મહાભારત · અધ્યાય 14.43

મનુષ્યાણાં તુ રાજ્યઃ ક્ષત્રિયો મધ્યમો ગુણઃ ।
કુઞ્જરો વાહનાનાં ચ સિંહશ્ચારણ્યવાસિનામ્ ॥

અવિઃ પશૂનાં સર્વેષામહિસ્તુ બિલવાસિનામ્ ।
ગવાં ગોવૃષભશ્ચૈવ સ્ત્રીણાં પુરુષ એવ ચ ॥

ન્યગ્રોધો જમ્બુવૃક્ષશ્ચ પિપ્પલઃ શાલ્મલિસ્તથા ।
શિંશપા મેષશૃઙ્ગશ્ચ તથા કીચકવેણવઃ ॥

એતે દ્રુમાણાં રાજાનો ગણાનાં મરુતસ્તથા ।
હિમવાન્પારિયાત્રશ્ચ સહ્યો વિન્ધ્યસ્ત્રિકૂટવાન્ ॥

શ્વેતો નીલશ્ચ ભાસશ્ચ રાષ્ટ્રવાંશ્ચૈવ પર્વતઃ ।
ભૃશસ્કન્ધો મહેન્દ્રશ્ચ માલ્યવાન્પર્વતસ્તથા ॥

એતે પર્વતરાજાનો ગણાનાં મરુતસ્તથા ।
સૂર્યો ગ્રહાણામધિપો નક્ષત્રાણાં ચ ચન્દ્રમાઃ ॥

યમઃ પિતૄણામધિપઃ સરિતામથ સાગરઃ ।
અમ્ભસાં વરુણો રાજા મરુતામિન્દ્ર ઉચ્યતે ॥

અર્કોઽધિપતિરુષ્ણાનાં જ્યોતિષામિન્દુરુચ્યતે ।
અગ્નિર્ભૂતપતિર્નિત્યં બ્રાહ્મણાનાં બૃહસ્પતિઃ ॥

ઓષધીનાં પતિઃ સોમો વિષ્ણુર્બલવતાં વરઃ । ત્વષ્ટાઽધિનાં પતિઃ સોમો વિષ્ણુર્બલવતાં વરઃ ।

દક્ષિણાનાં તથા યજ્ઞો વેદાનામૃચ એવ ચ ।
દિશામુદીચી વિપ્રાણાં સોમો રાજા પ્રતાપવાન્ ॥

કુબેરઃ સર્વરત્નાનાં દેવતાનાં પુરન્દરઃ ।
એષ ભૂતાધિપઃ સર્ગઃ પ્રજાનાં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

સર્વેષામેવ ભૂતાનામહં બ્રહ્મમયો મહાન્ ।
ભૂતં પરતરં મત્તો વિષ્ણોર્વાઽપિ ન વિદ્યતે ॥

રાજાધિરાજઃ સર્વેષાં વિષ્ણુર્બ્રહ્મમયો મહાન્ ।
ઈશ્વરં તં વિજાનીમઃ સ વિભુઃ સ પ્રજાપતિઃ ॥

નરકિન્નરયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
દેવદાનવનાગાનાં સર્વેષામીશ્વરો હિ સઃ ॥

ભગદેવાનુયાતાનાં સર્વાસાં વામલોચના ।
માહેશ્વરી મહાદેવી પ્રોચ્યતે પાર્વતી હિ સા ॥

ઉમાં દેવીં વિજાનીધ્વં નારીણામુત્તમાં શુભામ્ ।
રતીનાં વસુમત્યસ્તુ સ્ત્રીણામપ્સરસસ્તથા ॥

ધર્મિકામાશ્ચ રાજાનો બ્રાહ્મણા ધર્મસેતવઃ ।
તસ્માદ્રાજા દ્વિજાતીનાં પ્રયતેતેહ રક્ષણે ॥

રાજ્ઞાં હિ વિષયે યેષામવસીદન્તિ સાધવઃ ।
હીનાસ્તે સ્વગુણૈઃ સર્વૈઃ પ્રેત્યાવાઙ્માર્ગગામિનઃ ॥

રાજ્ઞાં હિ વિષયે યેષાં સાધવઃ પરિરક્ષિતાઃ ।
તેઽસ્મિઁલ્લોકે પ્રમોદન્તે પ્રેત્ય ચાનન્દમેવ ચ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ મહાત્માન ઇતિ વિત્ત દ્વિજર્ષભાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ નિયતં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

અહિંસાલક્ષણો ધર્મો હિંસા ચાધર્મલક્ષણા ।
પ્રકાશલક્ષણા દેવા મનુષ્યાઃ કર્મલક્ષણાઃ ॥

શબ્દલક્ષણમાકાશં વાયુસ્તુ સ્પર્શલક્ષણઃ ।
જ્યોતિષાં લક્ષણં રૂપમાપશ્ચ રસલક્ષણાઃ ॥

ધારિણી સર્વભૂતાનાં પૃથિવી ગન્ધલક્ષણા ।
સ્વરવ્યઞ્જનસંસ્કારા ભારતી શબ્દલક્ષણા ॥

મનસો લક્ષણં ચિન્તા તથોક્તા બુદ્ધિરન્વયાત્ ।
મનસા ચિન્તિતાનર્થાન્બુદ્ધ્યા ચેહ વ્યવસ્યતિ ॥

બુદ્ધિર્હિ વ્યવસાયેન લક્ષ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
લક્ષણં મનસો ધ્યાનમવ્યક્તં સાધુલક્ષણમ્ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણો યોગો જ્ઞાનં સન્ન્યાસલક્ષણમ્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનં પુરસ્કૃત્ય સન્ન્યસેદિહ બુદ્ધિમાન્ ॥

સન્ન્યાસી જ્ઞાનસંયુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ।
અતીતો દ્વન્દ્વમભ્યેતિ તમોમૃત્યુજરાતિગઃ ॥

ધર્મલક્ષણસંયુક્તમુક્તં વો વિધિવન્મયા ।
ગુણાનાં ગ્રહણં સમ્યગ્વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ॥

પાર્તિવો યસ્તુ ગન્ધો વૈ ઘ્રાણેન હિ સ ગૃહ્યતે ।
પ્રાણસ્યશ્ચ તથા વાયુર્ગન્ધજ્ઞાને વિધીયતે ॥

અપાં ધાતૂ રસો નિત્યં જિહ્વયા સ તુ ગૃહ્યતે ।
જિહ્વાસ્થશ્ચ તથા સોમો રસજ્ઞાને વિધીયતે ॥

તેજસસ્તુ ગુણો રૂપં ચક્ષુષા તચ્ચ ગૃહ્યતે ।
ચક્ષુઃસ્થશ્ચ તતાદિત્યો રૂપજ્ઞાને વિધીયતે ॥

વાયવ્યસ્તુ સદા સ્પર્શસ્ત્વચા પ્રજ્ઞાયતે ચ સઃ ।
ત્વક્સ્થશ્ચૈવ સદા વાયુઃ સ્પર્સને સ વિધીયતે ॥

આકાશસ્ય ગુણો ઘોષઃ શ્રોત્રેણ ચ સ ગૃહ્યતે ।
શ્રોત્રસ્થાશ્ચ દિશઃ સર્વાઃ શબ્દજ્ઞાને પ્રકીર્તિતાઃ ॥

મનસશ્ચ ગુણશ્ચિન્તા પ્રજ્ઞયા સ તુ ગૃહ્યતે ।
હૃદિસ્થશ્ચેતનો ધાતુર્મનોજ્ઞાને વિધીયતે ॥

બુદ્ધિરધ્યવસાયેન ધ્યાનેન ચ મહાંસ્તથા ।
નિશ્ચિત્ય ગ્રહણાદ્વ્યક્તમવ્યક્તં નાત્ર સંશયઃ ॥

અલિઙ્ગગ્રહણો નિત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્ગુણાત્મકઃ ।
તસ્માદલિઙ્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કેવલં જ્ઞાનલક્ષણઃ ॥

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં ગુણાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ ।
સદા પશ્યામ્યહં લીનં વિજાનામિ શૃણોમિ ચ ॥

પુરુષસ્તદ્વિજાનીતે તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
ગુણવૃત્તં તથા કૃત્સ્નં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરિપશ્યતિ ॥

આદિમદ્યાવસાનં તત્સૃજ્યમાનમચેતનમ્ ।
ન ગુણા વિદુરાત્માનં સૃજ્યમાનાઃ પુનઃપુનઃ ॥

ન સત્યં વેદ વૈ કશ્ચિત્ક્ષેત્રજ્ઞસ્ત્વેવ વિન્દતિ ।
ગુણાનાં ગુણભૂતાનાં યત્પરં પરતો મહત્ ॥

તસ્માદ્ગુણાંશ્ચ તત્વં ચ પરિત્યજ્યેહ તત્વવિત્ ।
ક્ષીણદોષો ગુણાન્હિત્વા ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રવિશત્યથ ॥

નિર્દ્વન્દ્વો નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વધાકાર એવ ચ ।
અચલશ્ચાનિકેતશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ પરો વિધિઃ ॥