મહાભારત · અધ્યાય 14.20

યઃ સ્યાદેકાન્ત આસીનસ્તૂષ્ણીં કિઞ્ચિદચિન્તયન્ ।
પૂર્વમ્પૂર્વં પરિત્યજ્ય સ નિરારમ્ભકો ભવેત્ ॥

સર્વમિત્રઃ સર્વસહઃ શમે રક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
વ્યપેતભયમન્યુશ્ચ કામહા મુચ્યતે નરઃ ॥

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યશ્ચરેન્નિયતઃ શુચિઃ । નિત્યમેવ યથાન્યાયં યશ્ચરેન્નિયતેન્દ્રિયઃ ।
અમાની નિરભીમાનઃ સર્વતો મુક્ત એવ સઃ ॥

જીવિતં મરણં ચોભે સુખદુઃખે તથૈવ ચ ।
લાભાલાભે પ્રિયદ્વેષ્યે યઃ સમઃ સ ચ મુચ્યતે ॥

ન કસ્યચિત્સ્પૃહયતે નાવજાનાતિ કિચન ।
નિર્દ્વન્દ્વો વીતરાગાત્મા સર્વથા મુક્ત એવ સઃ ॥

અનમિત્રશ્ચ નિર્બન્ધુરનપત્યશ્ચ યઃ ક્વચિત્ ।
ત્યક્તધર્માર્થકામશ્ચ નિરારાઙ્ક્ષી ચ મુચ્યતે ॥

નૈવ ધર્મી ન ચાધર્મી પૂર્વોપચિતહા ચ યઃ ।
ક્ષીણધાતુઃ પ્રશાન્તાત્મા નિર્દ્વન્દ્વઃ સ વિમુચ્યતે ॥

અકર્મા ચાવિકાઙ્ક્ષશ્ચ પશ્યેજ્જગદશાશ્વતમ્ ।
અસ્વસ્તમવશં નિત્યં જન્મમૃત્યુજરાયુતમ્ ॥

વૈરાગ્યબુદ્ધિઃ સતતં તાવદ્દોષવ્યપેક્ષકઃ ।
આત્મબન્ધવિનિર્મોક્ષં સ કરોત્યચિરાદિવ ॥

અગન્ધમરસસ્પર્શમશબ્દમપરિગ્રહમ્ ।
અરૂપમનભિજ્ઞેયં દૃષ્ટ્વાઽત્માનં વિમુચ્યતે ॥

પઞ્ચભૂતગુણૈર્હીનમમૂર્તિમદલેપકમ્ ।
અગુણં ગુણભોક્તારં યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

વિહાય સર્વસઙ્કલ્પાન્બુદ્ધ્યા શારીરમાનસાન્ ।
શનૈર્નિર્વાણમાપ્નોતિ નિરિન્ધન ઇવાનલઃ ॥

સર્વસંસ્કારનિર્મુક્તો નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
તપસા ઇન્દ્રિયગ્રામં યશ્ચરેન્મુક્ત એવ સઃ ॥

વિમુક્તઃ સર્વસંસ્કારૈસ્તતો બ્રહ્મિ સનાતનમ્ ।
પરમાપ્નોતિ સંશાન્તમચલં નિત્યમક્ષરમ્ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યોગશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા સિદ્ધમાત્માનં લોકે પશ્યન્તિ યોગિનઃ ॥

તસ્યોપદેશં વક્ષ્યામિ યથાવત્તન્નિબોધ મે ।
યૈર્યોગૈર્ભાવયન્નિત્યં પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ તુ સંહૃત્ય મન આત્મનિ ધારયેત્ ।
તીવ્રં તપ્ત્વા તપઃ પૂર્વં મોક્ષયોગં સમાચરેત્ ॥

તપસ્વી નિત્યસઙ્કલ્પો દમ્ભાહઙ્કારવર્જિતઃ ।
મનીષી મનસા વિપ્રઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

સ ચેચ્છક્રોત્યયં સાધુર્યોક્તુમાત્માનમાત્મનિ ।
તત એકાન્તશીલઃ સ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

સંયતઃ સતતં યુક્ત આત્મવાન્વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
યથા ય આત્મનાઽત્માનં સમ્પ્રયુક્તઃ પ્રપશ્યતિ ॥

યથાહિ પુરુષઃ સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા પશ્યત્યસાવિતિ ।
તથારૂપમિવાત્માનં સાધુયુક્તઃ પ્રપશ્યતિ ॥

ઇષીકાં ચ યથા મુઞ્જાત્કશ્ચિન્નિષ્કૃષ્ય દર્શયેત્ ।
યોગી નિષ્કૃષ્ય ચાત્માનં તથા પશ્યતિ દેહતઃ ॥

મુઞ્જં શરીરમિત્યાહુરિષીકામાત્મનિ શ્રિતામ્ ।
એતન્નિદર્શનં પ્રોક્તં યોગવિદ્ભિરનુત્તમમ્ ॥

યદા હિ યુક્તમાત્માનં સમ્યક્ પશ્યતિ દેહભૂત્ ।
ન તસ્યેહેશ્વરઃ કશ્ચિત્ત્રૈલોક્યસ્યાપિ યઃ પ્રભુઃ ॥

અન્યાન્યાશ્ચૈવ તનવો યથેષ્ટં પ્રતિપદ્યતે ।
વિનિર્ભિદ્ય જરાં મૃત્યું ન શોચતિ ન હૃષ્યતિ ॥

દેવાનામપિ દેવત્વં યુક્તઃ કારયતે વશી ।
બ્રહ્મ ચાવ્યયમાપ્નોતિ હિત્વા દેહમશાશ્વતમ્ ॥

વિનશ્યત્સુ ચ લોકેષુ ન ભયં તસ્ય જાયતે ।
ક્લિશ્યમાનેષુ ભૂતેષુ ન સ ક્લિશ્યતિ કેનચિત્ ॥

દુઃખશોકમલૈર્ઘોરૈઃ સઙ્ગસ્નેહસમુદ્ભવૈઃ ।
ન વિચાલ્યતિ યુક્તાત્મા નિસ્પૃહઃ શાન્તમાનસઃ ॥

નૈનં શસ્ત્રાણિ વિધ્યન્તે ન મૃત્યુશ્ચાસ્ય વિદ્યતે ।
નાતઃ સુખતરં કિઞ્ચિલ્લોકે ક્વચન દૃશ્યતે ॥

સમ્યગ્યુક્ત્વા સ આત્માનમાત્મન્યેવ પ્રતિષ્ઠિતે ।
વિનિવૃત્તજરાદુઃખઃ સુખં સ્વપિતિ ચાપિ સઃ ॥

દેહાન્યથેષ્ટમભ્યેતિ હિત્વેમાં માનુષીં તનુમ્ ।
નિર્વેદસ્તુ ન કર્તવ્યો ભુઞ્જાનેન કથઞ્ચન ॥

સમ્યગ્યુક્તો યદાત્માનમાત્મન્યેવ પ્રપશ્યતિ ।
તદૈવ ન સ્પૃહયતે સાક્ષાદપિ શતક્રતોઃ ॥

યોગમેકાન્તશીલસ્તુ યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ।
દૃષ્ટપૂર્વાં દિશં ચિન્ત્ય યસ્મિન્સન્નિવસેત્પરે ॥

પુરસ્યાભ્યન્તરે તસ્ય મનઃ સ્થાપ્યં ન બાહ્યતઃ । પુરસ્યાભ્યન્તરે તિષ્ઠન્યસ્મિન્નાવસથે વસેત ।
તસ્મિન્નાવસથે ધાર્યં સબાદ્યાભ્યન્તરં મનઃ ॥

પ્રચિન્ત્યાવસથે કૃત્સ્નં યસ્મિન્કાયે સ પશ્યતિ ।
તસ્મિન્કાયે મનશ્ચાસ્ય ન ચ કિઞ્ચન બાહ્યતઃ ॥

સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં નિર્ઘોષં નિર્જને વને ।
કાયમભ્યન્તરં કૃત્સ્નમેકાગ્રઃ પરિચિન્તયેત્ ॥

ઇન્તાંસ્તાલુ ચ જિહ્વાં ચ ગલં ગ્રીવાં તથૈવ ચ ।
હૃદયં ચિન્તયેચ્ચાપિ તથા હૃદયબન્ધનમ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ મયા શિષ્યો મેધાવી મધુસૂદન ।
પપ્રચ્છ પુનરેવેમં મોક્ષધર્મં સુદુર્વચમ્ ॥

ભુક્તં ભુક્તમિદં કોષ્ઠે કથમન્નં વિપચ્યતે ।
કથં રસત્વં વ્રજતિ શોણિતત્વં કથં પુનઃ ॥

તથા માંસં ચ મેદશ્ચ સ્નાય્વસ્થીનિ ચ પોષયેત્ ।
કથમેતાનિ સર્વાણિ શરીરાણિ શરીરિણામ્ ॥

વર્ધન્તે વર્ધમાનસ્ય વર્ધતે ચ કથં બલમ્ ।
નિરાસનં નિષ્કસનં મલાનાં ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥

કુતો વાઽયં પ્રશ્વસિતિ ઉચ્છ્વસિત્યપિ વા પુનઃ ।
કં ચ દેશમધિષ્ઠાય તિષ્ઠત્યાત્માઽયમાત્મનિ ॥

જીવઃ કથં વહતિ ચ ચેષ્ટમાનઃ કલેવરમ્ ।
કિંવર્ણં કીદૃશં ચૈવ નિવેશયતિ વૈ મનઃ ॥

યાથાતથ્યેન ભગવન્વક્તુમર્હસિ મેઽનઘ ।
ઇતિ સમ્પરિપૃષ્ટોઽહં તેન વિપ્રેણિ માધવ ॥

પ્રત્યબ્રવં મહાબાહો યથાશ્રુતમરિન્દમ ।
યથા સ્વકોષ્ઠે પ્રક્ષિપ્ય ભાણ્ડં ભાણ્ડમના ભવેત્ ॥

તથા સ્વકાયે પ્રક્ષિપ્ય મનોદ્વારૈરનિશ્ચલૈઃ ।
આત્માનં તત્ર માર્ગેત પ્રમાદં પરિવર્જયેત્ ॥

એવં સતતમુદ્યુક્તઃ પ્રીતાત્મા નચિરાદિવ ।
આસાદયતિ તદ્બ્રહ્મ યદ્દૃષ્ટ્વા સ્યાત્પ્રધાનવિત્ ॥

ન ત્વસૌ ચક્ષુષા ગ્રાહ્યો ન ચ સર્વૈરપીન્દ્રિયૈઃ ।
મનસૈવ પ્રદીપેન મહાનાત્મા પ્રદૃશ્યતે ॥

સર્વતઃ પાણિપાદાન્તઃ સર્વતોક્ષિશિરોમુખઃ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમાઁલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

જીવો નિષ્ક્રાન્તમાત્માનં શરીરાત્સમ્પ્રપશ્યતિ ।
સ તમુત્સૃજ્ય દેહં સ્વં પારયેદ્બ્રહ્મ કેવલમ્ ॥

આત્માનમાલોકયતિ મનસા પ્રહસન્નિવ ।
તદેવમાશ્રયં કૃત્વા મોક્ષં યાતિ તતો મયિ ॥

ઇદં સર્વરહસ્યં તે મયા પ્રોક્તં દ્વિજોત્તમ ।
આપૃચ્છે સાધયિષ્યામિ ગચ્છ વિપ્ર યથાસુખમ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તદા કૃષ્ણ મયા શિષ્યો મહાતપાઃ ।
અગચ્છત યથાકામં બ્રાહ્મણશ્છિન્નસંશયઃ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા સ તદા વાક્યં માં પાર્થ દ્વિજસત્તમઃ ।
મોક્ષધર્માશ્રિતં સમ્યક્ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥

કચ્ચિદેતત્ત્વયા પાર્થ શ્રુત્મેકાગ્રચેતસા ।
તદાપિ હિ રથસ્થસ્ત્વં શ્રુતવાનેતદેવ હિ ॥

નૈતત્પાર્થ સુવિજ્ઞેયં વ્યામિશ્રેણેતિ મે મતિઃ ।
નરેણાકૃતસઙ્ગેન વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ॥

સુરહસ્યમિદં પ્રોક્તં દેવાનાં ભરતર્ષભ ।
કચ્ચિત્ત્વિદં શ્રુતં પાર્થ મનુષ્યેણેહ કર્હિચિત્ ॥

ન હ્યેતચ્છ્રોતુમર્હોઽન્યો મનુષ્યસ્ત્વામૃતેઽનઘ ।
નૈતદન્યેનિ વિજ્ઞેયં વ્યામિશ્રેણાન્તરાત્મના ॥

ક્રિયાવદ્ભિર્હિ કૌન્તેય દેવલોકઃ સમાવૃતઃ ।
ન ચૈતદિષ્ટં દેવાનાં મર્ત્યૈરુપરિ વર્તનમ્ ॥

પરા હિ સા ગતિઃ પાર્થ યત્તદ્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યત્રામૃતત્વં પ્રાપ્નોતિ ત્યક્ત્વા દુઃખં સદા સુખી ॥

ઇમં ધર્મં સમાસ્થાય યેઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ ।
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્તથા શૂદ્રાસ્તેઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

કિં પુનર્બ્રહ્મણાઃ પાર્થ ક્ષત્રિયા વા બહુશ્રુતાઃ ।
સ્વધર્મરતયો નિત્યં બ્રહ્મલોકપરાયણઃ ॥

હેતુમચ્ચૈતદુદ્દિષ્ટમુપાયાશ્ચાસ્ય સાધને ।
સિદ્ધિં ફલં ચ મોક્ષશ્ચ દુઃખસ્ય ચ વિનિર્ણિયઃ ॥

નાતઃ પરં સુખં ત્વન્યત્કિઞ્ચિત્સ્યાદ્ભરતર્ષભ ।
શ્રુતવાઞ્શ્રદ્દધાનશ્ચ પરાક્રાન્તશ્ચ પાણ્ડવ ॥

યઃ પરિત્યજ્યતે મર્ત્યો લોકસારમસરવત્ ।
એતૈરુપાયૈઃ સ ક્ષિપ્રં પરાં ગતિમવાપ્નુતે ॥

એતાવદેવ વક્તવ્યં નાન્તો ભૂયોસ્તિ કિઞ્ચન ।
ષણ્માસાન્નિત્યયુક્તસ્ય યોગઃ પાર્થ પ્રવર્તતે ॥