Mahabharata · Chapter 14.108

anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīpiṇaḥ /
kiṃlakṣaṇosau bhati tanme brūhi janārdana //
bhagavānuvāca /

śṛṇu rājansamāsena dharmaśaucavidhikramam / ahiṃsā śaucamakrodhamānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ /
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam //

brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntirmadhumāṃsasya varjanam /
maryādāyāṃ sthitiścaiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam //

bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasangraham /
vārdhake maunamātiṣṭhetsarvadā dharmamācaret //

brāhmaṇānnāvamanyeta gurunparivadenna ca /
yatīnāmanukūlaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ //

yatirgururdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ /
patireva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ //

yadgṛhastārjitaṃ pāpaṃ jñānato'jñānatopi vā /
nirdahiṣyati tatsarvamekarātroṣito yatiḥ //

durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino'jñāninopi vā /
gṛhasthairyatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ //

ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhī vā muṇḍitopi vā /
kāṣāyadaṇḍadhāropi yatiḥ pūjyo na saṃśayaḥ //

apūjito gṛhasthairvā tathā cāpyavamānitaḥ /
yatirvā'pyatithirvā'pi narake pātayiṣyataḥ //

tasmāttu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ /
mayi sannyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ //

praharenna dvijānvipro gāṃ na hanyātkadācana /
bhrūṇahatyāsamaṃ caiva ubhayaṃ yo niṣevate //

nāgniṃ mukhenopadhamenna ca pādau pratāpayet /
nādhaḥ kuryātkadācittu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet //

nāntarā gamanaṃ kuryānna cāmedhyaṃ vinikṣipet /
ucchiṣṭo na spṛśedagnimāśaucastho na jātucit //

śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgamagnau pratāpayet /
sarvadevamayo vahnistasmācchuddhaḥ sadā spṛśet //

prāptamūtrapurīṣastu na spṛśedvahnimātmavān /
yāvattu dhārayedvegaṃ tāvadaprayato bhavet //

pacanāgniṃ na gṛhṇīyātparaveśmani jātucit /
tasminpakvena cānnena yatkarma kurute śubham //

tasyaiva tacchubhasyārdhamagnidasya bhavennṛpa /
tasmādgṛhagataṃ vahniṃ prakuryādavināśitam //

pramādādyadi vā'jñānāttasya nāśo bhaviṣyati /
gṛhṇīyāttu mathitvā vā śrotriyāgāratopi vā //
yudhiṣṭhira uvāca /

kīdṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam /
kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tanme brūhi janārdana //
bhagavānuvāca /

akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ /
tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam //

amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ /
sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam //

alubdhāḥ śucayo vaidyā hīmantaḥ satyavādinaḥ /
svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahāphalam //

sāṅgaṃśca caturo vedānyo'dhīyeta dinedine /
śūdrānnaṃ yasya no dehe tatpātramṛṣayo viduḥ //

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ /
tārayettatkulaṃ sarvamekopīha yudhiṣṭhira //

gāmaśvamannaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet / niśamya tu guṇopetaṃ brāhmaaṇaṃ sādhusammatam /
dūrādāhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet //
yudhiṣṭira uvāca /

dharmādharmavidhistvevaṃ bhīmaṃ bhīṣmeṇa bhāṣitam /
bhīṣmavākyātsārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara //
bhagavānuvāca /

annena dhāryate sarvaṃ jagadetaccarācaram /
annātprabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ //

kalatraṃ pīḍayitvā tu deśe kāle ca śaktitaḥ /
dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā //

vipramadhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddhamathāpi vā /
arcayedguruvatprīto gṛhastho gṛhamāgatam //

krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ /
arcayedatithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye //

atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giramīrayet /
na pṛcchedgotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadācana //

caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaścidāgataḥ /
annena pūjanīyaḥ syātparatra hitamicchatā //

pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhukte yo'nnaṃ prahṛṣṭavān /
svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira //

pitṝndevānṛṣīnviprānatithīṃśca nirāśrayān /
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat //

kṛtvā tu pāpaṃ bahuśo yo dadyādannamarthine /
brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate //

annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet /
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtimicchatā //

annaṃ hyamṛtamityāhurannaṃ prajananaṃ smṛtam /
annapraṇāśo sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ //

balaṃ balavato naśyedannahīnasya dehinaḥ /
tasmādannaṃ viśeṣeṇa śraddhayā'śraddhayāpi vā //

ādatte hi rasaṃ sarvamādityaḥ svagabhastibhiḥ /
vāyustasmātsamādāya rasaṃ medheṣu dhārayet //

tattu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam / tena digdhā bhaveddevī mahī prītā ca ****

tasyāṃ sasyāni rohanti yairjīvantyakhilāḥ prajāḥ /
māṃsamedosthimajjānāṃ sambhavastebhya eva hi //

evaṃ sūryaśca pavano meghaḥ śakrastathaiva ca /
eka eva sthito rāśiryato bhūtāni jajñire //

bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām /
nānāsaṃsthāni bhūtāni nānābhūmigatāni ca //

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca /
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

anekaśatasaṅkhyāni sāntarjalavanāni ca /
tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ //

vāpyo baddhasabhāḥ kūpā dīrghikāśca sahasraśaḥ /
bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca //

kṣīrasravantyaḥ saritastathā caivānnaparvatāḥ /
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ //

prāsādapravarāḥ śubhrāḥ śayyāśca kanakojjvalāḥ /
annadāstatra tiṣṭhanti tasmādannaprado bhavet //