Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 14.42

14.42.1

ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam //

14.42.2

teṣu bhūtāni muhyanti mahābhūteṣu pañcasu /
śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca //

14.42.3

mahābhūtavikārānte pralaye pratyupasthite /
sarvaprāṇabhūtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam //

14.42.4

yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate /
līyante pratilomāni jāyante cottarottaram //

14.42.5

tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame /
smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana //

14.42.6

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ /
kriyāḥ karaṇayuktāḥ syuranityā mohasañjñitāḥ //

14.42.7

lobhaprajanasambhūtā nirviśeṣā hyakiñcanāḥ /
māṃsaśoṇitasaṅghātā anyonyasyopajīvinaḥ //

14.42.8

bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇajīvinaḥ /
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca //

14.42.9

antarātmani cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ /
vāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat //

14.42.10

tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanā vākca saṃyatāḥ /
viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī //

14.42.11

aṣṭau yasyāgnayo hyete dahante'haṅkriyāḥ sadā /
sa tadbrahma śubhaṃ yāti tasmādbhūyo na vidyate //

14.42.12

ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥ /
ahaṅkārātprasūtāni tāni vakṣyāmi nāmataḥ //

14.42.13

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī /
pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet //

14.42.14

indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet /
etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate //

14.42.15

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca /
śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ //

14.42.16

aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni yāni tu /
ubhayatra mano jñeyaṃ buddhistu dvādaśī bhavet //

14.42.17

ityuktānīndriyāṇyetānyekādaśa yathākramam /
manyante kṛtamityevaṃ viditvā tāni paṇḍitāḥ //

14.42.18

trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate / sthalamāpastathā'kāśaṃ janma cāpi caturvidham //

14.42.19

aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi ca /
caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate //

14.42.20

aparāṇyatha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca /
aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān //

14.42.21

svedajāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca yathākramam /
janmadvitīyamityetajjaghanyataramucyate //

14.42.22

bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt /
udbhijjāni ca tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ //

14.42.23

dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca /
jarāyujāni bhūtāni vikṛtānyapi sattamāḥ //

14.42.24

dvividhā khalu vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā /
tapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ //

14.42.25

vividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca tanmakhe /
vedasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam //

14.42.26

etadyo vetti vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ /
vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata //

14.42.27

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividhamindriyam //

14.42.28

ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśaścātrādhidaivatam //

14.42.29

dvitīyaṃ mārutaṃ bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutam /
spraṣṭavyamadhibhūtaṃ tu vidyuttatrādhidaivatam //

14.42.30

tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam //

14.42.31

caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam //

14.42.32

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādidaivatam //

14.42.33

eṣu pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam //

14.42.34

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstatvadarśinaḥ /
adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam //

14.42.35

avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam //

14.42.36

prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ //

14.42.37

hastāvadhyātmamityāhuradyātmaviduṣo janāḥ /
adhibhūtaṃ ca karmāṇi śakrastatrādhidaivatam //

14.42.38

vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyate /
vaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam //

14.42.39

adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtātmacārakam /
adhibhūtaṃ ca saṅkalpaścandramāścādhidaivatam //

14.42.40

ahaṅkārastathā'dhyātmaṃ sarvasaṃsārakāraṇam /
abhimāno'dhibhūtaṃ ca rudrastatrādhidaivatam //

14.42.41

adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī /
adhibhūtaṃ tu vijñeyamahastatrādhidaivatam //

14.42.42

yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayā /
jñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ jñānavatāmiha //

14.42.43

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca /
sarvāṇyetāni sandhāya manasā sampradhārayet //

14.42.44

kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyate /
jñānasampannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam //

14.42.45

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām /
nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā //

14.42.46

guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantaram /
etadbrāhmaṇajaṃ vṛttamāhurekapadaṃ sukham //

14.42.47

vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥ /
virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā //

14.42.48

kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ /
sarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyāya kalpate //

14.42.49

indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām /
munerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate //

14.42.50

yathā'gnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśate /
tathendriyanirodhena mahānātmā prakāśatade //

14.42.51

yadā paśyati bhūtāni prasannātmā'tmano hṛdi /
svayañjyotistadāsūkṣmātsūkṣmaṃ prāpnotyanuttamam //

14.42.52

agnī rūpaṃ rasaṃ sroto vāyuḥ sparśanameva ca / mahī gandhadharā ghrāṇamākāśaḥ śravaṇaṃ tathā /
dṛśyamādityamevāhuradhyātmaviduṣo janāḥ //

14.42.53

rogaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam /
pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam //

14.42.54

rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ saptadhātukam /
saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā //

14.42.55

duścaraṃ jīvaloke'sminsatvaṃ prati samāśritam /
etadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate //

14.42.56

etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasañjhitam /
visṛjansankṣipeccaiva mohayansvāpayañjagat //

14.42.57

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ lobhamabhidrohamathānṛtam /
indriyāṇāṃ nirodhena satastyajati dustyajān //

14.42.58

yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañcadhātavaḥ /
vyomni tasya paraṃ sthānamānantamatha lakṣyate //

14.42.59

pañcendriyamahākūlāṃ manaḥsrotobhayāvahām /
nadīṃ mohahradāṃ tīrtvā kāmakrodhāvubhau jayet //

14.42.60

sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati tatparam /
mano manasi sandhāya paśyannātmānamātmani //

14.42.61

sarvavitsarvabhūteṣu drakṣyatyātmānamātmani /
ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ //

14.42.62

dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathā /
sa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ //

14.42.63

sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ /
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate //

14.42.64

taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi /
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva sadā stuvanti //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc