Mahabharata · Chapter 14.36

brahma yatparamaṃ jñeyaṃ tanme vyākhyātumarhasi /
bhato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ //
vāsudeva uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha //

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryaṃ saṃśitavratam /
śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃsvicchreyaḥ parantapa //

bhagavantaṃ prapanno'haṃ niḥśreyasaparāṇaḥ /
yāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ brūhi tanmama //

tamevaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gururuvāca ha /
kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija //

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ /
prāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate //
śiṣya uvāca /

kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparam /
kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

kena jīvanti bhūtāni teṣāmāyuśca kiṃ param /
kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ //

ke panthānaḥ śivāśca syuḥ kiṃ sukhaṃ ki ca duṣkṛtam /
etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena suvrata //

vaktumarhasi viprarṣe yathāvadiha tattvataḥ /
tvadanyaḥ kaśca na praśnānetānvaktumihārhati //

brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama /
mokṣadharmārthakuśalo bhavām̐llokaṣu gīyate //

sarvasaṃśayasañcchettā tvadanyo na ca vidyate /
saṃsārabhīravaścaiva mokṣakāmāstathā vayam //
vāsudeva uvāca /

tasmai sampratipannāya yathāvatparipṛcchate /
śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine //

chāyābhūtāya dāntāya yatate brahmācāriṇe / tānpraśnānabravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ /
guruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvānarindama //
gururuvāca /

brahmaṇoktamidaṃ dharmamṛṣipravarasevitam /
vedavidyāsamāvāptaṃ tattvabhūtārthabhāvanam //

jñānaṃ tveva paraṃ vidyaḥ sannyāsaṃ tapa uttamam / yastu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt /
sarvabūtasthamātmānaṃ sa sarvagatiriṣyate //

ye vidvānsahasaṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva paśyati /
tathaivaikatvanānātve sa duḥkhātparimucyate //

yo na kāmayate kiñcinna kiñcidabhimanyate /
iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate //

pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit /
nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ //

avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān /
mahāhaṅkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ //

mahābhūtaviśeṣaśca viśeṣapratiśākhavān /
sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ //

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ / etajjñātvā ca tattvāni jñānena paramāsinā /
chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī //

bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam /
siddhasaṅghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam //

pravakṣye'haṃ mahāprājña padamuttamamadya te /
buddhvā yadihaṃ saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ //

upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam /
prajāpatibharadvājau gautamo bhārgavastathā //

vasiṣṭhaḥ kaśyapaścaiva viśvāmitro'trireva ca /
mārgānsarvānparikramya pariśrāntaḥ svakarmabhiḥ //

ṛṣimāṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ /
dadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam //

taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ /
papracchurvinayopetā naiḥśreyasamidaṃ param //

kathaṃ karma kṛtaṃ sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt /
ke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtaṃ //

kau cobhau karmaṇāṃ mārgau prāpnuyurdakṣiṇottarau /
nirayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau //

ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyadāha prapitāmahaḥ /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam //
brahmovāca /

satyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca / tapasā tāni jīvanti jīvitaṃ taddhi suvratam /
svāṃ yoniṃ punarāgamya vartate svena karmaṇā //

satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam //

brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ /
satyādbhūtāni jātāni satyaṃ bhūtamayaṃ jagat //

tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ /
atīkrodhasantāpā niyatā dharmasetavaḥ //

anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakān /
tānahaṃ sampravakṣyāmi śāśvatām̐llokabhāvanān //

cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścāturāśramikānpṛthak /
dharmamekaṃ catuṣpādaṃ nityamāhurmanīṣiṇaḥ //

panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ /
niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ //

gadantastu mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ paraiḥ /
nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam //

brahmacaryamihaivāhurāśramaṃ prathamaṃ padam / gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprasthamataḥ param /
tataḥ paraṃ tu vijñeyamadhyātmaṃ paramaṃ padam //

jyotirākāśamādityo vāyurindraḥ prajāpatiḥ /
nopaiti yāvadadhyātmaṃ tāvadetānna paśyati //

tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāttaṃ nibodhata /
phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane //

vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇāmupadiśyate /
sarveṣāmeva varṇānāṃ gṛhastho'yaṃ viśiṣyate //

śraddhālakṣaṇamityekaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate / naiṣṭhiko'tha yatirvā'pi virakto brahmadarśanaḥ //

ityevaṃ devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ /
sadbhiradhyāsitā dhīraiḥ karmabhirdharmasetavaḥ //

eteṣāṃ pṛthagadhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ /
kālātpaśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau //

atastattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā /
viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ //

mahānātmā tathā'vyaktamahankārastathaiva ca /
indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca //

viśeṣāḥ pañcabhūtānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ /
caturviṃśatireṣā vastatvānāṃ parikīrtitā //

tatvānāmatha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau /
sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mo'hamadhigacchati //

tattvāni yo vedayate yathātathaṃ guṇāṃśca sarvānakhilāśca devatāḥ /
vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ sa sarvalokānamalānsamaśnute //