મહાભારત · અધ્યાય 14.42

અહઙ્કારાત્પ્રસૂતાનિ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ વૈ ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥

તેષુ ભૂતાનિ મુહ્યન્તિ મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
શબ્દસ્પર્શનરૂપેષુ રસગન્ધક્રિયાસુ ચ ॥

મહાભૂતવિકારાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
સર્વપ્રાણભૂતાં ધીરા મહદુત્પદ્યતે ભયમ્ ॥

યદ્યસ્માજ્જાયતે ભૂતં તત્ર તત્પ્રવિલીયતે ।
લીયન્તે પ્રતિલોમાનિ જાયન્તે ચોત્તરોત્તરમ્ ॥

તતઃ પ્રલીને સર્વસ્મિન્ભૂતે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
સ્મૃતિમન્તસ્તદા ધીરા ન લીયન્તે કદાચન ॥

શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ક્રિયાઃ કરણયુક્તાઃ સ્યુરનિત્યા મોહસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥

લોભપ્રજનસમ્ભૂતા નિર્વિશેષા હ્યકિઞ્ચનાઃ ।
માંસશોણિતસઙ્ઘાતા અન્યોન્યસ્યોપજીવિનઃ ॥

બહિરાત્માન ઇત્યેતે દીનાઃ કૃપણજીવિનઃ ।
પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ ॥

અન્તરાત્મનિ ચાપ્યેતે નિયતાઃ પઞ્ચ વાયવઃ ।
વાઙ્મનોબુદ્ધિરિત્યેભિઃ સાર્ધમષ્ટાત્મકં જગત્ ॥

ત્વગ્ઘ્રાણશ્રોત્રચક્ષૂંષિ રસના વાક્ચ સંયતાઃ ।
વિશુદ્ધં ચ મનો યસ્ય બુદ્ધિશ્ચાવ્યભિચારિણી ॥

અષ્ટૌ યસ્યાગ્નયો હ્યેતે દહન્તેઽહઙ્ક્રિયાઃ સદા ।
સ તદ્બ્રહ્મ શુભં યાતિ તસ્માદ્ભૂયો ન વિદ્યતે ॥

એકાદશ ચ યાન્યાહુરિન્દ્રિયાણિ વિશેષતઃ ।
અહઙ્કારાત્પ્રસૂતાનિ તાનિ વક્ષ્યામિ નામતઃ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી ।
પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્ ॥

ઇન્દ્રિયગ્રામ ઇત્યેષ મન એકાદશં ભવેત્ ।
એતં ગ્રામં જયેત્પૂર્વં તતો બ્રહ્મ પ્રકાશતે ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાહુઃ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
શ્રોત્રાદીન્યપિ પઞ્ચાહુર્બુદ્ધિયુક્તાનિ તત્ત્વતઃ ॥

અવિશેષાણિ ચાન્યાનિ કર્મયુક્તાનિ યાનિ તુ ।
ઉભયત્ર મનો જ્ઞેયં બુદ્ધિસ્તુ દ્વાદશી ભવેત્ ॥

ઇત્યુક્તાનીન્દ્રિયાણ્યેતાન્યેકાદશ યથાક્રમમ્ ।
મન્યન્તે કૃતમિત્યેવં વિદિત્વા તાનિ પણ્ડિતાઃ ॥

ત્રીણિ સ્થાનાનિ ભૂતાનાં ચતુર્થં નોપપદ્યતે । સ્થલમાપસ્તથાઽકાશં જન્મ ચાપિ ચતુર્વિધમ્ ॥

અણ્ડજોદ્ભિજ્જસંસ્વેદજરાયુજમથાપિ ચ ।
ચતુર્ધા જન્મ ઇત્યેતદ્ભૂતગ્રામસ્ય લક્ષ્યતે ॥

અપરાણ્યથ ભૂતાનિ ખેચરાણિ તથૈવ ચ ।
અણ્ડજાનિ વિજાનીયાત્સર્વાંશ્ચૈવ સરીસૃપાન્ ॥

સ્વેદજાઃ કૃમયઃ પ્રોક્તા જન્તવશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
જન્મદ્વિતીયમિત્યેતજ્જઘન્યતરમુચ્યતે ॥

ભિત્ત્વા તુ પૃથિવીં યાનિ જાયન્તે કાલપર્યયાત્ ।
ઉદ્ભિજ્જાનિ ચ તાન્યાહુર્ભૂતાનિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

દ્વિપાદબહુપાદાનિ તિર્યગ્ગતિમતીનિ ચ ।
જરાયુજાનિ ભૂતાનિ વિકૃતાન્યપિ સત્તમાઃ ॥

દ્વિવિધા ખલુ વિજ્ઞેયા બ્રહ્મયોનિઃ સનાતના ।
તપઃ કર્મ ચ યત્પુણ્યમિત્યેષ વિદુષાં નયઃ ॥

વિવિધં કર્મ વિજ્ઞેયમિજ્યા દાનં ચ તન્મખે ।
વેદસ્યાધ્યયનં પુણ્યમિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ॥

એતદ્યો વેત્તિ વિધિવત્સ મુક્તઃ સ્યાદ્દ્વિજર્ષભાઃ ।
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્ય ઇતિ ચૈવ નિબોધત ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વં વિવિધમિન્દ્રિયમ્ ॥

આકાશં પ્રથમં ભૂતં શ્રોત્રમધ્યાત્મમુચ્યતે ।
અધિભૂતં તથા શબ્દો દિશશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ॥

દ્વિતીયં મારુતં ભૂતં ત્વગધ્યાત્મં ચ વિશ્રુતમ્ ।
સ્પ્રષ્ટવ્યમધિભૂતં તુ વિદ્યુત્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

તૃતીયં જ્યોતિરિત્યાહુશ્ચક્ષુરધ્યાત્મમિષ્યતે ।
અધિભૂતં તતો રૂપં સૂર્યસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

ચતુર્થમાપો વિજ્ઞેયં જિહ્વા ચાધ્યાત્મમિષ્યતે ।
અધિભૂતં રસશ્ચાત્ર સોમસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

પૃથિવી પઞ્ચમં ભૂતં ઘ્રાણશ્ચાધ્યાત્મમુચ્યતે ।
અધિભૂતં તથા ગન્ધો વાયુસ્તત્રાદિદૈવતમ્ ॥

એષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ ચતુષ્ટયવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વં ત્રિવિધમિન્દ્રિયમ્ ॥

પાદાવધ્યાત્મમિત્યાહુર્બ્રાહ્મણાસ્તત્વદર્શિનઃ ।
અધિભૂતં તુ ગન્તવ્યં વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

અવાગ્ગતિરપાનશ્ચ પાયુરધ્યાત્મમિષ્યતે ।
અધિભૂતં વિસર્ગશ્ચ મિત્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

પ્રજનઃ સર્વભૂતાનામુપસ્થોઽધ્યાત્મમુચ્યતે ।
અધિભૂતં તથા શુક્રં દૈવતં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

હસ્તાવધ્યાત્મમિત્યાહુરદ્યાત્મવિદુષો જનાઃ ।
અધિભૂતં ચ કર્માણિ શક્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

વૈશ્વદેવી મનઃપૂર્વા વાગધ્યાત્મમિહોચ્યતે ।
વક્તવ્યમધિભૂતં ચ વહ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

અધ્યાત્મં મન ઇત્યાહુઃ પઞ્ચભૂતાત્મચારકમ્ ।
અધિભૂતં ચ સઙ્કલ્પશ્ચન્દ્રમાશ્ચાધિદૈવતમ્ ॥

અહઙ્કારસ્તથાઽધ્યાત્મં સર્વસંસારકારણમ્ ।
અભિમાનોઽધિભૂતં ચ રુદ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

અધ્યાત્મં બુદ્ધિરિત્યાહુઃ ષડિન્દ્રિયવિચારિણી ।
અધિભૂતં તુ વિજ્ઞેયમહસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ॥

યથાવદધ્યાત્મવિધિરેષ વઃ કીર્તિતો મયા ।
જ્ઞાનમસ્ય હિ ધર્મજ્ઞાઃ પ્રાપ્તં જ્ઞાનવતામિહ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
સર્વાણ્યેતાનિ સન્ધાય મનસા સમ્પ્રધારયેત્ ॥

ક્ષીણે મનસિ સર્વસ્મિન્ન જન્મસુખમિષ્યતે ।
જ્ઞાનસમ્પન્નસત્ત્વાનાં તત્સુખં વિદુષાં મતમ્ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સૂક્ષ્મભાવકરીં શિવામ્ ।
નિવૃત્તિં સર્વભૂતેષુ મૃદુના દારુણેન વા ॥

ગુણાગુણમનાસઙ્ગમેકચર્યમનન્તરમ્ ।
એતદ્બ્રાહ્મણજં વૃત્તમાહુરેકપદં સુખમ્ ॥

વિદ્વાન્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ કામાન્સંહૃત્ય સર્વશઃ ।
વિરજાઃ સર્વતો મુક્તો યો નરઃ સ સુખી સદા ॥

કામાનાત્મનિ સંયમ્ય ક્ષીણતૃષ્ણઃ સમાહિતઃ ।
સર્વભૂતસુહૃન્મૈત્રો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન સર્વેષાં વિષયૈષિણામ્ ।
મુનેર્જનપદત્યાગાદધ્યાત્માગ્નિઃ સમિધ્યતે ॥

યથાઽગ્નિરિન્ધનૈરિદ્ધો મહાજ્યોતિઃ પ્રકાશતે ।
તથેન્દ્રિયનિરોધેન મહાનાત્મા પ્રકાશતદે ॥

યદા પશ્યતિ ભૂતાનિ પ્રસન્નાત્માઽત્મનો હૃદિ ।
સ્વયઞ્જ્યોતિસ્તદાસૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥

અગ્ની રૂપં રસં સ્રોતો વાયુઃ સ્પર્શનમેવ ચ । મહી ગન્ધધરા ઘ્રાણમાકાશઃ શ્રવણં તથા ।
દૃશ્યમાદિત્યમેવાહુરધ્યાત્મવિદુષો જનાઃ ॥

રોગશોકસમાવિષ્ટં પઞ્ચસ્રોતઃસમાવૃતમ્ ।
પઞ્ચભૂતસમાયુક્તં નવદ્વારં દ્વિદૈવતમ્ ॥

રજસ્વલમથાદૃશ્યં ત્રિગુણં સપ્તધાતુકમ્ ।
સંસર્ગાભિરતં મૂઢં શરીરમિતિ ધારણા ॥

દુશ્ચરં જીવલોકેઽસ્મિન્સત્વં પ્રતિ સમાશ્રિતમ્ ।
એતદેવ હિ લોકેઽસ્મિન્કાલચક્રં પ્રવર્તતે ॥

એતન્મહાર્ણવં ઘોરમગાધં મોહસઞ્ઝિતમ્ ।
વિસૃજન્સન્ક્ષિપેચ્ચૈવ મોહયન્સ્વાપયઞ્જગત્ ॥

કામં ક્રોધં ભયં લોભમભિદ્રોહમથાનૃતમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન સતસ્ત્યજતિ દુસ્ત્યજાન્ ॥

યસ્યૈતે નિર્જિતા લોકે ત્રિગુણાઃ પઞ્ચધાતવઃ ।
વ્યોમ્નિ તસ્ય પરં સ્થાનમાનન્તમથ લક્ષ્યતે ॥

પઞ્ચેન્દ્રિયમહાકૂલાં મનઃસ્રોતોભયાવહામ્ ।
નદીં મોહહ્રદાં તીર્ત્વા કામક્રોધાવુભૌ જયેત્ ॥

સ સર્વદોષનિર્મુક્તસ્તતઃ પશ્યતિ તત્પરમ્ ।
મનો મનસિ સન્ધાય પશ્યન્નાત્માનમાત્મનિ ॥

સર્વવિત્સર્વભૂતેષુ દ્રક્ષ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ।
એકધા બહુધા ચૈવ વિકુર્વાણસ્તતસ્તતઃ ॥

ધ્રુવં પશ્યતિ રૂપાણિ દીપાદ્દીપશતં યથા ।
સ વૈ વિષ્ણુશ્ચ મિત્રશ્ચ વરુણોઽગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ ॥

સ હિ ધાતા વિધાતા ચ સ પ્રભુઃ સર્વતોમુખઃ ।
હૃદયં સર્વભૂતાનાં મહાનાત્મા પ્રકાશતે ॥

તં વિપ્રસઙ્ઘાશ્ચ સુરાસુરાશ્ચ યક્ષાઃ પિશાચાઃ પિતરો વયાંસિ ।
રક્ષોગણા ભૂતગણાશ્ચ સર્વે મહર્ષયશ્ચૈવ સદા સ્તુવન્તિ ॥