મહાભારત · અધ્યાય 14.110

સમુચ્ચયં ચ ધર્માણાં ભોજ્યાભોજ્યં તથૈવ ચ ।
શ્રુતં મયા ત્વત્પ્રસાદાદાપદ્ધર્મં બ્રવીહિ મે ॥
ભગવાનુવાચ ।

દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્રસમ્બાધેઽપ્યાશૌચે મૃતસૂતકે ।
ધર્મકાલેઽધ્વનિ તથા નિયમો યેન લુપ્યતે ॥

દૂરાધ્વગમનાત્ખિન્નો દ્વિજાલાભેઽથ શૂદ્રતઃ ।
અકૃતન્નં તુ યત્કિઞ્ચિદ્ગૃહ્ણીયાદાત્મવૃત્તયે ॥

આતુરો દુઃખિતો વાઽપિ તથાઽર્તો વા બુભુક્ષિતઃ ।
ભુઞ્જન્નવિધિના વિપ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તીયતે ન ચ ॥

નિમન્ત્રિતસ્તુ યો વિપ્રો વિદિવદ્ધવ્યકવ્યયોઃ ।
માંસાદીન્યપિ ભુઞ્જાનઃ પ્રાયશ્ચિત્તીયતે ન ચ ॥

અષ્ટૌ તાન્યવ્રતઘ્નાનિ આપો મૂલં ઘૃતં પયઃ ।
હવિર્બ્રાહ્મણકામ્યા ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ॥

અશક્તો વિધિવત્કર્તું પ્રાયશ્ચિત્તાનિ યો નરઃ ।
વિદુષાં વચનેનાપિ દાનેનાપિ વિશુદ્ધ્યતિ ॥

અનૃતાવૃતુકાલે વા દિવા રાત્રૌ તથાઽપિ વા ।
પ્રોષિતસ્તુ સ્ત્રિયં ગચ્છેત્પ્રાયશ્ચિત્તીયતે ન ચ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

પ્રશસ્યાઃ કીદૃશા વિપ્રા નિન્દ્યાશ્ચાપિ સુરેશ્વર ।
અષ્ટકાયાશ્ચ કઃ કાલસ્તન્મે કથય સુવ્રત ॥
ભગવાનુવાચ ।

સત્યસન્ધં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા સ્થાનાદ્વેપતિ ભાસ્કરઃ ।
એષ મે મણ્ડલં ભિત્ત્વા યાતિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

કુલીનઃ કર્મકૃદ્વૈદ્યસ્તથા ચાપ્યાનૃશંસ્યવાન્ ।
શ્રીમાનૃજૌઃ સત્યવાદી પાત્રં સર્વ ઇમે દ્વિજાઃ ॥

એતે ચાગ્રાસનસ્થાસ્તે ભુઞ્જાનાઃ પ્રથમં દ્વિજાઃ ।
તસ્યાં પઙ્ક્ત્યાં તુ યે વાન્યે તાન્પુનત્યેવ દર્શનાત્ ॥

મદ્ભક્તા યે દ્વિજશ્રેષ્ઠા મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ ।
તાન્પઙ્ક્તિપાવનાન્વિદ્ધિ પૂજ્યાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ ॥

નિન્દ્યાઞ્શૃણુ દ્વિજાન્રાજન્નપિ વા વેદપારગાન્ ।
બ્રાહ્મણચ્છદ્મના લોકે ચરતઃ પાપકારિણઃ ॥

અનગ્નિરનધીયાનઃ પ્રતિગ્રહરુચિસ્તુ યઃ ।
યતસ્તતસ્તુ ભુઞ્જાનસ્તં વિદ્યાદ્બ્રહ્મદૂષકમ્ ॥

મૃતસૂતકપુષ્ટાઙ્ગો યશ્ચ શૂદ્રાન્નભુગ્દ્વિજઃ ।
અહં ચાપિ ન જાનામિ ગતિં તસ્ય નરાધિપ ॥

શૂદ્રાન્નરસપુષ્ટાઙ્ગોઽપ્યધીયાનો હિ નિત્યશઃ ।
જપતો જુહ્વતો વાઽપિ ગતિરૂર્ધ્વં ન વિદ્યતે ॥

આહિતાગ્નિશ્ચ યો વિપ્રઃ શૂદ્રાન્નાન્ન નિવર્તતે ।
પઞ્ચ તસ્ય પ્રણશ્યન્તિ આત્મા બ્રહ્મ ત્રયોઽગ્નયઃ ॥

શૂદ્રપ્રેષણકર્તુશ્ચ બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।
ભૂમાવન્નં પ્રદાતવ્યં શ્વસૃગાલસમો હિ સઃ ॥

પ્રેતભૂતં તુ યઃ શૂદ્રં બ્રાહ્મમો જ્ઞાનદુર્બલઃ ॥
અનુગચ્છેન્નીયમાનં ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્ ॥

ત્રિરાત્રે તુ તતઃ પૂર્ણે નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ ।
પ્રાણાયામશતં કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુદ્ધ્યતિ ॥

અનાથં બ્રાહ્મણં પ્રેતં યે વહન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
પદેપદેઽશ્વમેધસ્ય ફલં તે પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ॥

ન તેષામશુભં કિઞ્ચિત્પાપં વા શુભકર્મણામ્ ।
જલાવગાહનાદેવ સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥

શૂદ્રવેશ્મનિ વિપ્રેણિ ક્ષીરં વા યદિ વા દધિ ।
નિવૃત્તેન ન ભોક્તવ્યં વિદ્ધિ શૂદ્રાન્નમેવ તત ॥

વિપ્રાણાં ભોક્તુકામાનામત્યન્તં ચાન્નકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
યો વિઘ્નં કુરુતે મર્ત્યસ્તતો નાન્યોસ્તિ પાપકૃત્ ॥

સર્વે ચ વેદાઃ સહષઙ્ભિરઙ્ગૈઃ સાઙ્ખ્યં પુરાણં ચ કુલે ચ જન્મ ।
નૈતાનિ સર્વાણિ ગતિર્ભવન્તિ શીલવ્યપેતસ્ય નૃપ દ્વિજસ્ય ॥

ગ્રહોપરાગે વિષુવેઽયનાન્તે પિત્ર્યે મઘાસુ સ્વસુતે ચ જાતે ।
ગયેષુ પિણ્ડેષુ ચ પાણ્ડુપુત્ર દત્તં ભવેન્નિષ્કસહસ્રતુલ્યમ્ ॥

વૈશાખમાસસ્ય તુ યા તૃતીયા- નવદ્યાઽસૌ કાર્તિકશુક્લપક્ષે ।
નભસ્યમાસસ્ય ચ કૃષ્ણપક્ષે ત્રયોદશી પઞ્ચદશી ન માઘે ॥

ઉપપ્લવે ચન્દ્રમસો રવેશ્ચ શ્રાદ્ધસ્ય કાલો હ્યયનદ્વયે ચ ।
પાનીયમપ્યત્રિ તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ ।
શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાસહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદન્તિ ॥

યસ્ત્વેકપઙ્ક્ત્યાં વિષમં દદાતિ સ્નેહાદ્ભયાદ્વા યદિ વાઽર્થહેતોઃ ।
ક્રૂરં દુરાચારમનાત્મવન્તં બ્રહ્મઘ્નમેનં કવયો વદન્તિ ॥

ધનાનિ યેષાં વિપુલાનિ સન્તિ નિત્યં રમન્તે પરલોકમૂઢાઃ ।
તેષામયં શત્રુવરઘ્નલોકો નાન્યત્સુખં દેહસુખે રતાનામ્ ॥

યે ચૈવ મુક્તાસ્તપસિ પ્રયુક્તાઃ સ્વાધ્યાયશીલા જરયન્તિ દેહમ્ ।
જિતેન્દ્રિયા ભૂતહિતે નિવિષ્ટ- સ્તેષામસૌ ચાપિ પરશ્ચ લોકઃ ॥

યે ચૈવ વિદ્યાં ન તપો ન દાનં ન ચાપિ મૂઢાઃ પ્રજને યતન્તે ।
ન ચાપિ ગચ્છન્તિ સુખાનિ ભોગાં- સ્તેષામયન્ક ચાપિ પરશ્ચ નાસ્તિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

નારાયણ પુરાણેશ લોકાવાસ નમોસ્તુ તે ।
શ્રોતુમિચ્છામિ કાર્ત્સ્ન્યેન ધર્મસારસમુચ્ચયમ્ ॥
ભગવાનુવાચ ।

ધર્મસારં મહાપ્રાજ્ઞિ મનુના પ્રોક્તમાદિતઃ ।
પ્રવક્ષ્યામિ મનુપ્રોક્તં પૌરાણાં શ્રુતિસંહિતમ્ ॥

અગ્નિચિત્કપિલા સત્રી રાજા ભિક્ષુર્મહોદધિઃ ।
દૃષ્ટમાત્રાત્પુનત્યેતે તસ્માત્પશ્યેત તાન્સદા ॥

ગૌરકસ્યૈવ દાતવ્યા ન બહૂનાં યુધિષ્ઠિર ।
સા ગૌર્વિક્રયમાપન્ના દહત્યાસપ્તમં કુલમ્ ॥

બહૂનાં ન પ્રદાતવ્યા ગૌર્વસ્ત્રં શયનં સ્ત્રિયઃ ।
તાદૃગ્ભૂતં તુ તદ્દાનં દાતારં નોપતિષ્ઠતિ ॥

આક્રમ્ય બ્રાહ્મણૈર્ભુક્તમનાર્યાણાં ચ વેશ્મનિ ।
ગોભિશ્ચ પુણ્યં તત્તેષાં રાજસૂયાદ્વિશિષ્યતે ॥

મા દદાત્વિતિ યો બ્રૂયાદ્બ્રાહ્મણેષુ ચ ગોષુ ચ ।
તિર્યગ્યોનિશતં ગત્વા ચણ્ડાલેષૂપજાયતે ॥

બ્રાહ્મણસ્વં ચ યદ્દૈવં દરિદ્રસ્યૈવ યદ્ધનમ્ ।
ગુરોશ્ચાપિ હૃતં રાજન્સ્વર્ગસ્થાનપિ પાતયેત્ ॥

ધર્મં જિજ્ઞાસમાનાનાં પ્રમાણં પરમં શ્રુતિઃ ।
દ્વિતાયં ધર્મશાસ્ત્રાણિ તૃતીયં લોકસન્ગ્રહઃ ॥

આસમુદ્રાચ્ચ યત્પૂર્વાદાસમુદ્રાચ્ચ પશ્ચિમાત્ ।
હિમાદ્રિવિન્ધ્યયોર્મધ્યમાર્યાવર્તં પ્રચક્ષતે ॥

સરાવતીદૃષદ્વત્યોર્દેવનદ્યોર્યદન્તરમ્ ।
તદ્દેવનિર્મિતં દેશં બ્રહ્મવર્તં પ્રચક્ષતે ॥

યસ્મિન્દેશે ય આચારઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ ।
વર્ણાનાં સાન્તરાલાનાં સ સદાચાર ઉચ્યતે ॥

કુરુક્ષેત્રં ચ મત્સ્યાશ્ચ પાઞ્ચાલાઃ શૂરસેનયઃ ।
એતે બ્રહ્મર્ષિદેશાસ્તુ બ્રહ્માવર્તાદનન્તરાઃ ॥

એતદ્દેશપ્રસૂતસ્ય સકાશાદગ્રજન્મનઃ ।
સ્વં ચારિત્રં ચ ગૃહ્ણીયુઃ પૃથિવ્યાં સર્વમાનવાઃ ॥

હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્મધ્યં યત્પ્રાગ્વિશસનાદપિ ।
પ્રત્યગેવ પ્રયાગાત્તુ મધ્યદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

કૃષ્ણસારસ્તુ ચરતિ મૃગો યત્ર સ્વભાવતઃ ।
સ જ્ઞેયો યાજ્ઞિકો દેશો મ્લેચ્છદેશસ્તતઃ પરમ્ ॥

એતાન્વિજ્ઞાય દેશાંસ્તુ સંશ્રયેરન્દ્વિજાતયઃ ।
શૂદ્રસ્તુ યસ્મિન્કસ્મિન્વા નિવસેદ્વૃત્તિકર્શિતઃ ॥

આચારઃ પ્રથમો ધર્મો હ્યહિંસા સત્યમેવ ચ ।
દાનં ચૈવ યથાશક્તિ નિયમાશ્ચ યમૈઃ સહ ॥

વૈદિકૈઃ કર્મભિઃ પુણ્યૈર્નિષેકાદિર્દ્વિજન્મનામ્ ।
કાર્યઃ શરીરસંસ્કારઃ પાવનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

ગર્ભહોમૈર્જાતકર્મનામચૌલોપનાયનૈઃ । સ્વાધ્યાયૈસ્તદ્વ્રતૈશ્ચૈવ વિવાહસ્નાતકવ્રતૈઃ ।
મહાયજ્ઞૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ ॥

ધર્મોર્થૌ યદિ ન સ્યાતાં શુશ્રુષા વાઽપિ તદ્વિધા ।
વિદ્યા તસ્મિન્નવપ્તવ્યા શુભં બીજમિવોષરે ॥

લૌકિકં વૈદિકં વાઽપિ તથાઽધ્યાત્મિકમેવ વા ।
યસ્માજ્જ્ઞાનમિદં પ્રાપ્તં તં પૂર્વમભિવાદયેત્ ॥

સવ્યેન સવ્યં સન્ગૃહ્ય દક્ષિણેન તુ દક્ષિણમ્ ।
ન કુર્યાદેકહસ્તેન ગુરોઃ પાદાભિવાદનમ્ ॥

નિષેકાદીનિ કર્માણિ યઃ કરોતિ યથાવિધિ ।
અધ્યાપયતિ ચૈવેનં સ વિપ્રો ગુરુરુચ્યતે ॥

કૃત્વોપનયનં વેદાન્યોધ્યાપયતિ નિત્યશઃ ।
સકલ્પાન્સરહસ્યાંશ્ચ સ ચોપાધ્યાય ઉચ્યતે ॥

સાઙ્ગાંશ્ચ વેદાનધ્યાપ્ય શિક્ષયિત્વા વ્રતાનિ ચ ।
વિવૃણોતિ ચ મન્ત્રાર્થાનાચાર્યઃ સોભિધીયતે ॥

ઉપાધ્યાયાદ્દશાચાર્ય આચાર્યાણાં શતં પિતા ।
પિતુઃ શતગુણં માતા ગૌરવેણાતિરિચ્યતે ॥

એતેષામપિ સર્વેષાં ગરીયાન્જ્ઞાનદો ગુરુઃ ।
ગુરોઃ પરતરં કિઞ્ચિન્ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥

તસ્માત્તેષાં વશે તિષ્ઠિચ્છુશ્રૂષાપરમો ભવેત્ ।
અવમાનાદ્ધિ તેષાં તુ નરકં સ્યાન્ન સંશયઃ ॥

હીનાઙ્ગાનતિરિક્તાઙ્ગાન્વિદ્યાહીનાન્વયોધિકાન્ ।
રૂપદ્રવિણહીનાંશ્ચ જાતિહીનાંસ્ચ નાક્ષિપેત્ ॥

શપતા યત્કૃતં પુણ્યં શપ્યમાનં તુ ગચ્છતિ ।
શપ્યમાનસ્ય યત્પાપં શપન્તમનુગચ્છતિ ॥

નાસ્તિક્યં વેદનિન્દાં ચ દેવતાનાં ચ કુત્સનમ્ ।
દ્વેષં ડમ્ભં ચ માનં ચ ક્રોધં તૈક્ષ્ણ્યં વિવર્જયેત્ ॥