Mahabharata · Chapter 14.42
ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam //
teṣu bhūtāni muhyanti mahābhūteṣu pañcasu /
śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca //
mahābhūtavikārānte pralaye pratyupasthite /
sarvaprāṇabhūtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam //
yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate /
līyante pratilomāni jāyante cottarottaram //
tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame /
smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana //
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ /
kriyāḥ karaṇayuktāḥ syuranityā mohasañjñitāḥ //
lobhaprajanasambhūtā nirviśeṣā hyakiñcanāḥ /
māṃsaśoṇitasaṅghātā anyonyasyopajīvinaḥ //
bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇajīvinaḥ /
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca //
antarātmani cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ /
vāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat //
tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanā vākca saṃyatāḥ /
viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī //
aṣṭau yasyāgnayo hyete dahante'haṅkriyāḥ sadā /
sa tadbrahma śubhaṃ yāti tasmādbhūyo na vidyate //
ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥ /
ahaṅkārātprasūtāni tāni vakṣyāmi nāmataḥ //
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī /
pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet //
indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet /
etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate //
buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca /
śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ //
aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni yāni tu /
ubhayatra mano jñeyaṃ buddhistu dvādaśī bhavet //
ityuktānīndriyāṇyetānyekādaśa yathākramam /
manyante kṛtamityevaṃ viditvā tāni paṇḍitāḥ //
trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate / sthalamāpastathā'kāśaṃ janma cāpi caturvidham //
aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi ca /
caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate //
aparāṇyatha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca /
aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān //
svedajāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca yathākramam /
janmadvitīyamityetajjaghanyataramucyate //
bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt /
udbhijjāni ca tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ //
dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca /
jarāyujāni bhūtāni vikṛtānyapi sattamāḥ //
dvividhā khalu vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā /
tapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ //
vividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca tanmakhe /
vedasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam //
etadyo vetti vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ /
vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividhamindriyam //
ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśaścātrādhidaivatam //
dvitīyaṃ mārutaṃ bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutam /
spraṣṭavyamadhibhūtaṃ tu vidyuttatrādhidaivatam //
tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam //
caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam //
pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādidaivatam //
eṣu pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam //
pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstatvadarśinaḥ /
adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam //
avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyate /
adhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam //
prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyate /
adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ //
hastāvadhyātmamityāhuradyātmaviduṣo janāḥ /
adhibhūtaṃ ca karmāṇi śakrastatrādhidaivatam //
vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyate /
vaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam //
adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtātmacārakam /
adhibhūtaṃ ca saṅkalpaścandramāścādhidaivatam //
ahaṅkārastathā'dhyātmaṃ sarvasaṃsārakāraṇam /
abhimāno'dhibhūtaṃ ca rudrastatrādhidaivatam //
adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī /
adhibhūtaṃ tu vijñeyamahastatrādhidaivatam //
yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayā /
jñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ jñānavatāmiha //
indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca /
sarvāṇyetāni sandhāya manasā sampradhārayet //
kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyate /
jñānasampannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām /
nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā //
guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantaram /
etadbrāhmaṇajaṃ vṛttamāhurekapadaṃ sukham //
vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥ /
virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā //
kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ /
sarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyāya kalpate //
indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām /
munerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate //
yathā'gnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśate /
tathendriyanirodhena mahānātmā prakāśatade //
yadā paśyati bhūtāni prasannātmā'tmano hṛdi /
svayañjyotistadāsūkṣmātsūkṣmaṃ prāpnotyanuttamam //
agnī rūpaṃ rasaṃ sroto vāyuḥ sparśanameva ca / mahī gandhadharā ghrāṇamākāśaḥ śravaṇaṃ tathā /
dṛśyamādityamevāhuradhyātmaviduṣo janāḥ //
rogaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam /
pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam //
rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ saptadhātukam /
saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā //
duścaraṃ jīvaloke'sminsatvaṃ prati samāśritam /
etadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate //
etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasañjhitam /
visṛjansankṣipeccaiva mohayansvāpayañjagat //
kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ lobhamabhidrohamathānṛtam /
indriyāṇāṃ nirodhena satastyajati dustyajān //
yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañcadhātavaḥ /
vyomni tasya paraṃ sthānamānantamatha lakṣyate //
pañcendriyamahākūlāṃ manaḥsrotobhayāvahām /
nadīṃ mohahradāṃ tīrtvā kāmakrodhāvubhau jayet //
sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati tatparam /
mano manasi sandhāya paśyannātmānamātmani //
sarvavitsarvabhūteṣu drakṣyatyātmānamātmani /
ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ //
dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathā /
sa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ //
sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ /
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate //
taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi /
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva sadā stuvanti //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0