Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 14.20

14.20.1

yaḥ syādekānta āsīnastūṣṇīṃ kiñcidacintayan /
pūrvampūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet //

14.20.2

sarvamitraḥ sarvasahaḥ śame rakto jitendriyaḥ /
vyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ //

14.20.3

ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥ / nityameva yathānyāyaṃ yaścarenniyatendriyaḥ /
amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ //

14.20.4

jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca /
lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate //

14.20.5

na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kicana /
nirdvandvo vītarāgātmā sarvathā mukta eva saḥ //

14.20.6

anamitraśca nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacit /
tyaktadharmārthakāmaśca nirārāṅkṣī ca mucyate //

14.20.7

naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ /
kṣīṇadhātuḥ praśāntātmā nirdvandvaḥ sa vimucyate //

14.20.8

akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyejjagadaśāśvatam /
asvastamavaśaṃ nityaṃ janmamṛtyujarāyutam //

14.20.9

vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāvaddoṣavyapekṣakaḥ /
ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva //

14.20.10

agandhamarasasparśamaśabdamaparigraham /
arūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvā'tmānaṃ vimucyate //

14.20.11

pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakam /
aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate //

14.20.12

vihāya sarvasaṅkalpānbuddhyā śārīramānasān /
śanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ //

14.20.13

sarvasaṃskāranirmukto nirdvandvo niṣparigrahaḥ /
tapasā indriyagrāmaṃ yaścarenmukta eva saḥ //

14.20.14

vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahmi sanātanam /
paramāpnoti saṃśāntamacalaṃ nityamakṣaram //

14.20.15

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamam /
yajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ //

14.20.16

tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yathāvattannibodha me /
yairyogairbhāvayannityaṃ paśyatyātmānamātmani //

14.20.17

indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet /
tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ mokṣayogaṃ samācaret //

14.20.18

tapasvī nityasaṅkalpo dambhāhaṅkāravarjitaḥ /
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani //

14.20.19

sa cecchakrotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmani /
tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani //

14.20.20

saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥ /
yathā ya ātmanā'tmānaṃ samprayuktaḥ prapaśyati //

14.20.21

yathāhi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāviti /
tathārūpamivātmānaṃ sādhuyuktaḥ prapaśyati //

14.20.22

iṣīkāṃ ca yathā muñjātkaścinniṣkṛṣya darśayet /
yogī niṣkṛṣya cātmānaṃ tathā paśyati dehataḥ //

14.20.23

muñjaṃ śarīramityāhuriṣīkāmātmani śritām /
etannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam //

14.20.24

yadā hi yuktamātmānaṃ samyak paśyati dehabhūt /
na tasyeheśvaraḥ kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ //

14.20.25

anyānyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate /
vinirbhidya jarāṃ mṛtyuṃ na śocati na hṛṣyati //

14.20.26

devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī /
brahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam //

14.20.27

vinaśyatsu ca lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate /
kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit //

14.20.28

duḥkhaśokamalairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ /
na vicālyati yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ //

14.20.29

nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyate /
nātaḥ sukhataraṃ kiñcilloke kvacana dṛśyate //

14.20.30

samyagyuktvā sa ātmānamātmanyeva pratiṣṭhite /
vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ //

14.20.31

dehānyatheṣṭamabhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum /
nirvedastu na kartavyo bhuñjānena kathañcana //

14.20.32

samyagyukto yadātmānamātmanyeva prapaśyati /
tadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ //

14.20.33

yogamekāntaśīlastu yathā vindati tacchṛṇu /
dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsannivasetpare //

14.20.34

purasyābhyantare tasya manaḥ sthāpyaṃ na bāhyataḥ / purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vaseta /
tasminnāvasathe dhāryaṃ sabādyābhyantaraṃ manaḥ //

14.20.35

pracintyāvasathe kṛtsnaṃ yasminkāye sa paśyati /
tasminkāye manaścāsya na ca kiñcana bāhyataḥ //

14.20.36

sanniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣaṃ nirjane vane /
kāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet //

14.20.37

intāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca /
hṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam //

14.20.38

ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana /
papraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam //

14.20.39

bhuktaṃ bhuktamidaṃ koṣṭhe kathamannaṃ vipacyate /
kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitatvaṃ kathaṃ punaḥ //

14.20.40

tathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣayet /
kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām //

14.20.41

vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam /
nirāsanaṃ niṣkasanaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak //

14.20.42

kuto vā'yaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥ /
kaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmā'yamātmani //

14.20.43

jīvaḥ kathaṃ vahati ca ceṣṭamānaḥ kalevaram /
kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ //

14.20.44

yāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha /
iti samparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇi mādhava //

14.20.45

pratyabravaṃ mahābāho yathāśrutamarindama /
yathā svakoṣṭhe prakṣipya bhāṇḍaṃ bhāṇḍamanā bhavet //

14.20.46

tathā svakāye prakṣipya manodvārairaniścalaiḥ /
ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet //

14.20.47

evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādiva /
āsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit //

14.20.48

na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥ /
manasaiva pradīpena mahānātmā pradṛśyate //

14.20.49

sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ /
sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati //

14.20.50

jīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsamprapaśyati /
sa tamutsṛjya dehaṃ svaṃ pārayedbrahma kevalam //

14.20.51

ātmānamālokayati manasā prahasanniva /
tadevamāśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi //

14.20.52

idaṃ sarvarahasyaṃ te mayā proktaṃ dvijottama /
āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha vipra yathāsukham //

14.20.53

ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ /
agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ //
vāsudeva uvāca /

14.20.54

ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijasattamaḥ /
mokṣadharmāśritaṃ samyak tatraivāntaradhīyata //

14.20.55

kaccidetattvayā pārtha śrutmekāgracetasā /
tadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi //

14.20.56

naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ /
nareṇākṛtasaṅgena viśuddhenāntarātmanā //

14.20.57

surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha /
kaccittvidaṃ śrutaṃ pārtha manuṣyeṇeha karhicit //

14.20.58

na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'nagha /
naitadanyeni vijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā //

14.20.59

kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ /
na caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyairupari vartanam //

14.20.60

parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanam /
yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī //

14.20.61

imaṃ dharmaṃ samāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ /
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim //

14.20.62

kiṃ punarbrahmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ /
svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇaḥ //

14.20.63

hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhane /
siddhiṃ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇiyaḥ //

14.20.64

nātaḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiñcitsyādbharatarṣabha /
śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍava //

14.20.65

yaḥ parityajyate martyo lokasāramasaravat /
etairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnute //

14.20.66

etāvadeva vaktavyaṃ nānto bhūyosti kiñcana /
ṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc