Mahabharata · Chapter 14.43

manuṣyāṇāṃ tu rājyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ /
kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām //

aviḥ paśūnāṃ sarveṣāmahistu bilavāsinām /
gavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca //

nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathā /
śiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥ //

ete drumāṇāṃ rājāno gaṇānāṃ marutastathā /
himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavān //

śveto nīlaśca bhāsaśca rāṣṭravāṃścaiva parvataḥ /
bhṛśaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathā //

ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā /
sūryo grahāṇāmadhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ //

yamaḥ pitṝṇāmadhipaḥ saritāmatha sāgaraḥ /
ambhasāṃ varuṇo rājā marutāmindra ucyate //

arko'dhipatiruṣṇānāṃ jyotiṣāmindurucyate /
agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ //

oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ / tvaṣṭā'dhināṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ /

dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānāmṛca eva ca /
diśāmudīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān //

kuberaḥ sarvaratnānāṃ devatānāṃ purandaraḥ /
eṣa bhūtādhipaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ //

sarveṣāmeva bhūtānāmahaṃ brahmamayo mahān /
bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvā'pi na vidyate //

rājādhirājaḥ sarveṣāṃ viṣṇurbrahmamayo mahān /
īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ //

narakinnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām /
devadānavanāgānāṃ sarveṣāmīśvaro hi saḥ //

bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā /
māheśvarī mahādevī procyate pārvatī hi sā //

umāṃ devīṃ vijānīdhvaṃ nārīṇāmuttamāṃ śubhām /
ratīnāṃ vasumatyastu strīṇāmapsarasastathā //

dharmikāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmasetavaḥ /
tasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe //

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāmavasīdanti sādhavaḥ /
hīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ //

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ /
te'smim̐lloke pramodante pretya cānandameva ca //

prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam //

ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā /
prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ //

śabdalakṣaṇamākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ /
jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpamāpaśca rasalakṣaṇāḥ //

dhāriṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā /
svaravyañjanasaṃskārā bhāratī śabdalakṣaṇā //

manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhiranvayāt /
manasā cintitānarthānbuddhyā ceha vyavasyati //

buddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ /
lakṣaṇaṃ manaso dhyānamavyaktaṃ sādhulakṣaṇam //

pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ sannyāsalakṣaṇam /
tasmājjñānaṃ puraskṛtya sannyasediha buddhimān //

sannyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim /
atīto dvandvamabhyeti tamomṛtyujarātigaḥ //

dharmalakṣaṇasaṃyuktamuktaṃ vo vidhivanmayā /
guṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyahamataḥ param //

pārtivo yastu gandho vai ghrāṇena hi sa gṛhyate /
prāṇasyaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate //

apāṃ dhātū raso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate /
jihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate //

tejasastu guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyate /
cakṣuḥsthaśca tatādityo rūpajñāne vidhīyate //

vāyavyastu sadā sparśastvacā prajñāyate ca saḥ /
tvaksthaścaiva sadā vāyuḥ sparsane sa vidhīyate //

ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa ca sa gṛhyate /
śrotrasthāśca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ //

manasaśca guṇaścintā prajñayā sa tu gṛhyate /
hṛdisthaścetano dhāturmanojñāne vidhīyate //

buddhiradhyavasāyena dhyānena ca mahāṃstathā /
niścitya grahaṇādvyaktamavyaktaṃ nātra saṃśayaḥ //

aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ /
tasmādaliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ //

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam /
sadā paśyāmyahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca //

puruṣastadvijānīte tasmātkṣetrajña ucyate /
guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati //

ādimadyāvasānaṃ tatsṛjyamānamacetanam /
na guṇā vidurātmānaṃ sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ //

na satyaṃ veda vai kaścitkṣetrajñastveva vindati /
guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yatparaṃ parato mahat //

tasmādguṇāṃśca tatvaṃ ca parityajyeha tatvavit /
kṣīṇadoṣo guṇānhitvā kṣetrajñaṃ praviśatyatha //

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca /
acalaścāniketaśca kṣetrajñaḥ sa paro vidhiḥ //