મહાભારત · અધ્યાય 14.36

બ્રહ્મ યત્પરમં જ્ઞેયં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ।
ભતો હિ પ્રસાદેન સૂક્ષ્મે મે રમતે મતિઃ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સંવાદં મોક્ષસંયુક્તં શિષ્યસ્ય ગુરુણા સહ ॥

કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણમાસીનમાચાર્યં સંશિતવ્રતમ્ ।
શિષ્યઃ પપ્રચ્છ મેધાવી કિંસ્વિચ્છ્રેયઃ પરન્તપ ॥

ભગવન્તં પ્રપન્નોઽહં નિઃશ્રેયસપરાણઃ ।
યાચે ત્વાં શિરસા વિપ્ર યદ્બ્રૂયાં બ્રૂહિ તન્મમ ॥

તમેવંવાદિનં પાર્થ શિષ્યં ગુરુરુવાચ હ ।
કથયસ્વ પ્રવક્ષ્યામિ યત્ર તે સંશયો દ્વિજ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ કુરુશ્રેષ્ઠ ગુરુણા ગુરુવત્સલઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પરિપપ્રચ્છ યત્તચ્છૃણુ મહામતે ॥
શિષ્ય ઉવાચ ।

કુતશ્ચાહં કુતશ્ચ ત્વં તત્સત્યં બ્રૂહિ યત્પરમ્ ।
કુતો જાતાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

કેન જીવન્તિ ભૂતાનિ તેષામાયુશ્ચ કિં પરમ્ ।
કિં સત્યં કિં તપો વિપ્ર કે ગુણાઃ સદ્ભિરીરિતાઃ ॥

કે પન્થાનઃ શિવાશ્ચ સ્યુઃ કિં સુખં કિ ચ દુષ્કૃતમ્ ।
એતાન્મે ભગવન્પ્રશ્નાન્યાથાતથ્યેન સુવ્રત ॥

વક્તુમર્હસિ વિપ્રર્ષે યથાવદિહ તત્ત્વતઃ ।
ત્વદન્યઃ કશ્ચ ન પ્રશ્નાનેતાન્વક્તુમિહાર્હતિ ॥

બ્રૂહિ ધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠ પરં કૌતૂહલં મમ ।
મોક્ષધર્માર્થકુશલો ભવાઁલ્લોકષુ ગીયતે ॥

સર્વસંશયસઞ્ચ્છેત્તા ત્વદન્યો ન ચ વિદ્યતે ।
સંસારભીરવશ્ચૈવ મોક્ષકામાસ્તથા વયમ્ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

તસ્મૈ સમ્પ્રતિપન્નાય યથાવત્પરિપૃચ્છતે ।
શિષ્યાય ગુણયુક્તાય શાન્તાય ગુરુવર્તિને ॥

છાયાભૂતાય દાન્તાય યતતે બ્રહ્માચારિણે । તાન્પ્રશ્નાનબ્રવીત્પાર્થ મેધાવી સ ધૃતવ્રતઃ ।
ગુરુઃ કુરુકુલશ્રેષ્ઠ સમ્યક્સર્વાનરિન્દમ ॥
ગુરુરુવાચ ।

બ્રહ્મણોક્તમિદં ધર્મમૃષિપ્રવરસેવિતમ્ ।
વેદવિદ્યાસમાવાપ્તં તત્ત્વભૂતાર્થભાવનમ્ ॥

જ્ઞાનં ત્વેવ પરં વિદ્યઃ સન્ન્યાસં તપ ઉત્તમમ્ । યસ્તુ વેદ નિરાબાધં જ્ઞાનતત્ત્વં વિનિશ્ચયાત્ ।
સર્વબૂતસ્થમાત્માનં સ સર્વગતિરિષ્યતે ॥

યે વિદ્વાન્સહસંવાસં વિવાસં ચૈવ પશ્યતિ ।
તથૈવૈકત્વનાનાત્વે સ દુઃખાત્પરિમુચ્યતે ॥

યો ન કામયતે કિઞ્ચિન્ન કિઞ્ચિદભિમન્યતે ।
ઇહ લોકસ્થ એવૈષ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

પ્રધાનગુણતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતવિધાનવિત્ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

અવ્યક્તબીજપ્રભવો બુદ્ધિસ્કન્ધમયો મહાન્ ।
મહાહઙ્કારવિટપ ઇન્દ્રિયાઙ્કુરકોટરઃ ॥

મહાભૂતવિશેષશ્ચ વિશેષપ્રતિશાખવાન્ ।
સદાપર્ણઃ સદાપુષ્પઃ શુભાશુભફલોદયઃ ॥

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મબીજઃ સનાતનઃ । એતજ્જ્ઞાત્વા ચ તત્ત્વાનિ જ્ઞાનેન પરમાસિના ।
છિત્ત્વા ચામરતાં પ્રાપ્ય જહાતિ મૃત્યુજન્મની ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યાદિધર્મકામાર્થનિશ્ચયમ્ ।
સિદ્ધસઙ્ઘપરિજ્ઞાતં પુરાકલ્પં સનાતનમ્ ॥

પ્રવક્ષ્યેઽહં મહાપ્રાજ્ઞ પદમુત્તમમદ્ય તે ।
બુદ્ધ્વા યદિહં સંસિદ્ધા ભવન્તીહ મનીષિણઃ ॥

ઉપગમ્યર્ષયઃ પૂર્વં જિજ્ઞાસન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
પ્રજાપતિભરદ્વાજૌ ગૌતમો ભાર્ગવસ્તથા ॥

વસિષ્ઠઃ કશ્યપશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રોઽત્રિરેવ ચ ।
માર્ગાન્સર્વાન્પરિક્રમ્ય પરિશ્રાન્તઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

ઋષિમાઙ્ગિરસં વૃદ્ધં પુરસ્કૃત્ય તુ તે દ્વિજાઃ ।
દદૃશુર્બ્રહ્મભવને બ્રહ્માણં વીતકલ્મષમ્ ॥

તં પ્રણમ્ય મહાત્માનં સુખાસીનં મહર્ષયઃ ।
પપ્રચ્છુર્વિનયોપેતા નૈઃશ્રેયસમિદં પરમ્ ॥

કથં કર્મ કૃતં સાધુ કથં મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ।
કે નો માર્ગાઃ શિવાશ્ચ સ્યુઃ કિં સત્યં કિં ચ દુષ્કૃતં ॥

કૌ ચોભૌ કર્મણાં માર્ગૌ પ્રાપ્નુયુર્દક્ષિણોત્તરૌ ।
નિરયં ચાપવર્ગં ચ ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ મુનિશ્રેષ્ઠૈર્યદાહ પ્રપિતામહઃ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ શિષ્ય યથાગમમ્ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

સત્યાદ્ભૂતાનિ જાતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ । તપસા તાનિ જીવન્તિ જીવિતં તદ્ધિ સુવ્રતમ્ ।
સ્વાં યોનિં પુનરાગમ્ય વર્તતે સ્વેન કર્મણા ॥

સત્યં હિ ગુણસંયુક્તં નિયતં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥

બ્રહ્મ સત્યં તપઃ સત્યં સત્યં ચૈવ પ્રજાપતિઃ ।
સત્યાદ્ભૂતાનિ જાતાનિ સત્યં ભૂતમયં જગત્ ॥

તસ્માત્સત્યાશ્રયા વિપ્રા નિત્યં યોગપરાયણાઃ ।
અતીક્રોધસન્તાપા નિયતા ધર્મસેતવઃ ॥

અન્યોન્યનિયતાન્વૈદ્યાન્ધર્મસેતુપ્રવર્તકાન્ ।
તાનહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શાશ્વતાઁલ્લોકભાવનાન્ ॥

ચાતુર્વિદ્યં તથા વર્ણાંશ્ચાતુરાશ્રમિકાન્પૃથક્ ।
ધર્મમેકં ચતુષ્પાદં નિત્યમાહુર્મનીષિણઃ ॥

પન્થાનં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ શિવં ક્ષેમકરં દ્વિજાઃ ।
નિયતં બ્રહ્મભાવાય યાતં પૂર્વં મનીષિભિઃ ॥

ગદન્તસ્તુ મમાદ્યેહ પન્થાનં દુર્વિદં પરૈઃ ।
નિબોધત મહાભાગા નિખિલેન પરં પદમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યમિહૈવાહુરાશ્રમં પ્રથમં પદમ્ । ગાર્હસ્થ્યં તુ દ્વિતીયં સ્યાદ્વાનપ્રસ્થમતઃ પરમ્ ।
તતઃ પરં તુ વિજ્ઞેયમધ્યાત્મં પરમં પદમ્ ॥

જ્યોતિરાકાશમાદિત્યો વાયુરિન્દ્રઃ પ્રજાપતિઃ ।
નોપૈતિ યાવદધ્યાત્મં તાવદેતાન્ન પશ્યતિ ॥

તસ્યોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ પુરસ્તાત્તં નિબોધત ।
ફલમૂલાનિલભુજાં મુનીનાં વસતાં વને ॥

વાનપ્રસ્થં દ્વિજાતીનાં ત્રયાણામુપદિશ્યતે ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં ગૃહસ્થોઽયં વિશિષ્યતે ॥

શ્રદ્ધાલક્ષણમિત્યેકં ધર્મં ધીરાઃ પ્રચક્ષતે । નૈષ્ઠિકોઽથ યતિર્વાઽપિ વિરક્તો બ્રહ્મદર્શનઃ ॥

ઇત્યેવં દેવયાના વઃ પન્થાનઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સદ્ભિરધ્યાસિતા ધીરૈઃ કર્મભિર્ધર્મસેતવઃ ॥

એતેષાં પૃથગધ્યાસ્તે યો ધર્મં સંશિતવ્રતઃ ।
કાલાત્પશ્યતિ ભૂતાનાં સદૈવ પ્રભવાપ્યયૌ ॥

અતસ્તત્ત્વાનિ વક્ષ્યામિ યાથાતથ્યેન હેતુના ।
વિષયસ્થાનિ સર્વાણિ વર્તમાનાનિ ભાગશઃ ॥

મહાનાત્મા તથાઽવ્યક્તમહન્કારસ્તથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ॥

વિશેષાઃ પઞ્ચભૂતાનામિત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ।
ચતુર્વિંશતિરેષા વસ્તત્વાનાં પરિકીર્તિતા ॥

તત્વાનામથ યો વેદ સર્વેષાં પ્રભવાપ્યયૌ ।
સ ધીરઃ સર્વભૂતેષુ ન મોઽહમધિગચ્છતિ ॥

તત્ત્વાનિ યો વેદયતે યથાતથં ગુણાંશ્ચ સર્વાનખિલાશ્ચ દેવતાઃ ।
વિધૂતપાપ્મા પ્રવિમુચ્ય બન્ધનં સ સર્વલોકાનમલાન્સમશ્નુતે ॥