Mahabharata · Chapter 14.22

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
nibodha daśahotṛṇāṃ vidhānamiha yādṛśam //

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caraṇau karau /
upasthaṃ pāyuriti vāgghotṛṇi daśa bhāmini //

śabdasparśau rūparasau gandho vākyaṃ kriyā gatiḥ /
retomūtrapurīṣāṇāṃ tyāgo daśa havīṃṣi ca //

diśo vāyū raviścandraḥ pṛthvyagnī viṣṇureva ca /
indraḥ prajāpatirmitramagnayo daśa bhāmini //

daśendriyāṇi hotṛṇi havīṃṣi daśa bhāmini /
viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu //

cittaṃ sruvaśca vittaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam /
suvibhaktamidaṃ pūrvaṃ jagadāsīditi śrutam //

tato viviktā vittāsītsā vittaṃ paryavekṣate / sarvamevātra vijñeyaṃ citte jñānamavekṣatā /
retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt //

śarīrabhṛdgārhapatyastasmādagniḥ praṇīyate /
manaścāhavanīyastu tasminprakṣipyate haviḥ //

tato vācaspatirjajñe taṃ manaḥ paryavekṣate /
rūpaṃ bhavati vai vaktraṃ tadanudravate manaḥ //
brāhmaṇyuvāca /

kasmādvāgabhavatpūrvaṃ kasmātpaścānmano'bhavat /
manasā cintitaṃ pūrvaṃ vākyaṃ samabhipadyate //

kena vijñānayogena matiścittaṃ samāsthitā /
samunnītā nādhyagacchatko vai tāṃ pratibādhate //
brāhmaṇa uvāca /

tanmanasthaḥ patirbhūtvā tasmātprehannivāyati /
tāṃ matiṃ manasaḥ prāhurmanastasmādapekṣate //

praśnaṃ tu vāṅmanasayoryasmāttvamanupṛcchasi /
tasmātte vartayiṣyāmi tayoreva samāhvayam //

ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānamapṛcchatām /
āvayoḥ śreṣṭhamācakṣva cchindhi nau saṃśayaṃ vibho //

mana ityevi bhagavāṃstadā prāha sarasvatīm /
ahaṃ vai kāmadhuktubhyamiti taṃ prāha vāgatha //
brāhmaṇa uvāca /

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhyubhe manasī mama /
sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava //

yastu te viṣaye gacchanmantro varṇaḥ svaropi vā /
tanmano jaṅgamaṃ nāma tasmādasi garīyasī //

tasmādbhavitumarhāmi svayamabhyetya śobhane /
tasmāducchvāsamāsādya pravakṣyāmi sarasvati //

prāṇāpānāvantare yadvāgvai nityaṃ sma tiṣṭhati / prīyamāṇā mahābhāge vinā prāṇāṃśca māmapi /
prajāpatimupādhāvatprasīda bhagavanniti //

tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācamāpyāyayanpunaḥ /
tasmāducchvāsamāsādya na vāgvadati karhicit //

ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityameva pravartate /
tayorapi ca ghoṣiṇyā nirghorṣaiva garīyasī //

gauriva prasravatyarthānrasamuttamaśālinī /
satataṃ syandate hyeṣā śāśvataṃ brahmavādinī //

divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite /
etayorantaraṃ paśya sūkṣmayoryatamānayoḥ //
brāhmaṇyuvāca /

anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā /
kinnnu pūrvaṃ tadā devī vyājahāra sarasvatī //
brāhmaṇa uvāca /

prāṇena ya sambhavate śarīre prāṇādapānaṃ pratipadyate ca /
udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ vyānena sarvaṃ divamāvṛṇoti //

tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha ityeva pūrvaṃ prajajalpa vāgapi /
tasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṃ tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭāḥ //