મહાભારત · અધ્યાય 14.98

એવં શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ધર્મપુત્રોઽચ્યુતસ્ય તુ ।
પપ્રચ્છ પુનરપ્યન્યં ધર્મં ધર્માત્મજો હરિમ્ ॥

વૃથા ચ કતિ જન્માનિ વૃથા દાનાનિ કાનિ ચ ।
વૃથા ચ જીવિતં કેષાં નરાણાં પુરુષોત્તમ ॥

કીદૃશાસુ હ્યવસ્થાસુ દાનં દત્તં જનાર્દન ।
ઇહ લોકેઽનુભવતિ પુરુષઃ પુરુષોત્તમ ॥

ગર્ભસ્થઃ કિં સમશ્નાતિ કિં બાલ્યે વાઽપિ કેશવ ।
યૌવનસ્થેઽપિ કિં કૃષ્ણ વાર્ધકે વાઽપિ કિં ભવેત્ ॥

સાત્વિકં કીદૃશં દાનં રાજસં કીદૃશં ભવેત્ ।
તામસં કીદૃશં દેવ તર્પયિષ્યતિ કિં પ્રભો ॥

ઉત્તમં કીદૃશં દાનં તેષાં વા કિં ફલં ભવેત્ । કિં દાનં નયતિ હ્યૂર્ધ્વં કિં ગતિં મધ્યમાં નયેત્ ।
ગતિં જઘન્યામથવા દેવદેવ બ્રવીહિ મે ॥

એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
ત્વદીયં વચનં સત્યં પુણ્યં ચ મધુસૂદન ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં ધર્મં પ્રયત્નેન પૃષ્ટઃ પાણ્ડુસુતેન વૈ ।
ઉવાચ વાસુદેવોઽથ ધર્માન્ધર્માત્મજસ્ય તુ ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાન્યાયં વચનં તથ્યમુત્તમમ્ ।
કથ્યમાનં મયા પુણ્યં સર્વપાપવ્યપોહનમ્ ॥

વૃથા ચ દશ જન્માનિ ચત્વારિ ચ નરાધિપ ।
વૃથા દાનાનિ પઞ્ચાશત્પઞ્ચૈવ ચ યથાક્રમમ્ ॥

વૃથા ચ જીવિતં યેષાં તે ચ ષટ્ પરિકીર્તિતાઃ ।
અનુક્રમેણ વક્ષ્યામિ તાનિ સર્વાણિ પાર્થિવ ॥

ધર્મઘ્નાનાં વૃથા જન્મ લુબ્ધાનાં પાપિનાં તથા । વૃથા પાકં ચ યેઽશ્નન્તિ પરદારરતાશ્ચ યે ।
પાકભેદકરા યે ચ યે ચ સ્યુઃ સત્યવર્જિતાઃ ॥

મૃષ્ટમશ્નાતિ યશ્ચૈકઃ ક્લિસ્યમાનૈસ્તુ બાન્ધવૈઃ । પિતરં માતરં ચૈવ ઉપાધ્યાયં ગુરું તથા ।
માતુલં માતુલાનીં ચ યો નિહન્યાચ્છપેત વા ॥

બ્રાહ્મણશ્ચૈવ યો ભૂત્વા સન્ધ્યોપાસનવર્જિતઃ ।
નિસ્સ્વાહો નિસ્સ્વધશ્ચૈવ શૂદ્રાણામન્નભુગ્દ્વિજઃ ॥

મમ વા શન્કરસ્યાથ બ્રહ્મણો વા યુધિષ્ઠિર । અથવા બ્રાહ્મણાનાં તુ યે ન ભક્તા નરાધમાઃ ।
વૃથાજન્માન્યથૈતેષાં પાપિનાં વિદ્ધિ ડવ ॥

અશ્રદ્ધયાઽપિ યદ્દત્તમવામાનેન વાઽપિ યત્ ।
ડમ્ભાર્થમપિ યદ્દત્તં યત્પાષણ્ડિહૃતં નૃપ ॥

શૂદ્રાચારાય યદ્દત્તં યદ્દત્ત્વા ચાનુકીર્તિતમ્ ।
રોષયુક્તં તુ યદ્દત્તં યદ્દત્તમનુશોચિતમ્ ॥

ડમ્ભાર્જિતં ચ યદ્દત્તં યચ્ચ વાઽપ્યનૃતાર્જિતમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્વં ચ યદ્દત્તં ચૌર્યેણાપ્યાર્જિતં ચ યત્ ॥

અભિશાસ્તાહૃતં યત્તુ યદ્દત્તં પતિતે દ્વિજે ।
નિર્બ્રહ્માભિહૃતં યત્તુ યદ્દત્તં સર્વયાચકૈઃ ॥

વ્રાપ્યૈસ્તુ યદ્ધૃતં દાનમારૂઢપતિતૈશ્ચ યત્ ।
યદ્દત્તં સ્વૈરિણીભર્તુઃ શ્વશુરાનનુવર્તિને ॥

યદ્ગ્રામયાચકહૃતં યત્કૃતઘ્નહૃતં તથા ।
ઉપપાતકિને દત્તં દેવવિક્રયિણે ચ યત્ ॥

સ્ત્રીજિતાય ચ યદ્દત્તં યદ્દત્તં રાજસેવિને ।
ગણકાય ચ યદ્દત્તં યચ્ચ કારણિકાય ચ ॥

વૃષલીપતયે દત્તં યદ્દત્તં શસ્ત્રજીવિને ।
ભૃતકાય ચ યદ્દત્તં વ્યાલગ્રાહિહૃતં ચ યત્ ॥

પુરોહિતાય યદ્દત્તં ચિકિત્સકહૃતં ચ યત્ ।
યદ્વણિન્ક્કર્મિણે દત્તં ક્ષુદ્રમન્ત્રોપજીવિને ॥

યચ્છૂદ્રજીવિને દત્તં યચ્ચ દેવલકાય ચ ।
દેવદ્રવ્યાશિને યચ્ચ યદ્દત્તં ચિત્રકર્મિણે ॥

રઙ્ગોપજીવિને દત્તં યચ્ચ માંસોપજીવિને ।
સેવકાય ચ યદ્દત્તં યદ્દત્તં બ્રાહ્મણબ્રુવે ॥

અદેશિને ચ યદ્દત્તં દત્તં વાર્ધુષિકાય ચ ।
યદનાચારિણે દત્તં યત્તુ દત્તમનગ્રયે ॥

અસન્ધ્યોપાસિને દત્તં યચ્છૂદ્રગ્રામવાસિને ।
યન્મિથ્યાલિઙ્ગિને દત્તં દત્તં સર્વાશિને ચ યત્ ॥

નાસ્તિકાયા ચ યદ્દત્તં ધર્મવિક્રયિણે ચ યત્ ।
વરાકાય ચ યદ્દત્તં યદ્દત્તં કૂટસાક્ષિણે ॥

ગ્રામકૂટાય યદ્દત્તં દાનં પાર્તિવપુઙ્ગવ ।
વૃથા ભવતિ તત્સર્વં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

વિપ્રાણામધરા એતે લોલુપા બ્રાહ્મણાધમાઃ ।
નાત્માનં તારયન્ત્યેતે ન દાતારં યુધિષ્ઠિર ॥

એતેભ્યો દત્તમાત્રાણિ દાનાનિ સુબહૂન્યપિ ।
વૃથા ભવન્તિ રાજેન્દ્ર ભસ્મન્યાજ્યાહુતિર્યથા ॥

એતેષુ યત્ફલં કિઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ કથઞ્ચન ।
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ તદ્વિલુમ્પન્તિ હર્ષિતાઃ ॥

વૃથા હ્યેતાનિ દત્તાનિ કથિતાનિ સમાસતઃ ।
જીવિતં તુ વૃથા યેષાં ચચ્છૃણુષ્વ યુધિષ્ઠિર ॥

યે માં ન પ્રતિપદ્યન્તે શઙ્કરં વા નરાધમાઃ ।
બ્રૈહ્મણાન્વા મહીદેવાન્વૃથા જીવન્તિ તે નરાઃ ॥

હેતુશાસ્ત્રેષુ યે સક્તાઃ કુદૃષ્ટિપથમાશ્રિતાઃ ।
દેવાન્નિન્દન્ત્યનાચારા વૃથા જીવન્તિ તે નરાઃ ॥

કુશલૈઃ કૃતશાસ્ત્રાણિ પઠિત્વા યે નરાધમાઃ ।
વિપ્રાન્નિન્દન્તિ યજ્ઞાંશ્ચ વૃથા જીવન્તિ તે નરાઃ ॥

યે દુર્ગાં વા કુમારં વા વાયુમગ્નિં જલં રવિમ્ । પિતરં માતરં ચૈવ ગુરુમિન્દ્રં નિશાકરમ્ ।
મૂઢા નિન્દન્ત્યનાચારા વૃથા જીવન્તિ તે નરાઃ ॥

વિદ્યમાને ધને યસ્તુ દાનધર્મવિવર્જિતઃ ।
મૃષ્ટમશ્નાતિ યશ્ચૈકો વૃથા જીવતિ સોપિ ચ ॥

વૃથા જીવિતમાખ્યાતં દાનકાલં બ્રવીમિ તે ॥

તમોનિવિષ્ટચિત્તેન દત્તં દાનં તુ યદ્ભવેત્ ।
તદસ્ય ફલમશ્નાતિ નરો ગર્ભગતો નૃપ ॥

ઈર્ષ્યામત્સરસંયુક્તો ડમ્ભાર્થં ચાર્થકારણાત્ ।
દદાતિ દાનં યો મર્ત્યો બાલભાવે તદશ્નુતે ॥

ભોક્તં ભોગમશક્તસ્તુ વ્યાધિભિઃ પીડિતો ભૃશમ્ ।
દદાતિ દાનં યો મર્ત્યો વૃદ્ધભાવે તદશ્નુતે ॥

શ્રદ્ધાયુક્તઃ શુચિઃ સ્નાતઃ પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસઃ ।
દદાતિ દાનં યો મર્ત્યો યૌવને સ તદશ્નુતે ॥

સ્વયં નીત્વા તુ યદ્દાનં ભક્ત્યા પાત્રે પ્રદીયતે ।
તત્સાર્વકાલિકં વિદ્ધિ દાનમામરણાન્તિકમ્ ॥

રાજસં સાત્વિકં ચાપિ તામસં ચ યુધિષ્ઠિર ।
દાનં દાનફલં ચૈવ ગતિં ચ ત્રિવિધાં શૃણુ ॥

દાનં દાતવ્યમિત્યેવ મતિં કૃત્વા દ્વિજાય વૈ ।
ઉપકારવિયુક્તાય યદ્દત્તં તદ્ધિ સાત્વિકમ્ ॥

શ્રોત્રિયાય દરિદ્રાય બહુભૃત્યાય પાણ્ડવ ।
દીયતે યત્પ્રહૃષ્ટેન તત્સાત્વિકમુદાહૃતમ્ ॥

વેદાક્ષરવિહીનાય યત્તુ પૂર્વોપકારિણે ।
સમૃદ્ધાય ચ યદ્દત્તં તદ્દાનં રાજસં સ્મૃતમ્ ॥

સમ્બન્ધિને ચ યદ્દત્તં પ્રમત્તાય ચ પાણ્ડવ ।
ફલાર્થિભિરપાત્રાય તદ્દાનં રાજસં સ્મૃતમ્ ॥

વૈશ્વદેવવિહીનાય દાનમશ્રોત્રિયાય ચ ।
દીયતે તસ્કરાયાપિ તદ્દાનં તામસં સ્મૃતમ્ ॥

સરોષમવધૂતં ચ ક્લેશયુક્તમવજ્ઞયા ।
સેવકાય ચ યદ્દતં તત્તામસમુદાહૃતમ્ ॥

દેવાઃ પિતૃગણાશ્ચૈવ મુનયશ્ચાગ્નયસ્તથા ।
સાત્વિકં દાનમશ્નન્તિ તુષ્યન્તિ ચ નરેશ્વર ॥

દાનવા દૈત્યસઙ્ગાશ્ચ ગ્રહા યક્ષાઃ સરાક્ષસાઃ ।
રાજસં દાનમશ્નન્તિ વર્જિતં પિતૃદૈવતૈઃ ॥

પિશાચાઃ પ્રેતસઙ્ઘાશ્ચ કશ્મલા યે મલીમસાઃ ।
તામસં દાનમશ્નન્તિ ગતિં ચ ત્રિવિધાં શૃણુ ॥

સાત્વિકાનાં તુ દાનાનામુત્તમં ફલમશ્નુતે ।
મધ્યમં રાજસાનાં તુ તામસાનાં તુ પશ્ચિમમ્ ॥

અભિગમ્યોપનીતાનાં દાનાનામુત્તમં ફલમ્ ।
મધ્યમં તુ સમાહૂય જઘન્યં યાચતે ફલમ્ ॥

અયાચિતપ્રદાતા યઃ સ યાતિ ગતિમુત્તમામ્ । સમાહૂય તુ યો દદ્યાન્મધ્યમાં સ ગતિં વ્રજેત્ ।
યાચિતો યશ્ચ વૈ દદ્યાજ્જઘન્યાં સ ગતિં વ્રજેત્ ॥

ઉત્તમા દૈવિકી જ્ઞેયા મધ્યમા માનુષી ગતિઃ ।
ગતિર્જઘન્યા તિર્યક્ષુ ગતિરેષા ત્રિધા સ્મૃતા ॥

પાત્રભૂતેષુ વિપ્રેષુ સંસ્થિતેષ્વાહિતાગ્નિષુ ।
યત્તુ નિક્ષિપ્યતે દાનમક્ષયં સમ્પ્રકીર્તિતમ્ ॥

શ્રોત્રિયાણાં દરિદ્રાણાં ભરણં કુરુ પાર્થિવ ।
સમૃદ્ધાનાં દ્વિજાતીનાં કુર્યાસ્તેષાં તુ રક્ષણમ્ ॥

દરિદ્રાન્વિત્તહીનાંશ્ચ પ્રદાનૈઃ સુષ્ઠુ પૂજય ।
આતુરસ્યૈષધૈઃ કાર્યં નીરુજસ્ય કિમૌષધૈઃ ॥

પાપં પ્રતિગ્રહીતારં પ્રદાતુરપગચ્છતિ । પ્રતિગ્રહીતુર્યત્પુણ્યં પ્રદાતારમુપૈતિ તત્ ।
તસ્માદ્દાનં સદા કાર્યં પરત્ર હિતમિચ્છતા ॥

વેદવિદ્યાવદાતેષુ સદા શૂદ્રાન્નવર્જિષુ ।
પ્રયત્નેન વિધાતવ્યો મહાદાનમયો નિધિઃ ॥

યેષાં દારાઃ પ્રતીક્ષન્તે સહસ્રસ્યેવ લમ્ભનમ્ ।
ભુક્તશેષસ્ય ભક્તસ્ય તાન્નિમન્ત્રય પાણ્ડવ ॥

આમન્ત્ર્ય તુ નિરાશાનિ ન કર્તવ્યાનિ ભારત ।
કુલાનિ સુદરિદ્રાણિ તેષામાશા હતા ભવેત્ ॥

મદ્ભક્તા યે નરશ્રેષ્ઠ મદ્ગતા મત્પરાયણાઃ ।
મદ્યાજિનો મન્નિયમાસ્તાન્પ્રયત્નેન પૂજયેત્ ॥

તેષાં તુ પાવનાયાહં નિત્યમેવ યુધિષ્ઠિર ।
ઉભે સન્ધ્યેઽધિતિષ્ઠામિ હ્યસ્કન્નં તદ્વ્રતં મમ ॥

તસ્માદષ્ટાક્ષરં મન્ત્રં મદ્ભક્તૈર્વીતકલ્મષૈઃ ।
સન્ધ્યાકાલે તુ જપ્તવ્યં સતતં ચાત્મશુદ્ધયે ॥

અન્યેષામપિ વિપ્રાણાં કિલ્બિષં હિ વિનશ્યતિ । ઉભે સન્ધ્યેપ્યુપાસીત તસ્માદ્વિપ્રો વિશુદ્ધયે ।

દૈવે શ્રાદ્ધેપિ વિપ્રઃ સ નિયોક્તવ્યોઽજુગુપ્સયા ।
જુગુપ્સિતસ્તુ યઃ શ્રાદ્ધં દહત્યગ્નિરિવેન્ધનમ્ ॥

ભારતં માનવો ધર્મો વેદાઃ સાઙ્ગાશ્ચિકિત્સિતમ્ ।
આજ્ઞાસિદ્ધાનિ ચત્વારિ ન હન્તવ્યાનિ હેતુભિઃ ॥

ન બ્રાહ્મણાન્પરીક્ષેત દૈવે કર્મણિ ધર્મવિત્ ।
મહાન્ભવેત્પરીવાદો બ્રાહ્મણાનાં પરીક્ષણે ॥

બ્રાહ્મણાનાં પરીવાદં યઃ કુર્યાત્સ નરાધમઃ ।
રાસભાનાં શુનાં યોનિં ગચ્છેત્પુરુષદૂષકઃ ॥

શ્વત્વં પ્રાપ્નોતિ નિન્દિત્વા પરીવાદાત્ખરો ભવેત્ ।
કૃમિર્ભવત્યભિભવાત્કીટો ભવતિ મત્સરાત્ ॥

દુર્વૃત્તા વા સુવૃત્તા વા પ્રાકૃતા વા સુસંસ્કૃતાઃ ।
બ્રાહ્મણા નાવમન્તવ્યા ભસ્મચ્છન્ના ઇવાગ્નયઃ ॥

ક્ષત્રિયં ચૈવ સર્પં ચ બ્રાહ્મણં ચ બહુશ્રુતમ્ ।
નાવમન્યેત મેધાવી કૃશાનપિ કદાચન ॥

એતત્ત્રયં હિ પુરુષં નિર્દહેદવમાનિતમ્ ।
તસ્માદેતત્પ્રયત્નેન નાવમન્યેત બુદ્ધિમાન્ ॥

યથા સર્વાસ્વવસ્થાસુ પાવકો દૈવતં મહત્ ।
તથા સર્વાસ્વવસ્થાસુ બ્રાહ્મણો દૈવતં મહત્ ॥

વ્યઙ્ગાઃ કાણાશ્ચ કુબ્જાશ્ચ વામનાઙ્ગાસ્તથૈવ ચ ।
સર્વે દૈવે નિયોક્તવ્યા વ્યામિશ્રા વેદપારગૈઃ ॥

મન્યું નોત્પાદયેત્તેષાં ન ચારિષ્ટં સમાચરેત્ ।
મન્યુપ્રહરણા વિપ્રા ન વિપ્રાઃ શશ્ત્રપાણયઃ ॥

મન્યુના ઘ્નન્તિ તે શત્રૂન્વજ્રેણેન્દ્ર ઇવાસુરાન્ ।
બ્રાહ્મણો હિ મહદ્દૈવં જાતિમાત્રેણ જાયતે ॥

બ્રાહ્મણઃ સર્વભૂતાનાં ધર્મકોશસ્ય ગુપ્તયે ।
કિં પુનર્યે ચ કૌન્તેય સન્ધ્યાં નિત્યમુપાસતે ॥

યસ્યાસ્યેન સમશ્નન્તિ હવ્યાનિ ત્રિદિવૌકસઃ ।
કવ્યાનિ ચૈવ પિતરઃ કિં ભૂતમધિકં તતઃ ॥

ઉત્પત્તિરેવ વિપ્રસ્ય મૂર્તિધર્મસ્ય શાશ્વતી ।
સ હિ ધર્માર્થમુત્પન્નો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

સ્વમેવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચ । આનૃશંસ્યાદ્બ્રાહ્મણસ્ય ભુઞ્જતે હીતરે જનાઃ ।
તસ્માત્તે નાવમન્તવ્યા મદ્ભક્તા હિ દ્વિજાઃ સદા ॥

આરણ્યકોપનિષદિ યે તુ પશ્યન્તિ માં દ્વિજાઃ ।
નિગૂઢં નિષ્કલાવસ્થં તાન્પ્રયત્નેન પૂજય ॥

સ્વગૃહે વા પ્રવાસે વા દિવારાત્રમથાપિ વા ।
શ્રદ્ધયા બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યા મદ્ભક્તા યે ચ પાણ્ડવ ॥

નાસ્તિ વિપ્રસમં દૈવં નાસ્તિ વિપ્રસમો ગુરુઃ । નાસ્તિ વિપ્રાત્પરો બન્ધુર્નાસ્તિ વિપ્રાત્પરો નિધિઃ ।
નાસ્તિ વિપ્રાત્પરં તીર્થં ન પુણ્યં બ્રાહ્મણાત્પરમ્ ।

ન પવિત્રં પરં વિપ્રાન્ન દ્વિજાત્પાવનં પરમ્ ।
નાસ્તિ વિપ્રાપ્તરો ધર્મો નાસ્તિ વિપ્રાત્પરા ગતિઃ ॥

પાપકર્મસમાક્ષિપ્તં પતન્તં નરકે નરમ્ ।
ત્રાયતે પાત્રમપ્યેકં પાત્રભૂતે તુ તદ્દ્વિજે ॥

બાલાહિતાગ્નયો યે ચ શાન્તાઃ શૂદ્રાન્નવર્જિતાઃ ।
મામર્ચયન્તિ તદ્ભક્તાસ્તેભ્યો દત્તમિહાક્ષયમ્ ॥

પ્રદાનૈઃ પૂજિતો વિપ્રો વન્દિતો વાપિ સંસ્કૃતઃ ।
સમ્ભાષિતો વા દૃષ્ટો વા મદ્ભક્તો દિવમુન્નયેત્ ॥

યે પઠન્તિ નમસ્યન્તિ ધ્યાયન્તિ પુરુષાસ્તુ મામ્ ।
સ તાન્સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ નરઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

મદ્ભક્તા મદ્ગતપ્રાણા મદ્ગીતા મત્પરાયણાઃ । બીજયોનિવિશુદ્ધા યૈ શ્રોત્રિયાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
શૂદ્રાન્નવિરતા નિત્યં તે પુનન્તીહ દર્શનાત્ ॥

સ્વંય નીત્વા વિશેષેણ દાનં તેષાં ગૃહેષ્વથ ।
નિવાપયેત્તુ યદ્ભક્ત્યા તદ્દાનં કોટિસમ્મિતમ્ ॥

જાગ્રતઃ સ્વપતો વાપિ પ્રવાસેષુ ગૃહેષ્વથ ।
હૃદયે ન પ્રણશ્યામિ યસ્ય વિપ્રસ્ય ભાવતઃ ॥

સ પૂજિતો વા દૃષ્ટો વા સ્પૃષ્ટો વાપિ દ્વિજોત્તમઃ ।
સમ્ભાષિતો વા રાજેન્દ્ર પુનાત્યેવ નરં સદા ॥

એવં સર્વાસ્વવસ્થાસુ સર્વદાનાનિ પાણ્ડવ ।
મદ્ભક્તેભ્યઃ પ્રદત્તાનિ સ્વર્ગમાર્ગપ્રદાનિ વૈ ॥