Mahabharata · Chapter 14.101

śrutvā yamapurādhvānaṃ jīvānāṃ gamanaṃ tathā /
dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punarabravīt //

devadeveśa daityaghna ṛṣisaṅghairabhiṣṭuta /
bhagavanbhavahañśrīmansahasrādityasannibha //

sarvasambhava dharmajña sarvadharamapravartaka /
sarvadānaphalaṃ saumya kathayasva mamācyuta //

dānaṃ deyaṃ kathaṃ kṛṣṇa kīdṛśāya dvijāya vai /
kīdṛśaṃ vā tapaḥ kṛtvā tatphalaṃ kutra bhujyate //

evamukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa dhīmatā /
uvāca dharmaputrāya puṇyāndharmānmahodayān //

śṛṇuṣvāvahito rājanpūtaṃ pāpaghnamuttamam /
sarvadānaphalaṃ saumya na śrāvyaṃ pāpakarmaṇam //

yacchrutvā puruṣaḥ strī vā naṣṭapāpaḥ samāhitaḥ /
tatkṣaṇātpūtatāṃ yāti pāpakarmaratopi vā //

ekāhamapi kaunteya bhūmāvutpāditaṃ jalam /
sapta tārayate pūrvānvitṛṣṇā yatra gaurbhavet //

pānīyaṃ paramaṃ loke jīvānāṃ jīvanaṃ smṛtam / pānīyasya pradānena tṛptirbhavati pāṇḍava /
pānīyasya guṇā divyāḥ paraloke guṇāvahāḥ //

tatra puṣpodakī nāma nadī paramapāvanī /
kāmāndadāti rājendra toyadānāṃ yamālaye //

śītalaṃ salilaṃ hyatra hyakṣayyamamṛtopamam /
śītatoyapradādṝṇāṃ bhavennityaṃ sukhāvaham //

ye cāpyatoyadātāraḥ pūyasteṣāṃ vidhīyate /

praṇaśyatyambupānena bubhukṣā ca yudhiṣṭhira / tṛpīṣasya na cānnena pipāsā'pi praṇaśyati /
tasmāttoyaṃ sadā deyaṃ tṛṣitebhyo vijānatā /

agnermūrtiḥ kṣiteryoniramṛtasya sa sambhavaḥ /
atombhaḥ sarvabhūtānāṃ mūlamityucyate budhaiḥ //

adbhiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca /
tasmātsarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate //

sarvadānatapoyajñairyatprāpyaṃ phalamuttamam /
tatsarvaṃ toyadānena prāpyate nātra saṃśayaḥ //

ye prayacchanti viprebhyastvannadātaṃ susaṃskṛtam /
taistu dattāḥ svayaṃ prāṇā bhavanti bharatarṣabha //

annādraktaṃ ca śuklaṃ ca anne jīvaḥ pratiṣṭhitaḥ / indriyāṇi ca buddhiśca puṣṇantyannena nityaśaḥ /
annahīnāni sīdanti sarvabhūtāni pāṇḍava //

tejo balaṃ ca rūpaṃ ca satvaṃ vīryaṃ dhṛtirdyutiḥ /
jñānaṃ medhā tathā'yuśca sarvamanne pratiṣṭhitam //

devamānavartiryakṣu sarvalokeṣu sarvadā /
sarvakālaṃ hi sarveṣāṃ sarvamanne pratiṣṭhitam //

annaṃ prajāpate rūpamannaṃ prajananaṃ smṛtam /
sarvabhūtamayaṃ cānnaṃ jīvaścānnamayaḥ smṛtaḥ //

annenādhiṣṭhitaḥ prāṇa apāno vyāna eva ca /
udānaśca samānaśca dhārayanti śarīriṇam //

śayanotthānagamanagrahaṇākarṣaṇāni ca sarvasatvakṛtaṃ krama cānnādeva pravartate //

caturvidhāni bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca /
annādbhavanti rājendra sṛṣṭireṣā prajāpateḥ //

vidyāsthānāni sarvāṇi sarvayajñāśca pāvanāḥ /
annādyasmātpravartante tasmādannaṃ paraṃ smṛtam //

devā rudrādayaḥ sarve pitaro'pyagnayastathā /
yasmādannena tuṣyanti tasmādannaṃ viśiṣyate //

yasmādannātprajāḥ sarvāḥ kalpekalpe'sṛjatprabhuḥ /
tasmādannātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati //

yasmādannātpravartante dharmārthau kāma eva ca /
tasmādannātparaṃ dānaṃ nāmutreha ca pāṇḍava //

yakṣarakṣograhā nāgā bhūtānyante ca dānavāḥ /
tuṣyantyannena yasmāttu tasmādannaṃ paraṃ bhavet //

parānnamupabhuñjano yatkarma kurute śubham /
tacchubhasyaikabhāgastu karturbhavati bhārata //

annadasya trayo bhāgā bhanti puruṣarṣabha /
tasyādannaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ //

brāhmaṇāya daridrāya yo'nnaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa /
śrotriyāya prayacchedvai pākabhedavivarjitaḥ //

ḍambhānṛtavimuktastu parāṃ bhaktimupāgataḥ /
svadharmeṇārjitaphalaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

śatavarṣasahasrāṇi kāmagaḥ kāmarūpadhṛt / modate'maralokasthaḥ pūjyamānopsarogaṇaiḥ /
tataścāpi cyutaḥ kālānnaraloke dvijo bhavet //

agnabhikṣāṃ ca yo dadyāddaridrāya dvijātaye /
ṣaṇmāsānvārṣikaṃ śrāddaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

gosahasrapradānena yatpuṇyaṃ samudāhṛtam /
tatpraṇyaphalamāpnoti naro vai nātra saṃśayaḥ //

atha saṃvatsaraṃ dadyādagrabhikṣāmayācate /
pracchadyaiva svayaṃ nītvā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

kapilānāṃ sahasraistu yaddeyaṃ puṇyamucyate /
tatsarvamakhilaṃ prāpya śakraloke mahīyate //

sa śakrabhavane ramye rṣikoṭiśataṃ nṛpa /
yathākāmaṃ mahātejāḥ krīḍatyapsarasāngaṇaiḥ //

annaṃ ca yastu vai dadyāddvijāya niyatavrataḥ /
daśavarṣāmi rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

kapilā śatasahasrasya vidhidattasya yatphalam /
tatpuṇyaphalamāsādya purandarapuraṃ vrajet //

sa śakrabhavane ramye kāmarūpī yathāsukham /
śatakoṭisamā rājankrīḍate'marapūjitaḥ //

śakralokāvatīrṇaśca iha loke mahādyutiḥ /
caturvedī dvijaḥ śrīmāñjāyate rājapūjitaḥ //

adhvaśrāntāya viprāya kṣudhitāyānnakāṅkṣiṇe /
deśakālābhiyātāya dīyate pāṇḍunandana //

yācate'nnaṃ na dadyādyo vidyāmāne dhanāgame /
sa lubdho narakaṃ yāti kṛmīṇāṃ kālasūtrakam //

tatra narake ghore lobhamohavicetanaḥ /
daśaravṣasahasrāṇi kliśyate vedanārditaḥ //

tasmācca narakānmuktaḥ kālena mahatā hi saḥ / daridro mānuṣe loke caṇḍāleṣvapi jāyate /

yastu pāṃsulapādaśca dūrādhvaśramakarśitaḥ /
kṣutpipāsāśramaśrānta ārtaḥ khinnagatirdvijaḥ //

pṛcchanvai hyannadātāraṃ gṛhamabhyetya yācayet / taṃ pūjayettu yatnena so'tithiḥ svargasankramaḥ /
tasmiṃstuṣṭe naraśreṣṭha tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ //

na tathā haviṣā homairna puṣpairnānulepanaiḥ /
agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hyatithipūjanāt //

kapilāyāṃ tu dattāyāṃ vidhivajjyeṣṭhapuṣkare / na tatphalamavāpnoti yatphalaṃ viprabojanān /

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī /
tāvatpuṣkarapatreṇa pibanti pitaro jalam //

devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāpamārjanam /
śrāntasaṃvāhanaṃ caiva tathā pādāvasecanam //

pratiśrayapradānaṃ ca tathā śayyāsanasya ca /
ekaikaṃ pāṇḍavaśreṣṭha gopradānādviśiṣyate //

pādodakaṃ pādaghṛtaṃ dīpamannaṃ pratiśrayam /
ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam //

viprātithye kṛte rājanbhaktyā śuśrūṣite'pi ca /
devāḥ śuśrūṣitāḥ sarve trayastriṃśadarindama //

abhyāgato jñātapūrvo hyajñāto'tithirucyate /
tayoḥ pūjāṃ dvijaḥ kuryāditi paurāṇikī śrutiḥ //

pādābhyaṅgannapānaistu yo'tirthiṃ pūjayennaraḥ /
pūjitastena rājendra bhavāmīha na saṃśayaḥ //

śīghraṃ pāpādvinirmukto mayā cānugrahīkṛtaḥ /
vimānenendukalpena mama lokaṃ sa gacchati //

abhyāgataṃ śrāntamanuvrajanti devāśca sarve pitaro'gnayaśca /
tasmindvije pūjite pūjitāḥ syu- rgate nirāśāḥ pitaro vrajanti //

atirthiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate /
pitarastasya nāśnanti daśavarṣaṇi pañca ca //

varjitaḥ pitṛbhirlubdhaḥ sa devairagnibhiḥ saha / nirayaṃ rauravaṃ gatvā daśavarṣāṇi pañca ca /
tataścāpi cyutaḥ kālādiha cocchiṣṭabhugbhavet //

vaiśvadevāntike prāptamatithiṃ yo na pūjayet /
caṇḍālatvamavāpnoti sadya eva na saṃśayaḥ //

nirvāsayati yo vipraṃ deśakālagataṃ gṛhāt /
patitastatkṣaṇādeva jāyate nātra saṃśayaḥ //

narake raurave ghore varṣakoṭiṃ sa pacyate / tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke narādhamaḥ /
śvā vai dvādaśajanmāni jāyate kṣutpipāsitaḥ //

caṇḍālopyatithiḥ prāpto deśakāle'nnakāṅkṣayāḥ /
abhyudgamyo gṛhasthena pūjanīyaśca sarvadā //

anarcayitvā yo'śnāti lobhamohavicetanaḥ /
sa caṇḍālatvamāpanno daśa janmāni pāṇḍava //

nirāśamatithiṃ kṛtvā bhuñjano yaḥ prahṛṣṭavān /
na jānāti kilātmānaṃ viṣṭhakūpe nipātitaṃ //

moghaṃ dhruvaṃ prorṇayati moghamasya tu pacyate /
moghamannaṃ sadā'śnāti yotithiṃ na ca pūjayet //

sāṅgopāṅgāṃstu yo vedānpaṭhatīha dinedine /
na cātithiṃ pūjayati vṛthā bhavati sa dvijaḥ //

pākayajñamahāyajñaiḥ somasaṃsthābhireva ca /
ye yajanti na cārcanti gṛheṣvatithimāgatam //

teṣāṃ yaśobhikāmānāṃ dattamiṣṭaṃ ca yadbhavet /
vṛthā bhavati tatsarvamāśayā hi tayā hatam //

deśaṃ kālaṃ ca pātraṃ ca svaśaktiṃ ca nirīkṣya ca /
alpaṃ samaṃ mahadvāpi kuryādātithyamātmavān //

sumukhaḥ suprasannātmā dhīmānatithimāgatam /
svāgatenāsanenādbhirannādyena ca pūjayet //

hitaḥ priyo vā dveṣyo vā mūrkhaḥ paṇḍita eva vā /
prāpto yo vaiśvadevānte sotithiḥ svargasankramaḥ //

kṣutpipāsāśramārtāya deśakālagatāya ca /
satkṛtyānnaṃ pradātavyaṃ yajñasya phalamicchatā //

bhojayedātmanaḥ śreṣṭhānvidhaivaddhavyakavyayoḥ / annaṃ prāṇo manuṣyaṇāmannadaḥ prāṇado bhavet /
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtimicchatā //

annadaḥ sarvakāmaistu sutṛptaḥ suṣṭvalaṅkṛtaḥ /
pūrṇacandraprakāśena vimānena virājate //

sevyamāno varastrībhirmama lokaṃ sa gacchati /
krīḍitvā tu tatastasminvarṣakoṭiṃ yathā'maraḥ //

tatascāpi cyutaḥ kālādiha loke mahāyaśāḥ /
vedaśāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet //

yathāśraddhaṃ tu yaḥ kuryānmanuṣyeṣu prajāyate / mahādhanapatiḥ śrīmānvedavedāṅgapāragaḥ /
sarvaśāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet //

sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryādvarṣamekamakalmaṣaḥ /
dharmārjitadhano bhūtvā pākabhedavivarjitaḥ //

devāniva svayaṃ viprānarcayitvā pitṝnapi /
viprānagrāśanāśī yastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

varṣeṇaikena yāvanti piṇḍānyaśnanti ye dvijāḥ /
tāvadvarṣāṇi rājendra mama loke mahīyate //

tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke mahāyaśāḥ /
vedasāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet //

sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryādyathāśraddhaṃ nareśvara /
akālaniyamenāpi satyavādī jitendriyaḥ //

satyasandho citakrodhaḥ śākhādharmavivarjitaḥ /
adharmabhīrurdharmiṣṭho māyāmātsaryavarjitaḥ //

śraddadhānaḥ sucirnityaṃ pākabedavivarjitaḥ /
sa vimānena divyena divyarūpī mahāyaśāḥ //

purandarapuraṃ yāti gīyamānopsarogaṇaiḥ / manvantaraṃ tu tatraiva krīḍitvā devapūjitaḥ /
mānuṣyalokamāgamya bhogavānbrāhmaṇo bhavet //

daśajanmāni vipratvamāpnuyādrājapūjitaḥ /
jātismaraśca bhavati yatrayatropajāyate //