Mahabharata · Chapter 14.37
tadavyaktamanudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram /
navadvāraṃ puraṃ vidyāttriguṇaṃ pañcadhātukam //
ekādaśaparikṣepaṃ manovyākaraṇātmakam /
buddhisvāmikamityetatparamekādaśaṃ bhavet //
trīṇi srotāṃsi yānyasminnāpyāyante punaḥpunaḥ /
pranāḍyastisra evaitāḥ pravarntate guṇātmikāḥ //
tamo rajastathā satvaṃ guṇānetānpracakṣate /
anyonyamithunāḥ sarve tathā'nyonyānujīvinaḥ //
anyonyāpāśrayāścāpi tathā'nyonyānuvartinaḥ /
anyonyavyatiṣaktāśca triguṇāḥ pañcadhātavaḥ //
tamaso mithunaṃ satvaṃ satvasya mithunaṃ rajaḥ /
rajasaścāpi satvaṃ syātsatvasya mithunaṃ tamaḥ //
niyamyate tamo yatra rajastatra nivartate /
niyamyate rajo yatra satvaṃ tatra pravartate //
naiśātmakaṃ tamo vidyāttriguṇaṃ mohasañjñitam / adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu /
tāmasaṃ rūpametattu dṛśyate cāpi saṅgatam //
prakṛtyātmakamevāhū rajaḥ paryāyakārakam /
sattve tu sarvabhūteṣu dṛśyamutpattilakṣaṇam //
prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddhadhānatā /
sātvikaṃ rūpamevaṃ tu lāghavaṃ sādhusammitam //
eteṣāṃ guṇatattvāni vakṣyante tattvahetubhiḥ /
samāsavyāsayuktāni tattvatastāni bodhata //
sammoho jñānamatyāgaḥ karmaṇāmavinirṇayaḥ /
svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam //
asmṛtiścāvipākaśca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā /
nirviśeṣatvamandhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā //
akṛte kṛtamānitvamajñāne jñānamānitā /
amaitrī vikṛto bhāvo hyaśraddhā mūḍhabhāvanā //
anārjavamasañjñatvaṃ karma pāpamacetanā /
gurutvaṃ sannabhāvatvamavaśitvamavāggatiḥ //
sarva ete guṇā vṛttāstāmasāḥ samprakīrtitāḥ /
ye cānye vihitā bhāvā loke'sminbhāvasañjñitāḥ //
tatratatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ /
parivādakathā nityaṃ mevabrāhmaṇavairitā //
atyāgaścātimānaśca moho manyustathā'kṣamā /
matsaraścaiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttamiṣyate //
vṛthārambhā hi ye kecidvṛthā dānāni yāni ca /
vṛthābhakṣaṇamityetattāmasaṃ vṛttamiṣyate //
ativādo'titikṣā ca mātsaryamabhimānitā /
aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttamiṣyate //
evaṃvidhāśca ye kecilloke'sminpāpakarmiṇaḥ /
manuṣyā bhinnamaryādāste sarve tāmasāḥ smṛtāḥ //
teṣāṃ yonīḥ pravakṣyāmi niyatāḥ pāpakarmiṇām / avāṅnirayabhāvā ye tiryaṅnirayagāminaḥ /
sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca /
kravyādā dandaśūkāśca kṛmikīṭavihaṅgamāḥ //
abjātā jantavaścaiva sarve cāpi catuṣpadāḥ /
unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ //
magnāstamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ /
avāksrotasa ityete magnāstamasi tāmasāḥ //
teṣāmutkarṣamudrekaṃ vakṣyāmyahamataḥ param /
yathā te sukṛtāṃ lokām̐llabhante puṇyakarmiṇaḥ //
anyathā pratipannāstu vivṛddhā ye ca karmasu /
svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām //
saṃskāreṇordhvamāyānti yatamānāḥ salokatām /
svarge gacchanti devānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ //
anyathā pratipannāste vibuddhāḥ sveṣu karmasu /
punarāvṛttidharmāṇaste bhavantīha mānuṣāḥ //
pāpayoniṃ samāpannāścaṇḍālā mūkacūcukāḥ //
varṇānparyāyaśaścāpi prāpnuvantyuttarottaram //
śūdrayonimatikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ /
srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe //
abhiṣvaṅgastu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ /
ṛṣayo munayo devā muhyantyatra sukhepsavaḥ //
tamomoho mahāmohastāmisro hyandhasañjñitaḥ /
maraṇaṃ tvandhatāmisrastāmisraḥ krodha ucyate //
varṇato guṇataścaiva yonitaścaiva tattvataḥ /
sarvametatamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi //
ko nvetadbudhyate sādhu ko nvetatsādhu paśyati /
atattve tattvadarśī yastamasastacca lakṣaṇam //
tamoguṇā bahuvidhāḥ prakīrtitā yathāvaduktaṃ ca tamaḥ parāvaram /
naro hi yo veda guṇānimānsadā sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0