મહાભારત · અધ્યાય 14.108

અનેકાન્તં બહુદ્વારં ધર્મમાહુર્મનીપિણઃ ।
કિંલક્ષણોસૌ ભતિ તન્મે બ્રૂહિ જનાર્દન ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ રાજન્સમાસેન ધર્મશૌચવિધિક્રમમ્ । અહિંસા શૌચમક્રોધમાનૃશંસ્યં દમઃ શમઃ ।
આર્જવં ચૈવ રાજેન્દ્ર નિશ્ચિતં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યં તપઃ ક્ષાન્તિર્મધુમાંસસ્ય વર્જનમ્ ।
મર્યાદાયાં સ્થિતિશ્ચૈવ શમઃ શૌચસ્ય લક્ષણમ્ ॥

બાલ્યે વિદ્યાં નિષેવેત યૌવને દારસન્ગ્રહમ્ ।
વાર્ધકે મૌનમાતિષ્ઠેત્સર્વદા ધર્મમાચરેત્ ॥

બ્રાહ્મણાન્નાવમન્યેત ગુરુન્પરિવદેન્ન ચ ।
યતીનામનુકૂલઃ સ્યાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

યતિર્ગુરુર્દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ।
પતિરેવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વેષાં પાર્થિવો ગુરુઃ ॥

યદ્ગૃહસ્તાર્જિતં પાપં જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોપિ વા ।
નિર્દહિષ્યતિ તત્સર્વમેકરાત્રોષિતો યતિઃ ॥

દુર્વૃત્તા વા સુવૃત્તા વા જ્ઞાનિનોઽજ્ઞાનિનોપિ વા ।
ગૃહસ્થૈર્યતયઃ પૂજ્યાઃ પરત્ર હિતકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

એકદણ્ડી ત્રિદણ્ડી વા શિખી વા મુણ્ડિતોપિ વા ।
કાષાયદણ્ડધારોપિ યતિઃ પૂજ્યો ન સંશયઃ ॥

અપૂજિતો ગૃહસ્થૈર્વા તથા ચાપ્યવમાનિતઃ ।
યતિર્વાઽપ્યતિથિર્વાઽપિ નરકે પાતયિષ્યતઃ ॥

તસ્માત્તુ યત્નતઃ પૂજ્યા મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ ।
મયિ સન્ન્યસ્તકર્માણઃ પરત્ર હિતકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

પ્રહરેન્ન દ્વિજાન્વિપ્રો ગાં ન હન્યાત્કદાચન ।
ભ્રૂણહત્યાસમં ચૈવ ઉભયં યો નિષેવતે ॥

નાગ્નિં મુખેનોપધમેન્ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્ ।
નાધઃ કુર્યાત્કદાચિત્તુ ન પૃષ્ઠં પરિતાપયેત્ ॥

નાન્તરા ગમનં કુર્યાન્ન ચામેધ્યં વિનિક્ષિપેત્ ।
ઉચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેદગ્નિમાશૌચસ્થો ન જાતુચિત્ ॥

શ્વચણ્ડાલાદિભિઃ સ્પૃષ્ટો નાઙ્ગમગ્નૌ પ્રતાપયેત્ ।
સર્વદેવમયો વહ્નિસ્તસ્માચ્છુદ્ધઃ સદા સ્પૃશેત્ ॥

પ્રાપ્તમૂત્રપુરીષસ્તુ ન સ્પૃશેદ્વહ્નિમાત્મવાન્ ।
યાવત્તુ ધારયેદ્વેગં તાવદપ્રયતો ભવેત્ ॥

પચનાગ્નિં ન ગૃહ્ણીયાત્પરવેશ્મનિ જાતુચિત્ ।
તસ્મિન્પક્વેન ચાન્નેન યત્કર્મ કુરુતે શુભમ્ ॥

તસ્યૈવ તચ્છુભસ્યાર્ધમગ્નિદસ્ય ભવેન્નૃપ ।
તસ્માદ્ગૃહગતં વહ્નિં પ્રકુર્યાદવિનાશિતમ્ ॥

પ્રમાદાદ્યદિ વાઽજ્ઞાનાત્તસ્ય નાશો ભવિષ્યતિ ।
ગૃહ્ણીયાત્તુ મથિત્વા વા શ્રોત્રિયાગારતોપિ વા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કીદૃશાઃ સાધવો વિપ્રાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ।
કીદૃશેભ્યો હિ દાતવ્યં તન્મે બ્રૂહિ જનાર્દન ॥
ભગવાનુવાચ ।

અક્રોધનાઃ સત્યપરા ધર્મનિત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
તાદૃશાઃ સાધવો વિપ્રાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

અમાનિનઃ સર્વસહા દૃષ્ટાર્થા વિજિતેન્દ્રિયાઃ ।
સર્વભૂતહિતા મૈત્રાસ્તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

અલુબ્ધાઃ શુચયો વૈદ્યા હીમન્તઃ સત્યવાદિનઃ ।
સ્વધર્મનિરતા યે તુ તેભ્યો દત્તં મહાફલમ્ ॥

સાઙ્ગંશ્ચ ચતુરો વેદાન્યોઽધીયેત દિનેદિને ।
શૂદ્રાન્નં યસ્ય નો દેહે તત્પાત્રમૃષયો વિદુઃ ॥

પ્રજ્ઞાશ્રુતાભ્યાં વૃત્તેન શીલેન ચ સમન્વિતઃ ।
તારયેત્તત્કુલં સર્વમેકોપીહ યુધિષ્ઠિર ॥

ગામશ્વમન્નં વિત્તં વા તદ્વિધે પ્રતિપાદયેત્ । નિશમ્ય તુ ગુણોપેતં બ્રાહ્મઅણં સાધુસમ્મતમ્ ।
દૂરાદાહૃત્ય સત્કૃત્ય તં પ્રયત્નેન પૂજયેત્ ॥
યુધિષ્ટિર ઉવાચ ।

ધર્માધર્મવિધિસ્ત્વેવં ભીમં ભીષ્મેણ ભાષિતમ્ ।
ભીષ્મવાક્યાત્સારભૂતં વદ ધર્મં સુરેશ્વર ॥
ભગવાનુવાચ ।

અન્નેન ધાર્યતે સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
અન્નાત્પ્રભવતિ પ્રાણઃ પ્રત્યક્ષં નાસ્તિ સંશયઃ ॥

કલત્રં પીડયિત્વા તુ દેશે કાલે ચ શક્તિતઃ ।
દાતવ્યં ભિક્ષવે ચાન્નમાત્મનો ભૂતિમિચ્છતા ॥

વિપ્રમધ્વપરિશ્રાન્તં બાલં વૃદ્ધમથાપિ વા ।
અર્ચયેદ્ગુરુવત્પ્રીતો ગૃહસ્થો ગૃહમાગતમ્ ॥

ક્રોધમુત્પતિતં હિત્વા સુશીલો વીતમત્સરઃ ।
અર્ચયેદતિથિં પ્રીતઃ પરત્ર હિતભૂતયે ॥

અતિથિં નાવમન્યેત નાનૃતાં ગિરમીરયેત્ ।
ન પૃચ્છેદ્ગોત્રચરણં નાધીતં વા કદાચન ॥

ચણ્ડાલો વા શ્વપાકો વા કાલે યઃ કશ્ચિદાગતઃ ।
અન્નેન પૂજનીયઃ સ્યાત્પરત્ર હિતમિચ્છતા ॥

પિધાય તુ ગૃહદ્વારં ભુક્તે યોઽન્નં પ્રહૃષ્ટવાન્ ।
સ્વર્ગદ્વારપિધાનં વૈ કૃતં તેન યુધિષ્ઠિર ॥

પિતૄન્દેવાનૃષીન્વિપ્રાનતિથીંશ્ચ નિરાશ્રયાન્ ।
યો નરઃ પ્રીણયત્યન્નૈસ્તસ્ય પુણ્યફલં મહત્ ॥

કૃત્વા તુ પાપં બહુશો યો દદ્યાદન્નમર્થિને ।
બ્રાહ્મણાય વિશેષેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

અન્નદઃ પ્રાણદો લોકે પ્રાણદઃ સર્વદો ભવેત્ ।
તસ્માદન્નં વિશેષેણ દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

અન્નં હ્યમૃતમિત્યાહુરન્નં પ્રજનનં સ્મૃતમ્ ।
અન્નપ્રણાશો સીદન્તિ શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ॥

બલં બલવતો નશ્યેદન્નહીનસ્ય દેહિનઃ ।
તસ્માદન્નં વિશેષેણ શ્રદ્ધયાઽશ્રદ્ધયાપિ વા ॥

આદત્તે હિ રસં સર્વમાદિત્યઃ સ્વગભસ્તિભિઃ ।
વાયુસ્તસ્માત્સમાદાય રસં મેધેષુ ધારયેત્ ॥

તત્તુ મેઘગતં ભૂમૌ શક્રો વર્ષતિ તાદૃશમ્ । તેન દિગ્ધા ભવેદ્દેવી મહી પ્રીતા ચ ****

તસ્યાં સસ્યાનિ રોહન્તિ યૈર્જીવન્ત્યખિલાઃ પ્રજાઃ ।
માંસમેદોસ્થિમજ્જાનાં સમ્ભવસ્તેભ્ય એવ હિ ॥

એવં સૂર્યશ્ચ પવનો મેઘઃ શક્રસ્તથૈવ ચ ।
એક એવ સ્થિતો રાશિર્યતો ભૂતાનિ જજ્ઞિરે ॥

ભવનાનિ ચ દિવ્યાનિ દિવિ તેષાં મહાત્મનામ્ ।
નાનાસંસ્થાનિ ભૂતાનિ નાનાભૂમિગતાનિ ચ ॥

ચન્દ્રમણ્ડલશુભ્રાણિ કિઙ્કિણીજાલવન્તિ ચ ।
તરુણાદિત્યવર્ણાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

અનેકશતસઙ્ખ્યાનિ સાન્તર્જલવનાનિ ચ ।
તત્ર પુષ્પફલોપેતાઃ કામદાઃ સુરપાદપાઃ ॥

વાપ્યો બદ્ધસભાઃ કૂપા દીર્ઘિકાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
ભક્ષ્યભોજ્યમયાઃ શૈલા વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ॥

ક્ષીરસ્રવન્ત્યઃ સરિતસ્તથા ચૈવાન્નપર્વતાઃ ।
ઘોષવન્તિ ચ યાનાનિ યુક્તાન્યથ સહસ્રશઃ ॥

પ્રાસાદપ્રવરાઃ શુભ્રાઃ શય્યાશ્ચ કનકોજ્જ્વલાઃ ।
અન્નદાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ તસ્માદન્નપ્રદો ભવેત્ ॥