મહાભારત · અધ્યાય 14.37

તદવ્યક્તમનુદ્રિક્તં સર્વવ્યાપિ ધ્રુવં સ્થિરમ્ ।
નવદ્વારં પુરં વિદ્યાત્ત્રિગુણં પઞ્ચધાતુકમ્ ॥

એકાદશપરિક્ષેપં મનોવ્યાકરણાત્મકમ્ ।
બુદ્ધિસ્વામિકમિત્યેતત્પરમેકાદશં ભવેત્ ॥

ત્રીણિ સ્રોતાંસિ યાન્યસ્મિન્નાપ્યાયન્તે પુનઃપુનઃ ।
પ્રનાડ્યસ્તિસ્ર એવૈતાઃ પ્રવર્ન્તતે ગુણાત્મિકાઃ ॥

તમો રજસ્તથા સત્વં ગુણાનેતાન્પ્રચક્ષતે ।
અન્યોન્યમિથુનાઃ સર્વે તથાઽન્યોન્યાનુજીવિનઃ ॥

અન્યોન્યાપાશ્રયાશ્ચાપિ તથાઽન્યોન્યાનુવર્તિનઃ ।
અન્યોન્યવ્યતિષક્તાશ્ચ ત્રિગુણાઃ પઞ્ચધાતવઃ ॥

તમસો મિથુનં સત્વં સત્વસ્ય મિથુનં રજઃ ।
રજસશ્ચાપિ સત્વં સ્યાત્સત્વસ્ય મિથુનં તમઃ ॥

નિયમ્યતે તમો યત્ર રજસ્તત્ર નિવર્તતે ।
નિયમ્યતે રજો યત્ર સત્વં તત્ર પ્રવર્તતે ॥

નૈશાત્મકં તમો વિદ્યાત્ત્રિગુણં મોહસઞ્જ્ઞિતમ્ । અધર્મલક્ષણં ચૈવ નિયતં પાપકર્મસુ ।
તામસં રૂપમેતત્તુ દૃશ્યતે ચાપિ સઙ્ગતમ્ ॥

પ્રકૃત્યાત્મકમેવાહૂ રજઃ પર્યાયકારકમ્ ।
સત્ત્વે તુ સર્વભૂતેષુ દૃશ્યમુત્પત્તિલક્ષણમ્ ॥

પ્રકાશં સર્વભૂતેષુ લાઘવં શ્રદ્ધધાનતા ।
સાત્વિકં રૂપમેવં તુ લાઘવં સાધુસમ્મિતમ્ ॥

એતેષાં ગુણતત્ત્વાનિ વક્ષ્યન્તે તત્ત્વહેતુભિઃ ।
સમાસવ્યાસયુક્તાનિ તત્ત્વતસ્તાનિ બોધત ॥

સમ્મોહો જ્ઞાનમત્યાગઃ કર્મણામવિનિર્ણયઃ ।
સ્વપ્નઃ સ્તમ્ભો ભયં લોભઃ શોકઃ સુકૃતદૂષણમ્ ॥

અસ્મૃતિશ્ચાવિપાકશ્ચ નાસ્તિક્યં ભિન્નવૃત્તિતા ।
નિર્વિશેષત્વમન્ધત્વં જઘન્યગુણવૃત્તિતા ॥

અકૃતે કૃતમાનિત્વમજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિતા ।
અમૈત્રી વિકૃતો ભાવો હ્યશ્રદ્ધા મૂઢભાવના ॥

અનાર્જવમસઞ્જ્ઞત્વં કર્મ પાપમચેતના ।
ગુરુત્વં સન્નભાવત્વમવશિત્વમવાગ્ગતિઃ ॥

સર્વ એતે ગુણા વૃત્તાસ્તામસાઃ સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ।
યે ચાન્યે વિહિતા ભાવા લોકેઽસ્મિન્ભાવસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥

તત્રતત્ર નિયમ્યન્તે સર્વે તે તામસા ગુણાઃ ।
પરિવાદકથા નિત્યં મેવબ્રાહ્મણવૈરિતા ॥

અત્યાગશ્ચાતિમાનશ્ચ મોહો મન્યુસ્તથાઽક્ષમા ।
મત્સરશ્ચૈવ ભૂતેષુ તામસં વૃત્તમિષ્યતે ॥

વૃથારમ્ભા હિ યે કેચિદ્વૃથા દાનાનિ યાનિ ચ ।
વૃથાભક્ષણમિત્યેતત્તામસં વૃત્તમિષ્યતે ॥

અતિવાદોઽતિતિક્ષા ચ માત્સર્યમભિમાનિતા ।
અશ્રદ્દધાનતા ચૈવ તામસં વૃત્તમિષ્યતે ॥

એવંવિધાશ્ચ યે કેચિલ્લોકેઽસ્મિન્પાપકર્મિણઃ ।
મનુષ્યા ભિન્નમર્યાદાસ્તે સર્વે તામસાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તેષાં યોનીઃ પ્રવક્ષ્યામિ નિયતાઃ પાપકર્મિણામ્ । અવાઙ્નિરયભાવા યે તિર્યઙ્નિરયગામિનઃ ।

સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ પશવો વાહનાનિ ચ ।
ક્રવ્યાદા દન્દશૂકાશ્ચ કૃમિકીટવિહઙ્ગમાઃ ॥

અબ્જાતા જન્તવશ્ચૈવ સર્વે ચાપિ ચતુષ્પદાઃ ।
ઉન્મત્તા બધિરા મૂકા યે ચાન્યે પાપરોગિણઃ ॥

મગ્નાસ્તમસિ દુર્વૃત્તાઃ સ્વકર્મકૃતલક્ષણાઃ ।
અવાક્સ્રોતસ ઇત્યેતે મગ્નાસ્તમસિ તામસાઃ ॥

તેષામુત્કર્ષમુદ્રેકં વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ।
યથા તે સુકૃતાં લોકાઁલ્લભન્તે પુણ્યકર્મિણઃ ॥

અન્યથા પ્રતિપન્નાસ્તુ વિવૃદ્ધા યે ચ કર્મસુ ।
સ્વકર્મનિરતાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં શુભૈષિણામ્ ॥

સંસ્કારેણોર્ધ્વમાયાન્તિ યતમાનાઃ સલોકતામ્ ।
સ્વર્ગે ગચ્છન્તિ દેવાનામિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥

અન્યથા પ્રતિપન્નાસ્તે વિબુદ્ધાઃ સ્વેષુ કર્મસુ ।
પુનરાવૃત્તિધર્માણસ્તે ભવન્તીહ માનુષાઃ ॥

પાપયોનિં સમાપન્નાશ્ચણ્ડાલા મૂકચૂચુકાઃ ॥
વર્ણાન્પર્યાયશશ્ચાપિ પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્ ॥

શૂદ્રયોનિમતિક્રમ્ય યે ચાન્યે તામસા ગુણાઃ ।
સ્રોતોમધ્યે સમાગમ્ય વર્તન્તે તામસે ગુણે ॥

અભિષ્વઙ્ગસ્તુ કામેષુ મહામોહ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ઋષયો મુનયો દેવા મુહ્યન્ત્યત્ર સુખેપ્સવઃ ॥

તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસઞ્જ્ઞિતઃ ।
મરણં ત્વન્ધતામિસ્રસ્તામિસ્રઃ ક્રોધ ઉચ્યતે ॥

વર્ણતો ગુણતશ્ચૈવ યોનિતશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ ।
સર્વમેતતમો વિપ્રાઃ કીર્તિતં વો યથાવિધિ ॥

કો ન્વેતદ્બુધ્યતે સાધુ કો ન્વેતત્સાધુ પશ્યતિ ।
અતત્ત્વે તત્ત્વદર્શી યસ્તમસસ્તચ્ચ લક્ષણમ્ ॥

તમોગુણા બહુવિધાઃ પ્રકીર્તિતા યથાવદુક્તં ચ તમઃ પરાવરમ્ ।
નરો હિ યો વેદ ગુણાનિમાન્સદા સ તામસૈઃ સર્વગુણૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥