Mahabharata · Chapter 14.92

hanta vaḥ kathayiṣyāmi dānasya phalamuttamam /
nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yaddvijāḥ //

dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñairbahubhirvṛte /
uñchavṛttirdvijaḥ kaścitkāpotirabhavatpurā //

sabhāryaḥ sahaputreṇa sasnuṣastapasi sthitaḥ /
babhūva śuklavṛttaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ //

ṣaṣṭhe kāle sadā vipro bhuṅkte taiḥ saha saṃvṛtaḥ //

ṣaṣṭhe kāle kadācittu tasyāhāro na vidyate /
bhuṅkte'nyasminkadācitsa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ //

kapotadharmiṇastasya durbhikṣe sati dāruṇe /
nāvidyata tadā viprāḥ sañcayastannibodhata //

kṣīṇāṣaidisamāvāpo dravyahīno'bhavattadā /
kālekāle'sya samprāpte naiva vidyeta bhojanam //

kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te /
uñchaṃ tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare //

uṣṇārtaśca kṣudhārtaśca viprastapasi saṃsthitaḥ /
uñchamaprāptavāneva brāhmaṇaḥ kṣucchramānvitaḥ //

sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ sārdhaṃ parijanena ha /
kṣapayāmāsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ //

atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprasthamupārjayan /
yavaprasthaṃ tu taṃ saktūnakurvanta tapasvinaḥ //

kṛtajapyāhnikāste tu hutvā cāgniṃ yathāvidhi /
kuḍavankuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ //

athāgacchaddvijaḥ kaścidatithirbhuñjatāṃ tadā /
te taṃ dṛṣṭvā'tithiṃ prāptaṃ prahṛṣṭamanaso'bhavan //

te'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tamatithiṃ tadā /
viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ //

anasūyā gatakrodhāḥ sādhavo vītamatsarāḥ /
tyaktamānamadakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ //

sabrahyacaryaṃ gotraṃ te tasya khyātvā parasparam /
kuṭīṃ praveśayāmāsuḥ kṣudhārtamatithiṃ tadā //

idamarghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha / śucayaḥ saktavaśceme niyamopārjitāḥ prabho /
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijarṣabha //

ityuktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ /
bhakṣayāmāsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ //

sa uñchavṛttistaṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam /
āhāraṃ cintayāmāsa kathaṃ tuṣṭo bhavediti //

tasya bhāryā'bravīdvākyaṃ madbhāgo dīyatāmiti /
gacchatveṣa yathākāmaṃ parituṣṭo dvijottamaḥ //

iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ bhāryāṃ sa dvijasattamaḥ /
kṣaudhāparigatāṃ jñātvā tānsaktūnnābhyanandata //

ātmānumānato vidvānsa tu viprarṣabhastadā / jānanvṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm /
tvagasthibhūtā vepantīṃ tato bhāryāmuvāca ha //

api kīṭapataṅgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane /
striyo rakṣyāśca poṣpāśca na tvevaṃ vaktumarhasi //

anukampyo naraḥ patnyā puṣṭo rakṣita eva ca /
prapatedyaśaso dīptātsa ca lokānna cāpnuyāt //

dharmakāmārthakāryāṇi śuśrūṣākulasantatiḥ /
dāreṣvadīno dharmasca pitṝṇāmātmanastathā //

na vetti karmato bhāryārakṣaṇe yo'kṣamaḥ pumān /
ayaśo mahadāpnoti nārakāṃścaiva gacchati //

ityuktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija /
saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me //

satyaṃ ratiśca dharmaśca svargaśca guṇanirjitaḥ /
strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijarṣabha //

ṛturmātu piturbījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ /
bhartuḥ prasādānnārīṇāṃ ratiputraphalaṃ tathā //

pālanāddhi patistvaṃ me bhartā'si bharaṇācca me /
putrapradānādvaradastasmātsaktūnprayaccha me //

jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam /
upavāsapariśrānto yadā tvamapi karśitaḥ //

ityuktaḥ sa tayā saktūnpragṛhyedaṃ vaco'bravīt /
dviji saktūnimānbhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama //

sa tānpragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭimagamaddvijaḥ /
tamuñchavṛttirālakṣya tataścintāparo'bhavat //
putra uvāca /

saktūnimānpragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama /
ityeva sukṛtaṃ manye tasmādetatkaromyaham //

bhavānhi paripālyo me sarvadaiva prayatnataḥ /
sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ yasmātpiturvṛddhasya pālanam //

putrārtho vihito hyeṣa vārdhake paripālanam //
śrutireṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu śāśvatī //

prāṇādhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapastvayā /
prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām //
pitovāca /

api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama /
utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavetsutāt //

bālānāṃ kṣudbalavatī jānāmyetadahaṃ prabho /
vṛddho'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka //

jīrṇena vayasā putra na māṃ kṣudbādhate'pi ca /
dīrghakālaṃ tapastaptaṃ na me maraṇato bhayam //
putra uvāca /

apatyamasmi te puṃsastrāṇātputra iti smṛtaḥ /
ātmā putraḥ smṛtastasmāttrāhyātmānamihātmanā //
pitovāca /

rūpeṇa sadṛśastvaṃ me śīlena ca damena ca /
parīkṣitaśca bahudhā saktūnādadmi te suta //

ityuktvā'dāya tānsaktūnprītātmā dvijasattamaḥ /
prahasanniva viprāya sa tasmai pradadau tadā //

bhuktvā tānapi saktūnsa naiva tuṣṭo babhūva ha /
ucchavṛttistu dharmātmā vrīḍāmanujagāma ha //

taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇipriyakāmyayā /
saktūnādāya saṃhṛṣṭā śvaśuraṃ vākyamabravīt //

santānāttava santānaṃ mama vipra bhaviṣyati /
saktūnimānatithaye gṛhītvā samprayaccha me //

tava prasādānnirvṛttā mama lokāḥ kilākṣayāḥ /
putreṇa tānavāpnoti yatra gatvā na śocati //

dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca /
tathaiva putrapautrāṇāṃ svargastretā kilākṣayaḥ //

pitṝṇāttārayati putra ityanuśuśruma /
putrapautraiśca niyataṃ sādulokānupāśnute //
śvaśura uvāca /

vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai /
karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam //

kathaṃ saktūngrahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ /
kalyāṇavṛtte kalyāṇi naiva tvaṃ vaktumarhasi //

ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śaucaśīlataponvitām /
kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ śubhe //

bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā /
upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī //
snuṣovāca /

gurormama gurustvaṃ vai yato daivatadaivatam /
devātidevastasmāttvaṃ saktūnādatsva me prabho //

dehaḥ prāṇaśca dharmaśca śuśrūṣārthamidaṃ guroḥ /
tava vipra prasādena lokānprāpsyāmahe śubhān //

avekṣyā iti kṛtvā'haṃ dṛḍhabhakteti vā dvija /
cintyā mameyamiti vā saktūnādānumarhasi //
śvaśura uvāca /

anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase /
yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttimavekṣase //

tasmātsaktūngrahīṣyāmi vadhu nārhasi vañcanām /
gaṇayitvā mahābhāge tvāṃ hi dharmabhṛtāṃ vare //

ityuktvā tānupādāya saktūnprādāddvijātaye /
tatastuṣṭo'bhavadviprastasya sādhormahātmanaḥ //

prītātmā sa tu taṃ vākyamidamāha dvijarṣabham /
vāgmī tadā dvijaśreṣṭo dharmaḥ puruṣavigrahaḥ //

śuddheni tava dānena nyāyopāttena dharmataḥ /
yathāśakti visṛṣṭena prītosmi dvijasattama //

aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ /
gaganātpuṣpavarṣaṃ ca paśyedaṃ patitaṃ bhuvi //

surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ /
stuvanto devadūtāśca sthitā dānena vismitāḥ //

brahmarṣayo vimānasthā brahmalokacaraśca ye /
kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ vraja dvijarṣabha //

pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitarastvayā /
anāgatāśca bahavaḥ subahūni yugānyuta //

brahmacaryeṇa dānena yajñeni tapasā tathā /
agahvareṇa dharmeṇa tasmādgacca divaṃ dvija //

śraddhayā parayā yaratvaṃ tapaścarasi suvrata /
tasmāddevāstavānena prītā brāhmaṇasattama //

sarvametaddhi yasmātte dattaṃ śuddhena cetasā /
kṛcchrakāle tataḥ svargo vijitaḥ karmaṇā tvayā //

kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmabuddhiṃ vyapohati /
kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha //

bubhukṣāṃ jayate yastu sa svargaṃ jayate dhruvam /
yadā dānaruciḥ syādvai tadā dharmo na sīdati //

anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasnehameva ca /
dharmameva guraṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā //

dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param /
kālaḥ parataro dānācchraddhā caiva tataḥ parā //

svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narairmāhānni dṛśyate /
saṅgargalaṃ lobhakīlaṃ rāgaguptaṃ durāsadam //

taṃ tu paśyanti puruṣā jitadakrodhā jitendriyāḥ /
brāhmaṇāstapasā yuktā yathāśakti pradāyinaḥ //

sahasraśaktiśca śataṃ śataśaktirdaśāpi ca /
dadyādapaśca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ //

rantidevo hi nṛpatirapaḥ prādādakiñcanaḥ /
śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ //

na dharmaḥ prīyate tāta dānairdattairmahāphalaiḥ /
nyāyalabdhairyathā sūkṣmaiḥ śruddhāpūtaiḥ sa tuṣyati //

gopradānasahasrāṇi dvijebhyo'dānnṛgo nṛpaḥ /
ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samapadyata //

ātmamāṃsapradānena śiborauśīnaro nṛpaḥ /
prāpya puṇyakṛtām̐llokānmodata divi suvrataḥ //

vibhavena nṛṇāṃ puṇyaṃ yacchattyā svārjitaṃ na tat /
na yajñairvividhairvipra yathānyāyena sañcitaiḥ //

krodhāddānaphalaṃ hanti lobhātsvargaṃ na gacchati /
nyāyavṛttirhi tapasā dānavitsvargamaśnute //

na rājasūyairbahubhiriṣṭā vipuladakṣiṇaiḥ //
na cāśvamedhairbahubhiḥ phalaṃ samamidaṃ tava //

saktuprasthena vijito brahmalokastvayā'kṣayaḥ /
virajo brahmasadanaṃ gaccha vipra yatāsukham //

sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānamupasthitam /
ārohata yathākāmaṃ dharmosmi dvija paśya mām //

bādhito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te /
sabhāryaḥ sahaputraśca sasnuṣaśca divaṃ vraja //

ityuktavākye dharme tu yānamārudya sa dvijaḥ /
sadāraḥ sasutaścaiva sasnuṣaśca divaṃ gataḥ //

tasminvipare gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā /
bhāryācaturthe dharmajñe tato'haṃ niḥsṛto bilāt //

tatastu saktugandhena kledena salilasya ca /
divyapuṣpavimardācca sādhordānalavaiśca taiḥ //

viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam /
tasya satyābhisandhasya saktudānena caiva ha //

śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam /
paśyatemaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ //

kathamevaṃvidhaṃ syādvai pārśvamanyaditi dvijāḥ / tapovanāni yajñāṃśca hṛṣṭo'bhyomi punaḥ punaḥ /

yajñaṃ tvahamimaṃ śrutvā rururājasya dhīmataḥ /
āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ //

tato mayoktaṃ tadvākyaṃ prahasya brāhmaṇarṣabhāḥ /
saktuprasthena yajño'yaṃ sammito neti sarvathā //

saktuprasthalavaistairhi tadā'haṃ kāñcanīkṛtaḥ /
na hi yajño mahāneṣa sadṛśastairmato mama //

ityuktvā nakulaḥ sarvānyajñe dvijavarāṃstadā /
jagāmādarsanaṃ teṣāṃ viprāste ca yayurgṛhān //

etatte sarvamākhyātaṃ mayā parapurañjaya /
yadāścaryamabhūttatra vācimedhe mahākratau //

na vismayaste nṛpate yajñe kāryaḥ kathañcana /
ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhirye divaṃ gatāḥ //

adrohaḥ sarvabhūteṣu santoṣaḥ śīlamārjavam /
tapo damaśca satyaṃ ca pradānaṃ ceti sammitam //