Mahabharata · Chapter 14.104

viprayoge śarīrasya sendriyasya viśeṣataḥ /
antarā vartamānasya gatiḥ prāṇasya kīdṛśī //
bhagavānuvāca /

śubhāśubhakṛtaṃ sarvaṃ prāpnotīha phalaṃ naraḥ /
na tu sarvasya bhūtasya pañcatvaṃ vidyate nṛpa //

pañcatvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhūribhūtikaraṃ nṛṇām /
teṣāṃ pañca mahāyajñānye kurvanti dvijottama //

pañcatvaṃ pañcabhirbhūtairviyogaṃ sampracakṣate /
na jāyate na mriyate puruṣaḥ śāśvataḥ sadā //

prāyeṇa maraṇaṃ nāma pāpināmeva pāṇḍava /
yeṣāṃ tu na gatiḥ puṇyā teṣāṃ maraṇamucyate //

prāyeṇākṛtakṛtyastu mṛtyorudvijate janaḥ /
kṛtakṛtyāḥ pratīkṣante mṛtyuṃ priyamivātithim //
yudhiṣṭhira uvāca /

pañca yajñāḥ kathaṃ deva kriyante'tra dvijātibhiḥ /
teṣāṃ nāma ca deveśa vaktumarhasyaśeṣataḥ //
śrībhagavānuvāca /

śṛṇu pañca mahāyajñānkīrtyamānānyudhiṣṭhira /
yaireva brahmasālokyaṃ labhyate gṛhamedhinā //

ṛbhujajñaṃ brahmayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca pāṇḍava /
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañca yajñānpracakṣate //

tarpaṇaṃ ṛbhuyajñaḥ syātsvādhyāyo brahmayajñakaḥ / bhūtayajño baliryajño nṛyajño'tithipūjanam /
pitṝnuddiśya yatkarma pitṛyajñaḥ prakīrtitaḥ //

hutaṃ cāpyahutaṃ caiva tathā prahutameva ca /
prāśitaṃ balidānaṃ ca pākayajñānpracakṣate //

vaiśvadevādayo homā hutamityucyate budhaiḥ /
ahutaṃ ca bhaveddattaṃ prahutaṃ brāhmaṇāśitam //

prāṇāgnihotrahomaṃ ca prāśitaṃ vidhivadviduḥ /
balikarma ca rājendra pākayajñāḥ prakīrtitāḥ //

kecitpañca mahāyajñānpākayajñānpracakṣate /
apare brahmayajñādīnmahāyajñavido viduḥ //

sarva ete mahāyajñāḥ sarvathā parikīrtitāḥ /
bubhukṣitānbrāhmaṇāṃstu yathāśakti na hāpayet //

ahanyahani ye tvetānakṛtvā bhuñjate svayam /
kevalaṃ malamaśnanti te nāra na ca saṃśayaḥ //

tasmātsnātvā dvijo vidvānkuryādetāndinedine /
ato'nyathā tu bhuñjanvai prāyaścittī bhaveddvijaḥ //
yudhiṣṭira uvāca /

devadeveśaka daityaghna tvadbhaktasya janārdana /
vaktumarhasi deveśa snānasya ca vidhiṃ mama //
bhagavānuvāca /

śṛṇu pāṇḍava tatsarva pavitraṃ pāpanāśanam /
snātvā yena vidhānena mucyante kilbiṣāddvijāḥ //

mṛdaṃ ca gomayaṃ caiva tilaṃ darbhāṃstathaiva ca /
puṣpāṇyapi yathānyāyamādāya tu jalaṃ vrajet //

nadyāṃ snātvā na ca snāyadanyatra dvijasattama /
sati prabhūte payasi nālpe snāyātkadācana //

gatvodakasamīpaṃ tu śucau deśe manorame /
tato mṛdgomayādīni tatra vipro vinikṣipet //

bahiḥ prakṣālya pādau ca dvirācamya prayatnataḥ /
pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskuryāttu tajjalam //

na ca prakṣālayedvidvāṃstīrthamadbhiḥ kadācana /
na ca pādena vā hanyāddhastenānyena tajjalam //

sarvadevamayā hyāpo manmayāḥ pāṇḍunandana /
tasmāttāstu na hantavyāstvadbhiḥ prakṣālayetsthalaṃ //

kevalaṃ prathamaṃ majjennāṅgāni vimṛśedbudhaḥ /
tattu tīrthaṃ samāsādya kuryādācamanaṃ punaḥ //

gokarṇākṛtivatkṛtvā karaṃ triḥ prapibejjalam / dvistatparimṛjedvaktraṃ pādāvabhyukṣya cātmanaḥ /
śīrṣaṇyāṃstu tataḥ prāṇānsakṛdevatu saṃspṛśena //

bāhū dvau ca tataḥ spṛṣṭvā hṛdayaṃ nābhimeva ca /
pratyaṅgamudakaṃ spṛṣṭvā mūrdhānaṃ tu punaḥ spṛśet //

āpaḥ punantvityuktvā ca punarācamanaṃ caret /
soṅkāravyāhṛtīrvā'pi sadasaspatimityṛcam //

ācamya mṛttikāḥ paścāttridhā kṛtvā samālabhet / ṛcedaṃ viṣṇurityaṅgamuttamādhamamadhyamam /
ālabhya vāruṇaiḥ sūktairnamaskṛtya jalaṃ tataḥ //

sravantī cetpratisrotaḥ pratyarkaṃ cānyavāriṣu /
majjedomityudāhṛtya na ca vikṣobhayejjalam //

gomayaṃ ca tridhā kṛtvā jale pūrvaṃ samālabhet /
savyāhṛtīkāṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ ca japetpunaḥ //

punarācamanaṃ kṛtvā madgatenāntarātmanā / āpohiṣṭheti tisṛbhirṛgbhiḥ pūtena vāriṇā /
tathā taratsamandībhiḥ siñceccatasṛbhiḥ kramāt //

gosūktenāśvasūktena śuddhavargeṇi cātmanaḥ /
vaiṣṇavairvāruṇaiḥ sūktaiḥ sāvitrairindradevataiḥ //

vāmadaivyena cātmānamanyairmanmayasāmabhiḥ /
sthitvā'ntaḥsalile sūktaṃ japedvācā'ghamarṣaṇaṃ //

savyāhṛtīkāṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā tato japet /
āśvāsamokṣātpraṇavaṃ japedvā māmanusmaran //

utplutya tīrthamāsādya dhaute śukle ca vāsasī //
śuddhe cācchādayetkakṣe na kuryātparipāśake //

pāśena baddhvā kakṣe yatkurute karma vaidikam / rākṣasā dānavā daityāstadvilumpanti harṣitāḥ /
tasmatsarvaprayatnena kakṣyāpāśaṃ na dhārayet //

tataḥ prakṣālya pādau ca hastau caiva mṛdā śanaiḥ /
ācamya punarācāmetpunaḥ sāvitriyā dvijaḥ //

prāṅmukhodaṅmukho vā'pi dhyāyanvedānsamāhitaḥ / jale jalagataḥ śuddhaḥ sthala eva sthalasthitaḥ /
ubhayatra sthitastasmādācāmedātmaśuddhaye //

darbheṣu darbhapāṇiḥ sanprāṅmukhaḥ susamāhitaḥ /
prāṇāyāmāṃstataḥ kuryānmadgatenāntarātmanā //

sahasrakṛtvaḥ sāvitrīṃ śatakṛtvastu vā japet //

samāhito japettasmātsāvitryā cābhimantrya ca /
mandehānāṃ vināśāya rakṣasāṃ vikṣipejjalam //

udvargosītyathā cāntaḥprāyaścittajalaṃ kṣipet //

athādāya supuṣpāṇi toyamañjalinā dvijaḥ prakṣipya pratisūryaṃ ca vyomamudrāṃ prakalpayet //

tato dvādaśakṛtvastu sūryasyekākṣaraṃ japet /
tataḥ ṣaḍakṣarādīni ṣaṭkṛtvaḥ parivartayet //

pradakṣiṇaṃ parāmṛśya mudrayā svamukhāntare /
ūrdhvabāhustato bhūtvā sūryamīkṣetsamāhitaḥ //

tanmaṇḍalasthaṃ māṃ dhyāyaṃstojomūrtiṃ caturbhujam /
udutyaṃ ca japenmantraṃ citraṃ taccakṣurityapi //

sāvitrīṃ ca yathāśatti japtvā sūktaṃ ca māmakam /
manmayāni ca sāmāni puruṣavratameva ca //

tataścālokayedarkaṃ haṃsaḥ śuciṣadityapi /
pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya divākaram //

tatastu tarpayedadbhirbrahmṇāṃ māṃ ca śaṅkaram /
prajāpatiṃ ca devāṃśca tathā devamunīnapi //

sāṅgānapi tathā vedānitihāsānkratūnapi /
purāṇāni ca sarvāṇi kulānyapsarasāṃ tathā //

kratūnsaṃvatsaraṃ caiva kalākāṣṭhātmakaṃ tathā / bhūtagrāmāṃśca bhūtāni saritaḥ sāgarāṃstathā /
śailāñśailasthitāndevānoṣadhīḥ savanaspatīḥ //

tarpayedupavītī ca pratyekaṃ tṛpyatāmiti /
anvārabhya ca savyena pāṇinā dakṣiṇena tu //

nivītī tarpayedvidvānṛṣīnmantrakṛtastathā /
marīcyādīnṛṣīṃścaiva nāradādyānsamāhitaḥ //

prācīnāvītyathaitāstu tarpayeddevatāḥ pitṝt /
tatastu kavyavāḍagniṃ soṃ vaivasvataṃ tathā //

tataścāryamaṇaṃ cāpi hyagniṣvāttāṃstathaiva ca / somapāṃścaiva darbheṣu satilaireva vāribhiḥ /
tṛpyatāmiti paścāttu sa pitṝṃstarpayettataḥ //

pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān /
pitāmahīstatā cāpi tathaiva prapitāmahīḥ //

mātaraṃ cātmanaścaiva gurumācāryameva ca /
pitṛmātṛṣvasārau ca tathā mātāmahīmapi //

upādhyāyānsakhīnbandhūñśiṣyartvigjñātibāndhavān /
pramītānānṛśaṃsyārthaṃ tarpayettānamatsaraḥ //

tarpayitvā tathā'camya snānavastraṃ prapīḍayet /
vṛttiṃ bhṛtyajanasyāhuḥ snānaṃ pānaṃ ca tadvidaḥ //

atarpayitvā tānpūrvaṃ snānavastraṃ na pīḍayet / pīḍayeccetpurā mohāddevāḥ sarpigaṇāstathā /
pitarastu nirāśāste śaptvā yānti yathāgataṃ //

prakṣālya tu mṛdā pādāvācamya prayataḥ punaḥ /
darbheṣu darbhapāṇiḥ sansvādhyāyaṃ tu samārabhet //

vedamādau samārabhya tatoparyupari kramāt /
yadadhīte'nvahaṃ śaktyā tatsvādhyāyaṃ pracakṣate //

ṛco vā'pi yajurvā'pi sāmagāyamathāpi ca /
itihāsapurāṇāni yathāśakti na hāpayet //

utthāya tu namaskṛtya diśo digdevatā api /
brahmaṇaṃ ca tataścāgniṃ pṛthivīmoṣadhīstathā //

vācaṃ vācaspatiṃ caiva māṃ caiva saritastathā /
namaskṛtya tathā'dbhistu praṇavādi ca pūrvavat //

tato namo'dbhya ityuktvā namaskuryāttu tajjalam /
ghṛṇiḥ sūryastathā'dityastaṃ praṇamya svamūrdhani //

tatastvālokayannarkaṃ praṇavena samāhitaḥ /
tato māmarcayetpuṣpairmatpriyaireva nityaśaḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

tvatpriyāṇi prasūnāni tvadadhiṣṭhāni mādhava /
sarvāṇyācakṣva deveśa tvadbhaktasya mamācyuta //
bhagavānuvāca /

śṛṇuṣvāvahito rājanpuṣpāṇi priyakṛnti me /
kumudaṃ karavīraṃ ca caṇakaṃ campakaṃ tathā //

mallikājātipuṣpaṃ ca nandyāvartaṃ ca nandikam /
palāśapuṣpapatrāṇi dūrvā bhṛṅgakameva ca //

vanamālā ca rājendra matpriyāṇi viśeṣataḥ /
sarveṣāmapi puṣpāṇāṃ sahasraguṇamutpalam //

tasmātpadmaṃ tathā rājanpadmāttu satapatrakam /
tasmātsahasrapatraṃ tu puṇḍarīkaṃ tataḥ param //

puṇḍarīkasahasrāttu tulasī guṇato'dhikā / bakapuṣpaṃ tatastasmātsauvarṇaṃ tu tato'dhikam /
sauvarṇāttu prasūnācca matpriyaṃ nāsti pāṇḍava //

puṣpābhāve tulasyāstu patrairmāmarcayetpunaḥ / patrālābhe tu śākhābhiḥ śākālābhe śiphālavaiḥ /
śiphābhāve mṛdā tatra bhaktimānarcayeta mām //

varjanīyāni puṣpāṇi śṛṇu rājansamāhitaḥ /
kiṅkiṇī munipuṣpaṃ ca dhurdhūraṃ pāṭalaṃ tathā //

tathā'timuktakaṃ caiva punnāgaṃ naktamālikam /
yaudhikaṃ kṣīrikāpuṣpaṃ nirguṇḍī lāṅgulī japā //

karṇikāraṃ tathā'śokaṃ śalmalīpuṣpameva ca /
kakubhāḥ kovidārāśca vaibhītakamathāpi ca //

kuraṇṭakaprasūnaṃ ca kalpakaṃ kālakaṃ tathā / aṅkelaṃ girikarṇī ca nīlānyeva ca sarvaśaḥ /
ekaparṇāni cānyāni sarvāṇyeva vivarjayet //

arkapuṣpāṇi varjyāni arkapatrastitāni ca /
vyāghṛtāḥ picumandāni sarvāṇyeva vivarjayet //

anyaistu śuklapatraistu gandhavadbhirnarādhipa /
avarjyaistairyathālābhaṃ madbhakto māṃ samarcayet //
yudhiṣṭhira uvāca /

kathaṃ tvamarcanīyosi mūrtayaḥ kīdṛśāstu te /
vaikhānasāḥ kathaṃ bruyūḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ //
bhagavānuvāca /

śṛṇu pāṇḍava tatsarvamarcanākramamātmanaḥ /
sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam //

aṣṭākṣaravidhānena hyathavā dvādaśākṣaraiḥ /
vaidikairatha mantraiśca mama sūktena vā punaḥ //

sthāpitaṃ māṃ tatastasminnaryayitvā vicakṣaṇaḥ /
puruṣaṃ ca tataḥ satyamatyutaṃ ca yudhiṣṭira //

aniruddhaṃ ca māṃ prāhurvaikhānasavido janāḥ / anye tvevaṃ vijānanti māṃ rājanpāñcarātrikāḥ /

vāsudevaṃ ca rājendra sankarṣaṇamathāpi vā /
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate //

etāścānyāśca rājendra sañjñābhedena mūrtayaḥ /
viddhyārthāntarā evaṃ māmevaṃ cārcayedbhudhaḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

tvadbhaktāḥ kīdṛsā deva kāni teṣaṃ vratāni ca /
etatkathaya deveśa tvadbhaktasya mamācyuta //
bhagavānuvāca /

ananyadevatābhaktā ce madbhaktajanapriyāḥ /
māmeva śaraṇaṃ prāptā madbhaktāste prakīrtitāḥ //

svargyāṇyapi yaśasyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ /
madbhaktaḥ pāṇḍavaśreṣṭha vratānīmāni dhārayet //

nānyadācchādayedvastraṃ madbhakto jalatāraṇe /
svasthastu na divā svapyenmadhumāṃsāni varjayet //

pradakṣiṇaṃ vrajedviprāngāmaśvatthaṃ hutāśanam /
na dhāvetpatite varṣe nāgnabhikṣāṃ ca lopayet //

pratyakṣalavaṇaṃ nādyatsaubhāñjanakarañjanau /
grāsamuṣṭiṃ gavape dadyāddhānyāmlaṃ caiva varjayet //

tathā paryuṣitaṃ cāpi pakvaṃ paragṛhāgatam /
aniveditaṃ ca yaddravyaṃ tatprayatnena varjayet //

vibhitakakarañjānāṃ chāyāṃ dūre vivarjayet /
pipradevaparīvādānna vadetpīḍitopi san //

sātvikā rājasāścāpi tāmasāścāpi pāṇḍava /
māmarcayanti madbhaktāsteṣāmīdṛgvidā gatiḥ //

tāmasāstimiraṃ yānti rājasā raja eva tat /
sātvikāḥ satvasampannāḥ satvameva prayānti te //

ye siddhāḥ santi sāṅkhyena yogasatvabalena ca /
nabhasyādityacandrābhyāṃ paśyanti padavistaram //

ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcasākṣike /
etasmindehanagare rājasastu sadā bhavet //

udite savitaryāpya kriyāyuktasya dhīmataḥ /
caturvedavidaścāpi dehe ṣaḍvṛṣalāḥ smṛtāḥ //

kṣatriyāḥ sapta vijñeyā vaiśyāstvaṣṭau prakīrtitāḥ /
niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdrāṇāmekaviṃśatiḥ //

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mohaśca mada eva ca /
mahāmohaśca ityete dehe ṣaḍvṛṣalāḥ smṛtāḥ //

garvaḥ stambho hyahaṅkāra īrṣyā ca droha eva ca /
pāruṣyaṃ krūratā caiva saptaita kṣatriyāḥ smṛtāḥ //

tīkṣṇatā nikṛtirmāyā śāṭhyaṃ ḍambho hyanārjavam /
paiśunyamanṛtaṃ caiva veśyāstvaṣṭau prakīrtitāḥ //

tṛṣṇā bubhukṣā nidrā ca hyālasyaṃ cāghṛṇādayaḥ /
ādhiścāpi viṣādaśca pramādo hīnasatvatā //

bhayaṃ viklabatā jāḍyaṃ pāpakaṃ manyureva ca /
āśā cāśraddadhānatvamanavasthāpyamantraṇam //

āśaucaṃ malinatvaṃ ca śūdrā hyete prakīrtitāḥ /
yasminnete na dṛśyante sa vai brāhmaṇa ucyate //

yeṣuyeṣu hi bhāveṣu yatkālaṃ vartate dvijaḥ /
tatkālaṃ vai sa vijñeyo brāhmaṇo jñānadurbalaḥ //

prāṇānāyamya yatkālaṃ yena māṃ cāpi cintayet /
tatkālo vai dvijo jñeyaḥ śeṣakālo hyathetaraḥ //

tasmāttu sātviko bhūtvā śuciḥ krodhavivarjitaḥ /
māmarcayettu satataṃ matpriyatvaṃ yadīcchati //

alolajihvaḥ samupasthito dhṛtiṃ nidhāya cakṣuryugamātrameva tata /
manaśca vācaṃ ca nigṛhya cañcalaṃ bhayānnivṛtto mama bhakta ucyate //

īdṛśādhyātmino ye tu brāhmaṇā niyatendriyāḥ /
teṣāṃ śrāddheṣu tṛpyanti tena tṛptāḥ pitāmahāḥ //

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam /
kṣamā jayati na krodhaḥ kṣamāvānbrāhmaṇo bhavet //