Mahabharata · Chapter 14.58

sa mitrasahamāsādya abhijñānamayācata /
tasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā //
saudāsa uvāca /

na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ /
etanme tatvamājñāya prayaccha maṇikuṇḍale //

ityuktastāmudaṅkastu bharturvākyamathābravīt /
śrutvā ca sā tadā prādāttataste maṇikuṇḍale //

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punarabravīt /
kimetadguhyavacanaṃ śrotumicchāmi pārthiva //
saudāsa uvāca /

prajāvisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti ha /
viprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ //

sohaṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣamavāptavān /
gatimanyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān //

na cānyāmapi paśyāmi gatiṃ gatimatāṃvara /
svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama //

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ /
śakyaṃ hi loke sthātuṃ vai pretya vā sukhamedhitum //

tadiṣṭe te mayā datte ete sve maṇikuṇḍale /
yaḥ kṛtaste'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣya me //
udaṅka uvāca /

rājaṃstatheha kartāsmi punareṣyāmi te vaśam /
praśnaṃ ca kañcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye parantapa //
saudāsa uvāca /

brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ /
chettāsmi saṃśayaṃ te'dya na me'trāśti vicāraṇā //
udaṅka uvāca /

prāhurvāksaṃyataṃ vipraṃ dharmanaipuṇadarśinaḥ /
mitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ //

sa bavānmitratāmadya samprāpto mama pārthiva /
sa me buddhiṃ prayacchasva sammatāṃ puruṣarṣabha //

avāptārtho'hamadyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥ /
bhavatsakāśamāgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vai //
saudāsa uvāca /

kṣamaṃ cediha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama /
matsamīpaṃ dvijaśreṣṭa nāgantavyaṃ kathañcana //

evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha /
āgacchato hi te vipri bhavenmṛrtyuna saṃśayaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

ityuktaḥ sa tadā rājā kṣamaṃ buddhimatā hitam /
anujñāpya sa rājānamahalyāṃ prati jagmivān //

gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyankaraḥ /
javena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati //

yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyā'bhibhāṣitam /
tathā te kuṇḍale badhvā tadā kṛṣṇājine'nayat //

sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam /
bilvaṃ dadarśa viprarṣirāruroha ca taṃ tataḥ //

śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinamarindama /
pātayāmāsa bilvāni tadā sa dvijapuṅgavaḥ //

atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ /
nyapataṃstāni bilvāni tasminnevājine vibho //

yasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai /
bilvaprahāraistasyātha vyaśīryadbandhanaṃ tataḥ //

sakuṇḍalaṃ tadajinaṃ papāta sahasā taroḥ /
viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīm //

apaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale /
airāvatakulodbhūtaḥ śīghro bhūtvā tadā hi saḥ //

vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale /
hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha //

papāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ /
sa daṇḍakāṣṭhamādāya valmīkamakhanattadā //

[ahāni triṃśadavyagraḥ pañca cānyāni bhārata.] krodhāmarṣābhisantaptastadā brāhmaṇisattamaḥ //

tasya vegamasahyaṃ tamasahantī vasundharā / daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśamākulā /
tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalam nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt //

rathena hariyuktena taṃ deśamupajagmivān /
vajrapāṇirmahātejāstaṃ dadarśa dvijottamam //
vaiśampāyana uvāca /

sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ /
udaṅkamabravīdvākyaṃ naitacchakyaṃ tvayeti vai //

ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ /
na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryamidaṃ tava //
udaṅka uvāca /

nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayā /
prāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama //
vaiśampāyana uvāca /

yadā sa nāśakattasya niścayaṃ kartumanyathā /
vajrapāṇistadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha //

tato vajraprahāraistairdāryamāṇā vasundhara /
nāgalokasya panthānamakarojjanamejaya //

sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha /
dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ //

prakāranicayairdivyairmaṇimuktāsvalaṅkṛtaiḥ /
upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaistathā //

vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīsca vimalodakāḥ /
dadarśa vṛkṣāṃśca bahūnnānādvijagaṇāyutān //

tasya lokasya ca dvāraṃ sa dadarśa bhṛgūdvahaḥ /
pañcayojanavistāramāyataṃ śatayojanam //

nāgalokamudaṅkastu prekṣya dīno'bhavattadā /
nirāśaścābhavattatra kuṇḍalāharaṇe punaḥ //

tatra provāca turagastaṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ /
tāmrāsyanetraḥ kauravyaḥ prajvalanniva tejasā //

dhamasvāpānametanme tatastvaṃ vipra lapsyase /
airāvatasutenehi tavrānīte hi kuṇḍale //

mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvamatrārthe kathañcana //
tvayaitaddhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā //
udaṅga uvāca /

kathaṃ bhavantaṃ jānīyāmupādhyāyāśramaṃ prati /
yanmayā cīrṇapūrvaṃ hi śrotumicchāmi taddhyaham //
aśva uvāca /

gurorguru māṃ jānīhi jvalantaṃ jātavedasam /
tvayā hyahaṃ sadā vipra gurorarthe'bhipūjitaḥ //

vidhivatsatataṃ vipra śucinā bhṛgunandana /
tasmācchreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru māciram //

ityuktastu tathā'kārṣīdudaṅkaścitrabhānunā /
tāmrārciḥ prītimāṃścāpi prajajvāla didhakṣayā //

tato'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata /
ghanaḥ prādurabhūddhūmo nāgalokabhayāvahaḥ //

tena dhūmena mahatā vardhamānena bhārata /
nāgaloke mahārāja na prājñāyata kiñcana //

hāhākṛtamabhūtsarvamairāvatiniveśanam /
vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya //

na prākāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata /
nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayastathā //

te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ /
ājagmurniścayaṃ jñātuṃ bhārgavasya mahātmanaḥ //

śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣeratitejasaḥ /
sambhrāntanayanāḥ sarve pūjāṃ cakruryathāvidhi //

sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ /
śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavanniti //

prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyamarghyaṃ nivedya ca /
prāyacchankuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite //

tataḥ sa pūjito nāgaistadodaṅkaḥ pratāpavān /
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat //

sa gatvā tvarito rājangautamasya niveśanam /
prāyacchatkuṇḍale divye gurupatnyāstadā'nagha //

vāsukipramukānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya /
sarvaṃ śaśaṃsa gureva yathāvaddvijasattamaḥ //

evaṃ mahātmanā tena trīṃlokāñjanamejaya /
parikramyāhṛte divye tataste maṇikuṇḍale //

evamprabhāvaḥ sa munirudaṅko bharatarṣabha / pareṇa tapasā yukto yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / //