મહાભારત · અધ્યાય 14.22

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નિબોધ દશહોતૃણાં વિધાનમિહ યાદૃશમ્ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચરણૌ કરૌ ।
ઉપસ્થં પાયુરિતિ વાગ્ઘોતૃણિ દશ ભામિનિ ॥

શબ્દસ્પર્શૌ રૂપરસૌ ગન્ધો વાક્યં ક્રિયા ગતિઃ ।
રેતોમૂત્રપુરીષાણાં ત્યાગો દશ હવીંષિ ચ ॥

દિશો વાયૂ રવિશ્ચન્દ્રઃ પૃથ્વ્યગ્ની વિષ્ણુરેવ ચ ।
ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિર્મિત્રમગ્નયો દશ ભામિનિ ॥

દશેન્દ્રિયાણિ હોતૃણિ હવીંષિ દશ ભામિનિ ।
વિષયા નામ સમિધો હૂયન્તે તુ દશાગ્નિષુ ॥

ચિત્તં સ્રુવશ્ચ વિત્તં ચ પવિત્રં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
સુવિભક્તમિદં પૂર્વં જગદાસીદિતિ શ્રુતમ્ ॥

તતો વિવિક્તા વિત્તાસીત્સા વિત્તં પર્યવેક્ષતે । સર્વમેવાત્ર વિજ્ઞેયં ચિત્તે જ્ઞાનમવેક્ષતા ।
રેતઃ શરીરભૃત્કાયે વિજ્ઞાતા તુ શરીરભૃત્ ॥

શરીરભૃદ્ગાર્હપત્યસ્તસ્માદગ્નિઃ પ્રણીયતે ।
મનશ્ચાહવનીયસ્તુ તસ્મિન્પ્રક્ષિપ્યતે હવિઃ ॥

તતો વાચસ્પતિર્જજ્ઞે તં મનઃ પર્યવેક્ષતે ।
રૂપં ભવતિ વૈ વક્ત્રં તદનુદ્રવતે મનઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યુવાચ ।

કસ્માદ્વાગભવત્પૂર્વં કસ્માત્પશ્ચાન્મનોઽભવત્ ।
મનસા ચિન્તિતં પૂર્વં વાક્યં સમભિપદ્યતે ॥

કેન વિજ્ઞાનયોગેન મતિશ્ચિત્તં સમાસ્થિતા ।
સમુન્નીતા નાધ્યગચ્છત્કો વૈ તાં પ્રતિબાધતે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

તન્મનસ્થઃ પતિર્ભૂત્વા તસ્માત્પ્રેહન્નિવાયતિ ।
તાં મતિં મનસઃ પ્રાહુર્મનસ્તસ્માદપેક્ષતે ॥

પ્રશ્નં તુ વાઙ્મનસયોર્યસ્માત્ત્વમનુપૃચ્છસિ ।
તસ્માત્તે વર્તયિષ્યામિ તયોરેવ સમાહ્વયમ્ ॥

ઉભે વાઙ્મનસી ગત્વા ભૂતાત્માનમપૃચ્છતામ્ ।
આવયોઃ શ્રેષ્ઠમાચક્ષ્વ ચ્છિન્ધિ નૌ સંશયં વિભો ॥

મન ઇત્યેવિ ભગવાંસ્તદા પ્રાહ સરસ્વતીમ્ ।
અહં વૈ કામધુક્તુભ્યમિતિ તં પ્રાહ વાગથ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ વિદ્ધ્યુભે મનસી મમ ।
સ્થાવરં મત્સકાશે વૈ જઙ્ગમં વિષયે તવ ॥

યસ્તુ તે વિષયે ગચ્છન્મન્ત્રો વર્ણઃ સ્વરોપિ વા ।
તન્મનો જઙ્ગમં નામ તસ્માદસિ ગરીયસી ॥

તસ્માદ્ભવિતુમર્હામિ સ્વયમભ્યેત્ય શોભને ।
તસ્માદુચ્છ્વાસમાસાદ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સરસ્વતિ ॥

પ્રાણાપાનાવન્તરે યદ્વાગ્વૈ નિત્યં સ્મ તિષ્ઠતિ । પ્રીયમાણા મહાભાગે વિના પ્રાણાંશ્ચ મામપિ ।
પ્રજાપતિમુપાધાવત્પ્રસીદ ભગવન્નિતિ ॥

તતઃ પ્રાણઃ પ્રાદુરભૂદ્વાચમાપ્યાયયન્પુનઃ ।
તસ્માદુચ્છ્વાસમાસાદ્ય ન વાગ્વદતિ કર્હિચિત્ ॥

ઘોષિણી જાતનિર્ઘોષા નિત્યમેવ પ્રવર્તતે ।
તયોરપિ ચ ઘોષિણ્યા નિર્ઘોર્ષૈવ ગરીયસી ॥

ગૌરિવ પ્રસ્રવત્યર્થાન્રસમુત્તમશાલિની ।
સતતં સ્યન્દતે હ્યેષા શાશ્વતં બ્રહ્મવાદિની ॥

દિવ્યાદિવ્યપ્રભાવેન ભારતી ગૌઃ શુચિસ્મિતે ।
એતયોરન્તરં પશ્ય સૂક્ષ્મયોર્યતમાનયોઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યુવાચ ।

અનુત્પન્નેષુ વાક્યેષુ ચોદ્યમાના સિસૃક્ષયા ।
કિન્ન્નુ પૂર્વં તદા દેવી વ્યાજહાર સરસ્વતી ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પ્રાણેન ય સમ્ભવતે શરીરે પ્રાણાદપાનં પ્રતિપદ્યતે ચ ।
ઉદાનભૂતા ચ વિસૃજ્ય દેહં વ્યાનેન સર્વં દિવમાવૃણોતિ ॥

તતઃ સમાને પ્રતિતિષ્ઠતીહ ઇત્યેવ પૂર્વં પ્રજજલ્પ વાગપિ ।
તસ્માન્મનઃ સ્થાવરત્વાદ્વિશિષ્ટં તથા દેવી જઙ્ગમત્વાદ્વિશિષ્ટાઃ ॥