃ citrakarmiṇe //

raṅgopajīvine dattaṃ yacca māṃsopajīvine /
sevakāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ brāhmaṇabruve //

adeśine ca yaddattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca /
yadanācāriṇe dattaṃ yattu dattamanagraye //

asandhyopāsine dattaṃ yacchūdragrāmavāsine /
yanmithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat //

nāstikāyā ca yaddattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat /
varākāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ kūṭasākṣiṇe //

grāmakūṭāya yaddattaṃ dānaṃ pārtivapuṅgava /
vṛthā bhavati tatsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā //

viprāṇāmadharā ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ /
nātmānaṃ tārayantyete na dātāraṃ yudhiṣṭhira //

etebhyo dattamātrāṇi dānāni subahūnyapi /
vṛthā bhavanti rājendra bhasmanyājyāhutiryathā //

eteṣu yatphalaṃ kiñcidbhaviṣyati kathañcana /
rākṣasāśca piśācāśca tadvilumpanti harṣitāḥ //

vṛthā hyetāni dattāni kathitāni samāsataḥ /
jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ cacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira //

ye māṃ na pratipadyante śaṅkaraṃ vā narādhamāḥ /
braihmaṇānvā mahīdevānvṛthā jīvanti te narāḥ //

hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipathamāśritāḥ /
devānnindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ //

kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ /
viprānnindanti yajñāṃśca vṛthā jīvanti te narāḥ //

ye durgāṃ vā kumāraṃ vā vāyumagniṃ jalaṃ ravim / pitaraṃ mātaraṃ caiva gurumindraṃ niśākaram /
mūḍhā nindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ //

vidyamāne dhane yastu dānadharmavivarjitaḥ /
mṛṣṭamaśnāti yaścaiko vṛthā jīvati sopi ca //

vṛthā jīvitamākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te //

tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yadbhavet /
tadasya phalamaśnāti naro garbhagato nṛpa //

īrṣyāmatsarasaṃyukto ḍambhārthaṃ cārthakāraṇāt /
dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tadaśnute //

bhoktaṃ bhogamaśaktastu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam /
dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tadaśnute //

śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ /
dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tadaśnute //

svayaṃ nītvā tu yaddānaṃ bhaktyā pātre pradīyate /
tatsārvakālikaṃ viddhi dānamāmaraṇāntikam //

rājasaṃ sātvikaṃ cāpi tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira /
dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu //

dānaṃ dātavyamityeva matiṃ kṛtvā dvijāya vai /
upakāraviyuktāya yaddattaṃ taddhi sātvikam //

śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava /
dīyate yatprahṛṣṭena tatsātvikamudāhṛtam //

vedākṣaravihīnāya yattu pūrvopakāriṇe /
samṛddhāya ca yaddattaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam //

sambandhine ca yaddattaṃ pramattāya ca pāṇḍava /
phalārthibhirapātrāya taddānaṃ rājasaṃ smṛtam //

vaiśvadevavihīnāya dānamaśrotriyāya ca /
dīyate taskarāyāpi taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam //

saroṣamavadhūtaṃ ca kleśayuktamavajñayā /
sevakāya ca yaddataṃ tattāmasamudāhṛtam //

devāḥ pitṛgaṇāścaiva munayaścāgnayastathā /
sātvikaṃ dānamaśnanti tuṣyanti ca nareśvara //

dānavā daityasaṅgāśca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ /
rājasaṃ dānamaśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ //

piśācāḥ pretasaṅghāśca kaśmalā ye malīmasāḥ /
tāmasaṃ dānamaśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu //

sātvikānāṃ tu dānānāmuttamaṃ phalamaśnute /
madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam //

abhigamyopanītānāṃ dānānāmuttamaṃ phalam /
madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam //

ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatimuttamām / samāhūya tu yo dadyānmadhyamāṃ sa gatiṃ vrajet /
yācito yaśca vai dadyājjaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet //

uttamā daivikī jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ /
gatirjaghanyā tiryakṣu gatireṣā tridhā smṛtā //

pātrabhūteṣu vipreṣu saṃsthiteṣvāhitāgniṣu /
yattu nikṣipyate dānamakṣayaṃ samprakīrtitam //

śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva /
samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāsteṣāṃ tu rakṣaṇam //

daridrānvittahīnāṃśca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya /
āturasyaiṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kimauṣadhaiḥ //

pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradāturapagacchati / pratigrahīturyatpuṇyaṃ pradātāramupaiti tat /
tasmāddānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitamicchatā //

vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu /
prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ //

yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam /
bhuktaśeṣasya bhaktasya tānnimantraya pāṇḍava //

āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata /
kulāni sudaridrāṇi teṣāmāśā hatā bhavet //

madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ /
madyājino manniyamāstānprayatnena pūjayet //

teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityameva yudhiṣṭhira /
ubhe sandhye'dhitiṣṭhāmi hyaskannaṃ tadvrataṃ mama //

tasmādaṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktairvītakalmaṣaiḥ /
sandhyākāle tu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye //

anyeṣāmapi viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi vinaśyati / ubhe sandhyepyupāsīta tasmādvipro viśuddhaye /

daive śrāddhepi vipraḥ sa niyoktavyo'jugupsayā /
jugupsitastu yaḥ śrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam //

bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāścikitsitam /
ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ //

na brāhmaṇānparīkṣeta daive karmaṇi dharmavit /
mahānbhavetparīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe //

brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryātsa narādhamaḥ /
rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchetpuruṣadūṣakaḥ //

śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādātkharo bhavet /
kṛmirbhavatyabhibhavātkīṭo bhavati matsarāt //

durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ /
brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ //

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam /
nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana //

etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam /
tasmādetatprayatnena nāvamanyeta buddhimān //

yathā sarvāsvavasthāsu pāvako daivataṃ mahat /
tathā sarvāsvavasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat //

vyaṅgāḥ kāṇāśca kubjāśca vāmanāṅgāstathaiva ca /
sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ //

manyuṃ notpādayetteṣāṃ na cāriṣṭaṃ samācaret /
manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śaśtrapāṇayaḥ //

manyunā ghnanti te śatrūnvajreṇendra ivāsurān /
brāhmaṇo hi mahaddaivaṃ jātimātreṇa jāyate //

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye /
kiṃ punarye ca kaunteya sandhyāṃ nityamupāsate //

yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ /
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ //

utpattireva viprasya mūrtidharmasya śāśvatī /
sa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate //

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca / ānṛśaṃsyādbrāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ /
tasmātte nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā //

āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ /
nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tānprayatnena pūjaya //

svagṛhe vā pravāse vā divārātramathāpi vā /
śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava //

nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ / nāsti viprātparo bandhurnāsti viprātparo nidhiḥ /
nāsti viprātparaṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇātparam /

na pavitraṃ paraṃ viprānna dvijātpāvanaṃ param /
nāsti viprāptaro dharmo nāsti viprātparā gatiḥ //

pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram /
trāyate pātramapyekaṃ pātrabhūte tu taddvije //

bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ /
māmarcayanti tadbhaktāstebhyo dattamihākṣayam //

pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃskṛtaḥ /
sambhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divamunnayet //

ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣāstu mām /
sa tānspṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca naraḥ pāpaiḥ pramucyate //

madbhaktā madgataprāṇā madgītā matparāyaṇāḥ / bījayoniviśuddhā yai śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ /
śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt //

svaṃya nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣvatha /
nivāpayettu yadbhaktyā taddānaṃ koṭisammitam //

jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣvatha /
hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ //

sa pūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ /
sambhāṣito vā rājendra punātyeva naraṃ sadā //

evaṃ sarvāsvavasthāsu sarvadānāni pāṇḍava /
madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai //