Mahabharata · Chapter 14.20
yaḥ syādekānta āsīnastūṣṇīṃ kiñcidacintayan /
pūrvampūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet //
sarvamitraḥ sarvasahaḥ śame rakto jitendriyaḥ /
vyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ //
ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥ / nityameva yathānyāyaṃ yaścarenniyatendriyaḥ /
amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ //
jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca /
lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate //
na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kicana /
nirdvandvo vītarāgātmā sarvathā mukta eva saḥ //
anamitraśca nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacit /
tyaktadharmārthakāmaśca nirārāṅkṣī ca mucyate //
naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ /
kṣīṇadhātuḥ praśāntātmā nirdvandvaḥ sa vimucyate //
akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyejjagadaśāśvatam /
asvastamavaśaṃ nityaṃ janmamṛtyujarāyutam //
vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāvaddoṣavyapekṣakaḥ /
ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva //
agandhamarasasparśamaśabdamaparigraham /
arūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvā'tmānaṃ vimucyate //
pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakam /
aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate //
vihāya sarvasaṅkalpānbuddhyā śārīramānasān /
śanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ //
sarvasaṃskāranirmukto nirdvandvo niṣparigrahaḥ /
tapasā indriyagrāmaṃ yaścarenmukta eva saḥ //
vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahmi sanātanam /
paramāpnoti saṃśāntamacalaṃ nityamakṣaram //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamam /
yajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ //
tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yathāvattannibodha me /
yairyogairbhāvayannityaṃ paśyatyātmānamātmani //
indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet /
tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ mokṣayogaṃ samācaret //
tapasvī nityasaṅkalpo dambhāhaṅkāravarjitaḥ /
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani //
sa cecchakrotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmani /
tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani //
saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥ /
yathā ya ātmanā'tmānaṃ samprayuktaḥ prapaśyati //
yathāhi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāviti /
tathārūpamivātmānaṃ sādhuyuktaḥ prapaśyati //
iṣīkāṃ ca yathā muñjātkaścinniṣkṛṣya darśayet /
yogī niṣkṛṣya cātmānaṃ tathā paśyati dehataḥ //
muñjaṃ śarīramityāhuriṣīkāmātmani śritām /
etannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam //
yadā hi yuktamātmānaṃ samyak paśyati dehabhūt /
na tasyeheśvaraḥ kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ //
anyānyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate /
vinirbhidya jarāṃ mṛtyuṃ na śocati na hṛṣyati //
devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī /
brahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam //
vinaśyatsu ca lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate /
kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit //
duḥkhaśokamalairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ /
na vicālyati yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ //
nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyate /
nātaḥ sukhataraṃ kiñcilloke kvacana dṛśyate //
samyagyuktvā sa ātmānamātmanyeva pratiṣṭhite /
vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ //
dehānyatheṣṭamabhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum /
nirvedastu na kartavyo bhuñjānena kathañcana //
samyagyukto yadātmānamātmanyeva prapaśyati /
tadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ //
yogamekāntaśīlastu yathā vindati tacchṛṇu /
dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsannivasetpare //
purasyābhyantare tasya manaḥ sthāpyaṃ na bāhyataḥ / purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vaseta /
tasminnāvasathe dhāryaṃ sabādyābhyantaraṃ manaḥ //
pracintyāvasathe kṛtsnaṃ yasminkāye sa paśyati /
tasminkāye manaścāsya na ca kiñcana bāhyataḥ //
sanniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣaṃ nirjane vane /
kāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet //
intāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca /
hṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam //
ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana /
papraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam //
bhuktaṃ bhuktamidaṃ koṣṭhe kathamannaṃ vipacyate /
kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitatvaṃ kathaṃ punaḥ //
tathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣayet /
kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām //
vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam /
nirāsanaṃ niṣkasanaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak //
kuto vā'yaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥ /
kaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmā'yamātmani //
jīvaḥ kathaṃ vahati ca ceṣṭamānaḥ kalevaram /
kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ //
yāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha /
iti samparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇi mādhava //
pratyabravaṃ mahābāho yathāśrutamarindama /
yathā svakoṣṭhe prakṣipya bhāṇḍaṃ bhāṇḍamanā bhavet //
tathā svakāye prakṣipya manodvārairaniścalaiḥ /
ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet //
evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādiva /
āsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit //
na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥ /
manasaiva pradīpena mahānātmā pradṛśyate //
sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ /
sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati //
jīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsamprapaśyati /
sa tamutsṛjya dehaṃ svaṃ pārayedbrahma kevalam //
ātmānamālokayati manasā prahasanniva /
tadevamāśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi //
idaṃ sarvarahasyaṃ te mayā proktaṃ dvijottama /
āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha vipra yathāsukham //
ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ /
agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ //
vāsudeva uvāca /
ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijasattamaḥ /
mokṣadharmāśritaṃ samyak tatraivāntaradhīyata //
kaccidetattvayā pārtha śrutmekāgracetasā /
tadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi //
naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ /
nareṇākṛtasaṅgena viśuddhenāntarātmanā //
surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha /
kaccittvidaṃ śrutaṃ pārtha manuṣyeṇeha karhicit //
na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'nagha /
naitadanyeni vijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā //
kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ /
na caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyairupari vartanam //
parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanam /
yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī //
imaṃ dharmaṃ samāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ /
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim //
kiṃ punarbrahmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ /
svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇaḥ //
hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhane /
siddhiṃ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇiyaḥ //
nātaḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiñcitsyādbharatarṣabha /
śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍava //
yaḥ parityajyate martyo lokasāramasaravat /
etairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnute //
etāvadeva vaktavyaṃ nānto bhūyosti kiñcana /
ṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0