મહાભારત · અધ્યાય 14.58

સ મિત્રસહમાસાદ્ય અભિજ્ઞાનમયાચત ।
તસ્મૈ દદાવભિજ્ઞાનં સ ચેક્ષ્વાકુવરસ્તદા ॥
સૌદાસ ઉવાચ ।

ન ચૈવૈષા ગતિઃ ક્ષેમ્યા ન ચાન્યા વિદ્યતે ગતિઃ ।
એતન્મે તત્વમાજ્ઞાય પ્રયચ્છ મણિકુણ્ડલે ॥

ઇત્યુક્તસ્તામુદઙ્કસ્તુ ભર્તુર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ।
શ્રુત્વા ચ સા તદા પ્રાદાત્તતસ્તે મણિકુણ્ડલે ॥

અવાપ્ય કુણ્ડલે તે તુ રાજાનં પુનરબ્રવીત્ ।
કિમેતદ્ગુહ્યવચનં શ્રોતુમિચ્છામિ પાર્થિવ ॥
સૌદાસ ઉવાચ ।

પ્રજાવિસર્ગાદ્વિપ્રાન્વૈ ક્ષત્રિયાઃ પૂજયન્તિ હ ।
વિપ્રેભ્યશ્ચાપિ બહવો દોષાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ નઃ ॥

સોહં દ્વિજેભ્યઃ પ્રણતો વિપ્રાદ્દોષમવાપ્તવાન્ ।
ગતિમન્યાં ન પશ્યામિ મદયન્તીસહાયવાન્ ॥

ન ચાન્યામપિ પશ્યામિ ગતિં ગતિમતાંવર ।
સ્વર્ગદ્વારસ્ય ગમને સ્થાને ચેહ દ્વિજોત્તમ ॥

ન હિ રાજ્ઞા વિશેષેણ વિરુદ્ધેન દ્વિજાતિભિઃ ।
શક્યં હિ લોકે સ્થાતું વૈ પ્રેત્ય વા સુખમેધિતુમ્ ॥

તદિષ્ટે તે મયા દત્તે એતે સ્વે મણિકુણ્ડલે ।
યઃ કૃતસ્તેઽદ્ય સમયઃ સફલં તં કુરુષ્ય મે ॥
ઉદઙ્ક ઉવાચ ।

રાજંસ્તથેહ કર્તાસ્મિ પુનરેષ્યામિ તે વશમ્ ।
પ્રશ્નં ચ કઞ્ચિત્પ્રષ્ટું ત્વાં વ્યવસિષ્યે પરન્તપ ॥
સૌદાસ ઉવાચ ।

બ્રૂહિ વિપ્ર યથાકામં પ્રતિવક્તાસ્મિ તે વચઃ ।
છેત્તાસ્મિ સંશયં તેઽદ્ય ન મેઽત્રાશ્તિ વિચારણા ॥
ઉદઙ્ક ઉવાચ ।

પ્રાહુર્વાક્સંયતં વિપ્રં ધર્મનૈપુણદર્શિનઃ ।
મિત્રેષુ યશ્ચ વિષમઃ સ્તેન ઇત્યેવ તં વિદુઃ ॥

સ બવાન્મિત્રતામદ્ય સમ્પ્રાપ્તો મમ પાર્થિવ ।
સ મે બુદ્ધિં પ્રયચ્છસ્વ સમ્મતાં પુરુષર્ષભ ॥

અવાપ્તાર્થોઽહમદ્યેહ ભવાંશ્ચ પુરુષાદકઃ ।
ભવત્સકાશમાગન્તું ક્ષમં મમ ન વેતિ વૈ ॥
સૌદાસ ઉવાચ ।

ક્ષમં ચેદિહ વક્તવ્યં મયા દ્વિજવરોત્તમ ।
મત્સમીપં દ્વિજશ્રેષ્ટ નાગન્તવ્યં કથઞ્ચન ॥

એવં તવ પ્રપશ્યામિ શ્રેયો ભૃગુકુલોદ્વહ ।
આગચ્છતો હિ તે વિપ્રિ ભવેન્મૃર્ત્યુન સંશયઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ તદા રાજા ક્ષમં બુદ્ધિમતા હિતમ્ ।
અનુજ્ઞાપ્ય સ રાજાનમહલ્યાં પ્રતિ જગ્મિવાન્ ॥

ગૃહીત્વા કુણ્ડલે દિવ્યે ગુરુપત્ન્યાઃ પ્રિયન્કરઃ ।
જવેન મહતા પ્રાયાદ્ગૌતમસ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥

યથા તયો રક્ષણં ચ મદયન્ત્યાઽભિભાષિતમ્ ।
તથા તે કુણ્ડલે બધ્વા તદા કૃષ્ણાજિનેઽનયત્ ॥

સ કસ્મિંશ્ચિત્ક્ષુધાવિષ્ટઃ ફલભારસમન્વિતમ્ ।
બિલ્વં દદર્શ વિપ્રર્ષિરારુરોહ ચ તં તતઃ ॥

શાખાસ્વાસજ્ય તસ્યૈવ કૃષ્ણાજિનમરિન્દમ ।
પાતયામાસ બિલ્વાનિ તદા સ દ્વિજપુઙ્ગવઃ ॥

અથ પાતયમાનસ્ય બિલ્વાપહૃતચક્ષુષઃ ।
ન્યપતંસ્તાનિ બિલ્વાનિ તસ્મિન્નેવાજિને વિભો ॥

યસ્મિંસ્તે કુણ્ડલે બદ્ધે તદા દ્વિજવરેણ વૈ ।
બિલ્વપ્રહારૈસ્તસ્યાથ વ્યશીર્યદ્બન્ધનં તતઃ ॥

સકુણ્ડલં તદજિનં પપાત સહસા તરોઃ ।
વિશીર્ણબન્ધને તસ્મિન્ગતે કૃષ્ણાજિને મહીમ્ ॥

અપશ્યદ્ભુજગઃ કશ્ચિત્તે તત્ર મણિકુણ્ડલે ।
ઐરાવતકુલોદ્ભૂતઃ શીઘ્રો ભૂત્વા તદા હિ સઃ ॥

વિદશ્યાસ્યેન વલ્મીકં વિવેશાથ સ કુણ્ડલે ।
હ્રિયમાણે તુ દૃષ્ટ્વા સ કુણ્ડલે ભુજગેન હ ॥

પપાત વૃક્ષાત્સોદ્વેગો દુઃખાત્પરમકોપનઃ ।
સ દણ્ડકાષ્ઠમાદાય વલ્મીકમખનત્તદા ॥

[અહાનિ ત્રિંશદવ્યગ્રઃ પઞ્ચ ચાન્યાનિ ભારત.] ક્રોધામર્ષાભિસન્તપ્તસ્તદા બ્રાહ્મણિસત્તમઃ ॥

તસ્ય વેગમસહ્યં તમસહન્તી વસુન્ધરા । દણ્ડકાષ્ઠાભિનુન્નાઙ્ગી ચચાલ ભૃશમાકુલા ।
તતઃ ખનત એવાથ વિપ્રર્ષેર્ધરણીતલમ્ નાગલોકસ્ય પન્થાનં કર્તુકામસ્ય નિશ્ચયાત્ ॥

રથેન હરિયુક્તેન તં દેશમુપજગ્મિવાન્ ।
વજ્રપાણિર્મહાતેજાસ્તં દદર્શ દ્વિજોત્તમમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ તુ તં બ્રાહ્મણો ભૂત્વા તસ્ય દુઃખેન દુઃખિતઃ ।
ઉદઙ્કમબ્રવીદ્વાક્યં નૈતચ્છક્યં ત્વયેતિ વૈ ॥

ઇતો હિ નાગલોકો વૈ યોજનાનિ સહસ્રશઃ ।
ન દણ્ડકાષ્ઠસાધ્યં ચ મન્યે કાર્યમિદં તવ ॥
ઉદઙ્ક ઉવાચ ।

નાગલોકે યદિ બ્રહ્મન્ન શક્યે કુણ્ડલે મયા ।
પ્રાપ્તું પ્રાણાન્વિમોક્ષ્યામિ પશ્યતસ્તે દ્વિજોત્તમ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યદા સ નાશકત્તસ્ય નિશ્ચયં કર્તુમન્યથા ।
વજ્રપાણિસ્તદા દણ્ડં વજ્રાસ્ત્રેણ યુયોજ હ ॥

તતો વજ્રપ્રહારૈસ્તૈર્દાર્યમાણા વસુન્ધર ।
નાગલોકસ્ય પન્થાનમકરોજ્જનમેજય ॥

સ તેન માર્ગેણ તદા નાગલોકં વિવેશ હ ।
દદર્શ નાગલોકં ચ યોજનાનિ સહસ્રશઃ ॥

પ્રકારનિચયૈર્દિવ્યૈર્મણિમુક્તાસ્વલઙ્કૃતૈઃ ।
ઉપપન્નં મહાભાગ શાતકુમ્ભમયૈસ્તથા ॥

વાપીઃ સ્ફટિકસોપાના નદીસ્ચ વિમલોદકાઃ ।
દદર્શ વૃક્ષાંશ્ચ બહૂન્નાનાદ્વિજગણાયુતાન્ ॥

તસ્ય લોકસ્ય ચ દ્વારં સ દદર્શ ભૃગૂદ્વહઃ ।
પઞ્ચયોજનવિસ્તારમાયતં શતયોજનમ્ ॥

નાગલોકમુદઙ્કસ્તુ પ્રેક્ષ્ય દીનોઽભવત્તદા ।
નિરાશશ્ચાભવત્તત્ર કુણ્ડલાહરણે પુનઃ ॥

તત્ર પ્રોવાચ તુરગસ્તં કૃષ્ણશ્વેતવાલધિઃ ।
તામ્રાસ્યનેત્રઃ કૌરવ્યઃ પ્રજ્વલન્નિવ તેજસા ॥

ધમસ્વાપાનમેતન્મે તતસ્ત્વં વિપ્ર લપ્સ્યસે ।
ઐરાવતસુતેનેહિ તવ્રાનીતે હિ કુણ્ડલે ॥

મા જુગુપ્સાં કૃથાઃ પુત્ર ત્વમત્રાર્થે કથઞ્ચન ॥
ત્વયૈતદ્ધિ સમાચીર્ણં ગૌતમસ્યાશ્રમે તદા ॥
ઉદઙ્ગ ઉવાચ ।

કથં ભવન્તં જાનીયામુપાધ્યાયાશ્રમં પ્રતિ ।
યન્મયા ચીર્ણપૂર્વં હિ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્ધ્યહમ્ ॥
અશ્વ ઉવાચ ।

ગુરોર્ગુરુ માં જાનીહિ જ્વલન્તં જાતવેદસમ્ ।
ત્વયા હ્યહં સદા વિપ્ર ગુરોરર્થેઽભિપૂજિતઃ ॥

વિધિવત્સતતં વિપ્ર શુચિના ભૃગુનન્દન ।
તસ્માચ્છ્રેયો વિધાસ્યામિ તવૈવં કુરુ માચિરમ્ ॥

ઇત્યુક્તસ્તુ તથાઽકાર્ષીદુદઙ્કશ્ચિત્રભાનુના ।
તામ્રાર્ચિઃ પ્રીતિમાંશ્ચાપિ પ્રજજ્વાલ દિધક્ષયા ॥

તતોઽસ્ય રોમકૂપેભ્યો ધ્માયમાનસ્ય ભારત ।
ઘનઃ પ્રાદુરભૂદ્ધૂમો નાગલોકભયાવહઃ ॥

તેન ધૂમેન મહતા વર્ધમાનેન ભારત ।
નાગલોકે મહારાજ ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

હાહાકૃતમભૂત્સર્વમૈરાવતિનિવેશનમ્ ।
વાસુકિપ્રમુખાનાં ચ નાગાનાં જનમેજય ॥

ન પ્રાકાશન્ત વેશ્માનિ ધૂમરુદ્ધાનિ ભારત ।
નીહારસંવૃતાનીવ વનાનિ ગિરયસ્તથા ॥

તે ધૂમરક્તનયના વહ્નિતેજોભિતાપિતાઃ ।
આજગ્મુર્નિશ્ચયં જ્ઞાતું ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

શ્રુત્વા ચ નિશ્ચયં તસ્ય મહર્ષેરતિતેજસઃ ।
સમ્ભ્રાન્તનયનાઃ સર્વે પૂજાં ચક્રુર્યથાવિધિ ॥

સર્વે પ્રાઞ્જલયો નાગા વૃદ્ધબાલપુરોગમાઃ ।
શિરોભિઃ પ્રણિપત્યોચુઃ પ્રસીદ ભગવન્નિતિ ॥

પ્રસાદ્ય બ્રાહ્મણં તે તુ પાદ્યમર્ઘ્યં નિવેદ્ય ચ ।
પ્રાયચ્છન્કુણ્ડલે દિવ્યે પન્નગાઃ પરમાર્ચિતે ॥

તતઃ સ પૂજિતો નાગૈસ્તદોદઙ્કઃ પ્રતાપવાન્ ।
અગ્નિં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા જગામ ગુરુસદ્મ તત્ ॥

સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્ગૌતમસ્ય નિવેશનમ્ ।
પ્રાયચ્છત્કુણ્ડલે દિવ્યે ગુરુપત્ન્યાસ્તદાઽનઘ ॥

વાસુકિપ્રમુકાનાં ચ નાગાનાં જનમેજય ।
સર્વં શશંસ ગુરેવ યથાવદ્દ્વિજસત્તમઃ ॥

એવં મહાત્મના તેન ત્રીંલોકાઞ્જનમેજય ।
પરિક્રમ્યાહૃતે દિવ્યે તતસ્તે મણિકુણ્ડલે ॥

એવમ્પ્રભાવઃ સ મુનિરુદઙ્કો ભરતર્ષભ । પરેણ તપસા યુક્તો યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । ॥