મહાભારત · અધ્યાય 14.50

હન્ત વઃ સમ્પ્રક્ષ્યામિ યન્માં પૃચ્છથ સત્તમાઃ ।
ગુરુણા શિષ્યમાસાદ્ય યદુક્તં તન્નિબોધત ॥

સમસ્તમિહ તચ્છ્રુત્વા સમ્યગેવાવધાર્યતામ્ ।
અહિંસા સર્વભૂતાનામેતત્કૃત્યતમં મતમ્ ॥

એતત્પદમનુદ્વિગ્નં વરિષ્ઠં ધર્મલક્ષણમ્ । જ્ઞાનં નિઃશ્રેય ઇત્યાહુર્વૃદ્ધા નિશ્ચિતદર્શિનઃ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

હિંસાપરાશ્ચ યે કેચિદ્યે ચ નાસ્તિકવૃત્તયઃ ।
લોભમોહસમાયુક્તાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

આશીર્યુક્તાનિ કર્માણિ કુર્વતે યે ત્વતન્દ્રિતાઃ ।
તેઽસ્મિન્લોકે પ્રમોદન્તે જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

કુર્વતે યે તુ કર્માણિ શ્રદ્ધધાના વિપશ્ચિતઃ ।
અનાશીર્યોગસંયુક્તાસ્તે ધીરાઃ સાધુદર્શિનઃ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્યથા ।
સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ તન્નિબોધત સત્તમાઃ ॥

વિષયો વિષયિત્વં ચ સમ્બન્ધોઽયમિહોચ્યતે ।
વિષયી પુરુષો નિત્યં સત્વં ચ વિષયઃ સ્મૃતઃ ॥

વ્યાખ્યાતં પૂર્વકલ્પેનિ મશકોદુમ્બરં યથા । ભુજ્યમાનં ન જાનીતે નિત્યં સત્વમચેતનમ્ ।
યસ્ત્વેવં તં વિજાનીતે યો ભુઙ્ક્તે યશ્ચ ભુજ્યતે ॥

અનિત્યં દ્વન્દ્વસંયુક્તં સત્વમાહુર્મનીષિણઃ ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્કલો નિત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્ગુણાત્મકઃ ॥

સમઃ સઞ્જ્ઞાનુગશ્ચૈવ સ સર્વત્ર વ્યવસ્થિતઃ ।
ન સજ્જતે સદા સત્વમાપઃ પુષ્કરપર્ણવત્ ॥

સર્વૈરપિ ગુણૈર્વિદ્વાન્વ્યતિષક્તો ન લિપ્યતે ।
જલબિન્દુર્યથા લોલઃ પદ્મિનીપત્રસંસ્થિતઃ ॥

એવમેવાપ્યસંયુક્તઃ પુરુષઃ સ્યાન્ન સંશયઃ ।
દ્રવ્યમાત્રમભૂત્સત્વં પુરુષસ્યેતિ નિશ્ચયઃ ॥

યથા દ્રવ્યં ચ કર્તા ચ સંયોગોઽપ્યનયોસ્તથા । યથા પ્રદીપમાદાય કશ્ચિત્તમસિ ગચ્છતિ ।
તથા સત્ત્વપ્રદીપેન ગચ્છન્તિ પરમર્ષયઃ ॥

યાવદ્દ્રવ્યં ગુણસ્તાવત્પ્રદીપઃ સમ્પ્રકાશતે ।
ક્ષીણે દ્રવ્યે ગુણે જ્યોતિરન્તર્ધાનાય ગચ્છતિ ॥

વ્યક્તઃ સત્વગુણસ્ત્વેવં પુરુષો દ્રવ્યમુચ્યતે ।
એતદ્વિપ્રા વિજાનીત હન્ત ભૂયો બ્રવીમિ વઃ ॥

સહસ્રેણાપિ દુર્મેધા ન બુદ્ધિમધિગચ્છતિ ।
ચતુર્થેનાપ્યથાંશેન બુદ્ધિમાન્સુખમેધતે ॥

એવં ધર્મસ્ય વિજ્ઞેયં સંસાધનમુપાયતઃ ।
ઉપાયજ્ઞો હિ મેધાવી સુખમત્યન્તમશ્નુતે ॥

યથાઽધ્વાનમપાથેયઃ પ્રપન્નો મનુજઃ ક્વચિત્ ।
ક્લેશેન યાતિ મહતા વિનશ્યત્યન્તરાઽપિ ચ ॥

તથા કર્મસુ વિજ્ઞેયં ફલં ભવતિ વા ન વા ।
પુરુષસ્યાત્મનિઃશ્રેયઃ શુભાશુભનિદર્શનમ્ ॥

યથા ચ દીર્ઘમધ્વાનં પદ્મ્યામેવ પ્રપદ્યતે ।
અદૃષ્ટપૂર્વં સહસા તત્ત્વદર્શનવર્જિતઃ ॥

તમેવ ચ યથાઽધ્વાનં રથેનેહાશુગામિના ।
ગચ્છત્યશ્વપ્રયુક્તેન તથા બુદ્ધિમતાં ગતિઃ ॥

ઊર્ધ્વં પર્વતમારુહ્ય નાન્વવેક્ષેત ભૂતલમ્ ।
રથેન રથિનં પશ્યેત્ક્લિશ્યમાનમચેતનમ્ ॥

યાવદ્રથપથસ્તાવદ્રથેન સ તુ ગચ્છતિ ।
ક્ષીણે રથપદે વિદ્વાન્રથમુત્સૃજ્ય ગચ્છતિ ॥

એવં ગચ્છતિ મેધાવી તત્ત્વયોગવિધાનવિત્ ।
પરિજ્ઞાય ગુણજ્ઞશ્ચ ઉત્તરાદુત્તરોત્તરમ્ ॥

યથાઽર્ણવં મહાઘોરમપ્લવઃ સમ્પ્રગાહતે ।
બાહુભ્યામેવ સમ્મોહાદ્વધં વાઞ્છત્યસંશયમ્ ॥

નાવા ચાપિ યથા પ્રાજ્ઞો વિભાગજ્ઞઃ સ્વરિત્રયા ।
અશ્રાન્તઃ સલિલં ગહાચ્છીધ્રં સન્તરતે હ્રદમ્ ॥

તીર્ણો ગચ્છેત્પરં પારં નાવમુત્સૃજ્ય નિર્મમઃ ।
વ્યાખ્યાતં પૂર્વકલ્પેન યથા રથપદાતિનોઃ ॥

સ્નેહાત્સમ્મોહમાપન્નો નાવિ દાશો યથા તથા ।
મમત્વેનાભિભૂતઃ સંસ્તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

નાવં ન શક્યમારુહ્ય સ્થલે વિપરિવર્તિતુમ્ ।
તથૈવ રથમારુહ્ય નાપ્સુ ચર્યા વિધીયતે ॥

એવં કર્મ કૃતં વિત્ત વિષયસ્થં પૃથક્પૃથક્ ।
યથા કર્મ કૃતં લોકે તથા તદુપપદ્યતે ॥

યન્નૈવ ગન્ધિ નો રસ્યં ન રૂપસ્પર્સશબ્દવત્ ।
મન્યતે ન મનો બુદ્ધ્યા તત્પ્રધાનં પ્રચક્ષતે ॥

તત્ર પ્રધાનમવ્યક્તમવ્યક્તસ્ય ગુણો મહાન્ ।
મહપ્રધાનભૂતસ્ય ગુણોઽહઙ્કાર એવ ચ ॥

અહઙ્કારાત્તુ સમ્ભૂતો મહાભૂતકૃતો ગુણઃ ।
પૃથક્ત્વેન હિ ભૂતાનાં વિષયા વૈ ગુણાઃસ્મૃતાઃ ॥

બીજધર્મં યથાઽવ્યક્તં તથૈવ પ્રસવાત્મકમ્ ।
બીજધર્મા મહાનાત્મા પ્રસવશ્ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

બીજધર્માત્સાહઙ્કારાત્પ્રસવશ્ચ પુનઃપુનઃ ।
બીજપ્રસવધર્માણિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ વૈ ॥

બીજધર્મિણ ઇત્યાહુઃ પ્રસવં ચ પ્રકુર્વતે ।
વિશેષાઃ પઞ્ચભૂતાનાં તેષાં વિત્ત વિશેષણમ્ ॥

તત્રૈકગુણમાકાશં દ્વિગુણો વાયુરુચ્યતે ।
ત્રિગુણં જ્યોતિરિત્યાહુરાપશ્ચાપિ ચતુર્ગુણાઃ ॥

પૃથ્વી પઞ્ચગુણા જ્ઞેયા ચરસ્થાવરસઙ્કુલા ।
સર્વભૂતકરી દેવી શુભાશુભનિદર્શિની ॥

શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
એતે પઞ્ચગુણા ભૂમેર્વિજ્ઞેયા દ્વિજસત્તમાઃ ॥

પાર્થિવશ્ચ સદા ગન્ધો ગન્ધશ્ચ બહુધા સ્મૃતઃ ।
તસ્ય ગન્ધસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ બહૂન્ગુણાન્ ॥

ઇષ્ટશ્ચાનિષ્ટગન્ધશ્ચ મધુરોઽમ્લઃ કટુસ્તથા ।
નિર્હારી સંહતઃ સ્નિગ્ધો રૂક્ષો વિશદ એવ ચ ॥

એવં દશવિધો જ્ઞેયઃ પાર્થિવો ગન્ધ ઇત્યુત ।
શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં દ્રવશ્ચાપાં ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રસજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ રસસ્તુ બહુધા સ્મૃતઃ ।
મધુરોઽમ્લઃ કટુસ્તિક્તઃ કષાયો લવણસ્તથા ॥

એવં ષડ્વિધવિસ્તારો રસો વારિમયઃ સ્મૃતઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં ત્રિગુણં જ્યોતિરુચ્યતે ॥

જ્યોતિષશ્ચ ગુણો રૂપં રૂપં ચ બહુધા સ્મૃતમ્ ।
શુક્લં કૃષ્ણં તથા રક્તં નીલં પીતારુણં તથા ॥

હ્રસ્વં દીર્ઘં કૃશં સ્થૂલં ચતુરશ્રાણુવૃત્તકમ્ ।
એવં દ્વાદશવિસ્તારં તેજસો રૂપમુચ્યતે ॥

વિજ્ઞેયં બ્રાહ્મણૈર્વૃદ્ધૈર્ધર્મજ્ઞૈઃ સત્યવાદિભિઃ ।
શબ્દસ્પર્શૌ ચ વિજ્ઞેયૌ દ્વિગુણો વાયુરુચ્યતે ॥

વાયોશ્ચાપિ ગુણઃ સ્પર્શઃ સ્પર્સશ્ચ બહુધા સ્મૃતઃ ।
ઉષ્ણઃ શીતઃ સુખો દુઃખઃ સ્નિગ્ધો વિશદ એવ ચ ॥

કઠિનશ્ચિક્વણઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલો દારુણો મૃદુઃ ।
એવં દ્વાદશવિસ્તારો વાયવ્યો ગુણ ઉચ્યતે ॥

વિધિવદ્બ્રાહ્મણૈઃ સિદ્ધૈર્મન્ત્રજ્ઞૈસ્તત્ત્વદાર્શિભિઃ ॥

તત્રૈકગુણમાકાશં શબ્દ ઇત્યેવ ચ સ્મૃતઃ ।
તસ્ય શબ્દસ્યિ વક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ બહૂન્ગુણાન્ ॥

ષડ્જર્ષભઃ સગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા । અતઃ પરં તુ વિજ્ઞેયો નિષાદો ધૈવતસ્તથા ।
ઇષ્ટશ્ચાનિષ્ટશબ્દશ્ચ સંહતઃ પ્રતિભાનવાન્ ॥

એવં બહુવિધો જ્ઞેયઃ શબ્દ આકાશસમ્ભવઃ ।
આકાશમુત્તમં ભૂતમહઙ્કારસ્તતઃ પરઃ ॥

અહઙ્કારાત્પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા તતઃ પરઃ ।
તસ્માત્તુ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ॥

પરાવરજ્ઞો ભૂતાનાં વિધિજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા યં પ્રાપ્યાનન્ત્યમશ્નુતે ॥