મહાભારત · અધ્યાય 14.92

હન્ત વઃ કથયિષ્યામિ દાનસ્ય ફલમુત્તમમ્ ।
ન્યાયલબ્ધસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય વિપ્રદત્તસ્ય યદ્દ્વિજાઃ ॥

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે ધર્મજ્ઞૈર્બહુભિર્વૃતે ।
ઉઞ્છવૃત્તિર્દ્વિજઃ કશ્ચિત્કાપોતિરભવત્પુરા ॥

સભાર્યઃ સહપુત્રેણ સસ્નુષસ્તપસિ સ્થિતઃ ।
બભૂવ શુક્લવૃત્તઃ સ ધર્માત્મા નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

ષષ્ઠે કાલે સદા વિપ્રો ભુઙ્ક્તે તૈઃ સહ સંવૃતઃ ॥

ષષ્ઠે કાલે કદાચિત્તુ તસ્યાહારો ન વિદ્યતે ।
ભુઙ્ક્તેઽન્યસ્મિન્કદાચિત્સ ષષ્ઠે કાલે દ્વિજોત્તમઃ ॥

કપોતધર્મિણસ્તસ્ય દુર્ભિક્ષે સતિ દારુણે ।
નાવિદ્યત તદા વિપ્રાઃ સઞ્ચયસ્તન્નિબોધત ॥

ક્ષીણાષૈદિસમાવાપો દ્રવ્યહીનોઽભવત્તદા ।
કાલેકાલેઽસ્ય સમ્પ્રાપ્તે નૈવ વિદ્યેત ભોજનમ્ ॥

ક્ષુધાપરિગતાઃ સર્વે પ્રાતિષ્ઠન્ત તદા તુ તે ।
ઉઞ્છં તદા શુક્લપક્ષે મધ્યં તપતિ ભાસ્કરે ॥

ઉષ્ણાર્તશ્ચ ક્ષુધાર્તશ્ચ વિપ્રસ્તપસિ સંસ્થિતઃ ।
ઉઞ્છમપ્રાપ્તવાનેવ બ્રાહ્મણઃ ક્ષુચ્છ્રમાન્વિતઃ ॥

સ તથૈવ ક્ષુધાવિષ્ટઃ સાર્ધં પરિજનેન હ ।
ક્ષપયામાસ તં કાલં કૃચ્છ્રપ્રાણો દ્વિજોત્તમઃ ॥

અથ ષષ્ઠે ગતે કાલે યવપ્રસ્થમુપાર્જયન્ ।
યવપ્રસ્થં તુ તં સક્તૂનકુર્વન્ત તપસ્વિનઃ ॥

કૃતજપ્યાહ્નિકાસ્તે તુ હુત્વા ચાગ્નિં યથાવિધિ ।
કુડવન્કુડવં સર્વે વ્યભજન્ત તપસ્વિનઃ ॥

અથાગચ્છદ્દ્વિજઃ કશ્ચિદતિથિર્ભુઞ્જતાં તદા ।
તે તં દૃષ્ટ્વાઽતિથિં પ્રાપ્તં પ્રહૃષ્ટમનસોઽભવન્ ॥

તેઽભિવાદ્ય સુખપ્રશ્નં પૃષ્ટ્વા તમતિથિં તદા ।
વિશુદ્ધમનસો દાન્તાઃ શ્રદ્ધાદમસમન્વિતાઃ ॥

અનસૂયા ગતક્રોધાઃ સાધવો વીતમત્સરાઃ ।
ત્યક્તમાનમદક્રોધા ધર્મજ્ઞા દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સબ્રહ્યચર્યં ગોત્રં તે તસ્ય ખ્યાત્વા પરસ્પરમ્ ।
કુટીં પ્રવેશયામાસુઃ ક્ષુધાર્તમતિથિં તદા ॥

ઇદમર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ બૃસી ચેયં તવાનઘ । શુચયઃ સક્તવશ્ચેમે નિયમોપાર્જિતાઃ પ્રભો ।
પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે મયા દત્તા દ્વિજર્ષભ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રતિગૃહ્યાથ સક્તૂનાં કુડવં દ્વિજઃ ।
ભક્ષયામાસ રાજેન્દ્ર ન ચ તુષ્ટિં જગામ સઃ ॥

સ ઉઞ્છવૃત્તિસ્તં પ્રેક્ષ્ય ક્ષુધાપરિગતં દ્વિજમ્ ।
આહારં ચિન્તયામાસ કથં તુષ્ટો ભવેદિતિ ॥

તસ્ય ભાર્યાઽબ્રવીદ્વાક્યં મદ્ભાગો દીયતામિતિ ।
ગચ્છત્વેષ યથાકામં પરિતુષ્ટો દ્વિજોત્તમઃ ॥

ઇતિ બ્રુવન્તીં તાં સાધ્વીં ભાર્યાં સ દ્વિજસત્તમઃ ।
ક્ષૌધાપરિગતાં જ્ઞાત્વા તાન્સક્તૂન્નાભ્યનન્દત ॥

આત્માનુમાનતો વિદ્વાન્સ તુ વિપ્રર્ષભસ્તદા । જાનન્વૃદ્ધાં ક્ષુધાર્તાં ચ શ્રાન્તાં ગ્લાનાં તપસ્વિનીમ્ ।
ત્વગસ્થિભૂતા વેપન્તીં તતો ભાર્યામુવાચ હ ॥

અપિ કીટપતઙ્ગાનાં મૃગાણાં ચૈવ શોભને ।
સ્ત્રિયો રક્ષ્યાશ્ચ પોષ્પાશ્ચ ન ત્વેવં વક્તુમર્હસિ ॥

અનુકમ્પ્યો નરઃ પત્ન્યા પુષ્ટો રક્ષિત એવ ચ ।
પ્રપતેદ્યશસો દીપ્તાત્સ ચ લોકાન્ન ચાપ્નુયાત્ ॥

ધર્મકામાર્થકાર્યાણિ શુશ્રૂષાકુલસન્તતિઃ ।
દારેષ્વદીનો ધર્મસ્ચ પિતૄણામાત્મનસ્તથા ॥

ન વેત્તિ કર્મતો ભાર્યારક્ષણે યોઽક્ષમઃ પુમાન્ ।
અયશો મહદાપ્નોતિ નારકાંશ્ચૈવ ગચ્છતિ ॥

ઇત્યુક્તા સા તતઃ પ્રાહ ધર્માર્થૌ નૌ સમૌ દ્વિજ ।
સક્તુપ્રસ્થચતુર્ભાગં ગૃહાણેમં પ્રસીદ મે ॥

સત્યં રતિશ્ચ ધર્મશ્ચ સ્વર્ગશ્ચ ગુણનિર્જિતઃ ।
સ્ત્રીણાં પતિસમાધીનં કાઙ્ક્ષિતં ચ દ્વિજર્ષભ ॥

ઋતુર્માતુ પિતુર્બીજં દૈવતં પરમં પતિઃ ।
ભર્તુઃ પ્રસાદાન્નારીણાં રતિપુત્રફલં તથા ॥

પાલનાદ્ધિ પતિસ્ત્વં મે ભર્તાઽસિ ભરણાચ્ચ મે ।
પુત્રપ્રદાનાદ્વરદસ્તસ્માત્સક્તૂન્પ્રયચ્છ મે ॥

જરાપરિગતો વૃદ્ધઃ ક્ષુધાર્તો દુર્બલો ભૃશમ્ ।
ઉપવાસપરિશ્રાન્તો યદા ત્વમપિ કર્શિતઃ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તયા સક્તૂન્પ્રગૃહ્યેદં વચોઽબ્રવીત્ ।
દ્વિજિ સક્તૂનિમાન્ભૂયઃ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ સત્તમ ॥

સ તાન્પ્રગૃહ્ય ભુક્ત્વા ચ ન તુષ્ટિમગમદ્દ્વિજઃ ।
તમુઞ્છવૃત્તિરાલક્ષ્ય તતશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

સક્તૂનિમાન્પ્રગૃહ્ય ત્વં દેહિ વિપ્રાય સત્તમ ।
ઇત્યેવ સુકૃતં મન્યે તસ્માદેતત્કરોમ્યહમ્ ॥

ભવાન્હિ પરિપાલ્યો મે સર્વદૈવ પ્રયત્નતઃ ।
સાધૂનાં કાઙ્ક્ષિતં યસ્માત્પિતુર્વૃદ્ધસ્ય પાલનમ્ ॥

પુત્રાર્થો વિહિતો હ્યેષ વાર્ધકે પરિપાલનમ્ ॥
શ્રુતિરેષા હિ વિપ્રર્ષે ત્રિષુ લોકેષુ શાશ્વતી ॥

પ્રાણાધારણમાત્રેણ શક્યં કર્તું તપસ્ત્વયા ।
પ્રાણો હિ પરમો ધર્મઃ સ્થિતો દેહેષુ દેહિનામ્ ॥
પિતોવાચ ।

અપિ વર્ષસહસ્રી ત્વં બાલ એવ મતો મમ ।
ઉત્પાદ્ય પુત્રં હિ પિતા કૃતકૃત્યો ભવેત્સુતાત્ ॥

બાલાનાં ક્ષુદ્બલવતી જાનામ્યેતદહં પ્રભો ।
વૃદ્ધોઽહં ધારયિષ્યામિ ત્વં બલી ભવ પુત્રક ॥

જીર્ણેન વયસા પુત્ર ન માં ક્ષુદ્બાધતેઽપિ ચ ।
દીર્ઘકાલં તપસ્તપ્તં ન મે મરણતો ભયમ્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

અપત્યમસ્મિ તે પુંસસ્ત્રાણાત્પુત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
આત્મા પુત્રઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ત્રાહ્યાત્માનમિહાત્મના ॥
પિતોવાચ ।

રૂપેણ સદૃશસ્ત્વં મે શીલેન ચ દમેન ચ ।
પરીક્ષિતશ્ચ બહુધા સક્તૂનાદદ્મિ તે સુત ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽદાય તાન્સક્તૂન્પ્રીતાત્મા દ્વિજસત્તમઃ ।
પ્રહસન્નિવ વિપ્રાય સ તસ્મૈ પ્રદદૌ તદા ॥

ભુક્ત્વા તાનપિ સક્તૂન્સ નૈવ તુષ્ટો બભૂવ હ ।
ઉચ્છવૃત્તિસ્તુ ધર્માત્મા વ્રીડામનુજગામ હ ॥

તં વૈ વધૂઃ સ્થિતા સાધ્વી બ્રાહ્મણિપ્રિયકામ્યયા ।
સક્તૂનાદાય સંહૃષ્ટા શ્વશુરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

સન્તાનાત્તવ સન્તાનં મમ વિપ્ર ભવિષ્યતિ ।
સક્તૂનિમાનતિથયે ગૃહીત્વા સમ્પ્રયચ્છ મે ॥

તવ પ્રસાદાન્નિર્વૃત્તા મમ લોકાઃ કિલાક્ષયાઃ ।
પુત્રેણ તાનવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥

ધર્માદ્યા હિ યથા ત્રેતા વહ્નિત્રેતા તથૈવ ચ ।
તથૈવ પુત્રપૌત્રાણાં સ્વર્ગસ્ત્રેતા કિલાક્ષયઃ ॥

પિતૄણાત્તારયતિ પુત્ર ઇત્યનુશુશ્રુમ ।
પુત્રપૌત્રૈશ્ચ નિયતં સાદુલોકાનુપાશ્નુતે ॥
શ્વશુર ઉવાચ ।

વાતાતપવિશીર્ણાઙ્ગીં ત્વાં વિવર્ણાં નિરીક્ષ્ય વૈ ।
કર્શિતાં સુવ્રતાચારે ક્ષુધાવિહ્વલચેતસમ્ ॥

કથં સક્તૂન્ગ્રહીષ્યામિ ભૂત્વા ધર્મોપઘાતકઃ ।
કલ્યાણવૃત્તે કલ્યાણિ નૈવ ત્વં વક્તુમર્હસિ ॥

ષષ્ઠે કાલે વ્રતવતીં શૌચશીલતપોન્વિતામ્ ।
કૃચ્છ્રવૃત્તિં નિરાહારાં દ્રક્ષ્યામિ ત્વાં કથં શુભે ॥

બાલા ક્ષુધાર્તા નારી ચ રક્ષ્યા ત્વં સતતં મયા ।
ઉપવાસપરિશ્રાન્તા ત્વં હિ બાન્ધવનન્દિની ॥
સ્નુષોવાચ ।

ગુરોર્મમ ગુરુસ્ત્વં વૈ યતો દૈવતદૈવતમ્ ।
દેવાતિદેવસ્તસ્માત્ત્વં સક્તૂનાદત્સ્વ મે પ્રભો ॥

દેહઃ પ્રાણશ્ચ ધર્મશ્ચ શુશ્રૂષાર્થમિદં ગુરોઃ ।
તવ વિપ્ર પ્રસાદેન લોકાન્પ્રાપ્સ્યામહે શુભાન્ ॥

અવેક્ષ્યા ઇતિ કૃત્વાઽહં દૃઢભક્તેતિ વા દ્વિજ ।
ચિન્ત્યા મમેયમિતિ વા સક્તૂનાદાનુમર્હસિ ॥
શ્વશુર ઉવાચ ।

અનેન નિત્યં સાધ્વી ત્વં શીલવૃત્તેન શોભસે ।
યા ત્વં ધર્મવ્રતોપેતા ગુરુવૃત્તિમવેક્ષસે ॥

તસ્માત્સક્તૂન્ગ્રહીષ્યામિ વધુ નાર્હસિ વઞ્ચનામ્ ।
ગણયિત્વા મહાભાગે ત્વાં હિ ધર્મભૃતાં વરે ॥

ઇત્યુક્ત્વા તાનુપાદાય સક્તૂન્પ્રાદાદ્દ્વિજાતયે ।
તતસ્તુષ્ટોઽભવદ્વિપ્રસ્તસ્ય સાધોર્મહાત્મનઃ ॥

પ્રીતાત્મા સ તુ તં વાક્યમિદમાહ દ્વિજર્ષભમ્ ।
વાગ્મી તદા દ્વિજશ્રેષ્ટો ધર્મઃ પુરુષવિગ્રહઃ ॥

શુદ્ધેનિ તવ દાનેન ન્યાયોપાત્તેન ધર્મતઃ ।
યથાશક્તિ વિસૃષ્ટેન પ્રીતોસ્મિ દ્વિજસત્તમ ॥

અહો દાનં ઘુષ્યતે તે સ્વર્ગે સ્વર્ગનિવાસિભિઃ ।
ગગનાત્પુષ્પવર્ષં ચ પશ્યેદં પતિતં ભુવિ ॥

સુરર્ષિદેવગન્ધર્વા યે ચ દેવપુરઃસરાઃ ।
સ્તુવન્તો દેવદૂતાશ્ચ સ્થિતા દાનેન વિસ્મિતાઃ ॥

બ્રહ્મર્ષયો વિમાનસ્થા બ્રહ્મલોકચરશ્ચ યે ।
કાઙ્ક્ષન્તે દર્શનં તુભ્યં દિવં વ્રજ દ્વિજર્ષભ ॥

પિતૃલોકગતાઃ સર્વે તારિતાઃ પિતરસ્ત્વયા ।
અનાગતાશ્ચ બહવઃ સુબહૂનિ યુગાન્યુત ॥

બ્રહ્મચર્યેણ દાનેન યજ્ઞેનિ તપસા તથા ।
અગહ્વરેણ ધર્મેણ તસ્માદ્ગચ્ચ દિવં દ્વિજ ॥

શ્રદ્ધયા પરયા યરત્વં તપશ્ચરસિ સુવ્રત ।
તસ્માદ્દેવાસ્તવાનેન પ્રીતા બ્રાહ્મણસત્તમ ॥

સર્વમેતદ્ધિ યસ્માત્તે દત્તં શુદ્ધેન ચેતસા ।
કૃચ્છ્રકાલે તતઃ સ્વર્ગો વિજિતઃ કર્મણા ત્વયા ॥

ક્ષુધા નિર્ણુદતિ પ્રજ્ઞાં ધર્મબુદ્ધિં વ્યપોહતિ ।
ક્ષુધાપરિગતજ્ઞાનો ધૃતિં ત્યજતિ ચૈવ હ ॥

બુભુક્ષાં જયતે યસ્તુ સ સ્વર્ગં જયતે ધ્રુવમ્ ।
યદા દાનરુચિઃ સ્યાદ્વૈ તદા ધર્મો ન સીદતિ ॥

અનવેક્ષ્ય સુતસ્નેહં કલત્રસ્નેહમેવ ચ ।
ધર્મમેવ ગુરં જ્ઞાત્વા તૃષ્ણા ન ગણિતા ત્વયા ॥

દ્રવ્યાગમો નૃણાં સૂક્ષ્મઃ પાત્રે દાનં તતઃ પરમ્ ।
કાલઃ પરતરો દાનાચ્છ્રદ્ધા ચૈવ તતઃ પરા ॥

સ્વર્ગદ્વારં સુસૂક્ષ્મં હિ નરૈર્માહાન્નિ દૃશ્યતે ।
સઙ્ગર્ગલં લોભકીલં રાગગુપ્તં દુરાસદમ્ ॥

તં તુ પશ્યન્તિ પુરુષા જિતદક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
બ્રાહ્મણાસ્તપસા યુક્તા યથાશક્તિ પ્રદાયિનઃ ॥

સહસ્રશક્તિશ્ચ શતં શતશક્તિર્દશાપિ ચ ।
દદ્યાદપશ્ચ યઃ શક્ત્યા સર્વે તુલ્યફલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રન્તિદેવો હિ નૃપતિરપઃ પ્રાદાદકિઞ્ચનઃ ।
શુદ્ધેન મનસા વિપ્ર નાકપૃષ્ઠં તતો ગતઃ ॥

ન ધર્મઃ પ્રીયતે તાત દાનૈર્દત્તૈર્મહાફલૈઃ ।
ન્યાયલબ્ધૈર્યથા સૂક્ષ્મૈઃ શ્રુદ્ધાપૂતૈઃ સ તુષ્યતિ ॥

ગોપ્રદાનસહસ્રાણિ દ્વિજેભ્યોઽદાન્નૃગો નૃપઃ ।
એકાં દત્ત્વા સ પારક્યાં નરકં સમપદ્યત ॥

આત્મમાંસપ્રદાનેન શિબોરૌશીનરો નૃપઃ ।
પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાઁલ્લોકાન્મોદત દિવિ સુવ્રતઃ ॥

વિભવેન નૃણાં પુણ્યં યચ્છત્ત્યા સ્વાર્જિતં ન તત્ ।
ન યજ્ઞૈર્વિવિધૈર્વિપ્ર યથાન્યાયેન સઞ્ચિતૈઃ ॥

ક્રોધાદ્દાનફલં હન્તિ લોભાત્સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ।
ન્યાયવૃત્તિર્હિ તપસા દાનવિત્સ્વર્ગમશ્નુતે ॥

ન રાજસૂયૈર્બહુભિરિષ્ટા વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥
ન ચાશ્વમેધૈર્બહુભિઃ ફલં સમમિદં તવ ॥

સક્તુપ્રસ્થેન વિજિતો બ્રહ્મલોકસ્ત્વયાઽક્ષયઃ ।
વિરજો બ્રહ્મસદનં ગચ્છ વિપ્ર યતાસુખમ્ ॥

સર્વેષાં વો દ્વિજશ્રેષ્ઠ દિવ્યં યાનમુપસ્થિતમ્ ।
આરોહત યથાકામં ધર્મોસ્મિ દ્વિજ પશ્ય મામ્ ॥

બાધિતો હિ ત્વયા દેહો લોકે કીર્તિઃ સ્થિરા ચ તે ।
સભાર્યઃ સહપુત્રશ્ચ સસ્નુષશ્ચ દિવં વ્રજ ॥

ઇત્યુક્તવાક્યે ધર્મે તુ યાનમારુદ્ય સ દ્વિજઃ ।
સદારઃ સસુતશ્ચૈવ સસ્નુષશ્ચ દિવં ગતઃ ॥

તસ્મિન્વિપરે ગતે સ્વર્ગં સસુતે સસ્નુષે તદા ।
ભાર્યાચતુર્થે ધર્મજ્ઞે તતોઽહં નિઃસૃતો બિલાત્ ॥

તતસ્તુ સક્તુગન્ધેન ક્લેદેન સલિલસ્ય ચ ।
દિવ્યપુષ્પવિમર્દાચ્ચ સાધોર્દાનલવૈશ્ચ તૈઃ ॥

વિપ્રસ્ય તપસા તસ્ય શિરો મે કાઞ્ચનીકૃતમ્ ।
તસ્ય સત્યાભિસન્ધસ્ય સક્તુદાનેન ચૈવ હ ॥

શરીરાર્ધં ચ મે વિપ્રાઃ શાતકુમ્ભમયં કૃતમ્ ।
પશ્યતેમં સુવિપુલં તપસા તસ્ય ધીમતઃ ॥

કથમેવંવિધં સ્યાદ્વૈ પાર્શ્વમન્યદિતિ દ્વિજાઃ । તપોવનાનિ યજ્ઞાંશ્ચ હૃષ્ટોઽભ્યોમિ પુનઃ પુનઃ ।

યજ્ઞં ત્વહમિમં શ્રુત્વા રુરુરાજસ્ય ધીમતઃ ।
આશયા પરયા પ્રાપ્તો ન ચાહં કાઞ્ચનીકૃતઃ ॥

તતો મયોક્તં તદ્વાક્યં પ્રહસ્ય બ્રાહ્મણર્ષભાઃ ।
સક્તુપ્રસ્થેન યજ્ઞોઽયં સમ્મિતો નેતિ સર્વથા ॥

સક્તુપ્રસ્થલવૈસ્તૈર્હિ તદાઽહં કાઞ્ચનીકૃતઃ ।
ન હિ યજ્ઞો મહાનેષ સદૃશસ્તૈર્મતો મમ ॥

ઇત્યુક્ત્વા નકુલઃ સર્વાન્યજ્ઞે દ્વિજવરાંસ્તદા ।
જગામાદર્સનં તેષાં વિપ્રાસ્તે ચ યયુર્ગૃહાન્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મયા પરપુરઞ્જય ।
યદાશ્ચર્યમભૂત્તત્ર વાચિમેધે મહાક્રતૌ ॥

ન વિસ્મયસ્તે નૃપતે યજ્ઞે કાર્યઃ કથઞ્ચન ।
ઋષિકોટિસહસ્રાણિ તપોભિર્યે દિવં ગતાઃ ॥

અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ સન્તોષઃ શીલમાર્જવમ્ ।
તપો દમશ્ચ સત્યં ચ પ્રદાનં ચેતિ સમ્મિતમ્ ॥