Mahabharata · Chapter 14.100

devadeveśa daityaghni paraṃ kautūhalaṃ hi me / etatkathaya sarvajña tvadbhaktasya ca keśava /
mānuṣasya ca lokasya dharmalokasya cāntaram //

kīdṛśaṃ kimpramāṇaṃ vā kimadhiṣṭhānameva ca /
taranti mānuṣā deva kenopāyena mādhava //

tvagasthimāṃsanirmukte pañcabhūtavivarjite /
kathayasva mahādeva sukhaduḥkhamaśeṣataḥ //

jīvasya karmalokeṣu karmabhistu śubhāśubhaiḥ /
anubaddhasya taiḥ pāśairnīyamānasya dāruṇaiḥ //

mṛtyudūtairdurādharṣairghorairghoraparakramaiḥ /
vadhyasyākṣipyamāṇasya vidrutasya yamājñayā //

puṇyapāpakṛdātiṣṭhetsukhaduḥkhamaśeṣataḥ / yamadūtairdrurādharṣairnīyate vā kathaṃ punaḥ /
kiṃ vā tatra gatā deva karma kurvanti mānavāḥ //

kathaṃ dharmaparā yānti devatādvijapūjakāḥ /
kataṃ vā pāpakarmāṇo yānti pretapuraṃ narāḥ //

kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā varṇaḥ ko vā'sya keśava /
jīvasya gacchato nityaṃ yamalokaṃ bravīhi me //
bhagavānuvāca /

śṛṇu rājanyathāvṛtaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
tatte'haṃ kathayiṣyāmi madbhaktasya nareśvara //

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira /
mānuṣyasya ca lokasya yamalokasya cāntaram //

na tatra vṛkṣacchāyā vā na taṭākaṃ saropi vā /
na vāpyo dīrghikā vā'pi na kūpo vā yudhiṣṭhira //

na maṇṭapaṃ sabhā vā'pi na prapā na niketanam /
na parvato nadī vā'pi na bhūmervivaraṃ kvacit //

na grāmo nāśramo vā'pi nodyānaṃ vā vanāni ca /
na kiñcidāśrayasthānaṃ pathi tasminyudhiṣṭhira //

jantorhi prāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam /
kāraṇaistyaktadehasya prāṇaiḥ kaṇṭhagataiḥ punaḥ //

śarīrāccālyate jīvo hyavaśo mātariśvanā /
nirgato vāyubhūtastu ṣaṭkośāttu kalevarāt //

śarīramanyattadrūpaṃ tadvarṇaṃ tatpramāṇataḥ /
adṛśyaṃ tatpraviṣṭastu sopyadṛṣṭo'tha kenacit //

sontarātmā dehavatāmaṣṭāṅgo yastu sañcaret / chedanādbhedanāddāhāttāḍanādvā na naśyati /

nānā rūpadharairghauraiḥ pracaṇḍeścaṇḍasādhanaiḥ /
nīyamāno durādharṣairyamadūtairyamājñayā //

putradāramayaiḥ pāśaiḥ sannirūddho'vaśo balāt /
svakarmabhiścānugataḥ kṛtaiḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ //

ākrandamānaḥ karuṇaṃ bandhubhirduḥkhapīḍitaiḥ /
tyaktvā bandhujanaṃ sarvaṃ nirapekṣastu gacchati //

mātṛbhiḥ pitṛbhiścaiva bhrātṛbhirmātulaistathā /
dāraiḥ putrairvayasyaiśca rudadbhistyajyate punaḥ //

adṛśyamānastairdīnairaśrupūrṇamukhekṣaṇaiḥ /
svaśarīraṃ parityajya vāyubhūtastu gacchati //

andhakāramapāraṃ taṃ mahāgheraṃ tamovṛtam /
duḥkhāntaṃ duṣpratāraṃ ca durgamaṃ pāpakarmaṇām //

duḥsahāyaṃ durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam /
durāpamatiduḥkhaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ narottama //

ṛṣibhiḥ kathyamānaṃ tatpāramparyeṇa pārthiva /
trāsaṃ janacati prāyaḥ śrūyamāṇaṃ kathāsvapi //

avaśyaṃ caiva gantavyaṃ tadadhvānaṃ yudhiṣṭhira /
prāptakālena santyajya bandhūnbhogāndhanāni ca //

jarāyujairaṇḍajaiśca svedajairudbhidaistathā /
jaṅgamaiḥ sthirasañjñaiśca gantavyaṃ yamasādanam //

devāsurairmanuṣyādyairvaivasvatavaśānugaiḥ /
strīpunnapuṃsakaiścāpi pṛthivyāṃ jīvasañjñitaiḥ //

madhyamairyuvabhirvā'pi bālairvṛddhaistathaiva ca /
jātamātraiśca garbhasthairgantavyaḥ sa mahāpathaḥ //

pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā sandhyākāle'thavā punaḥ /
pradoṣe vā'rdharātre vā pratyuṣe vā'pyupasthite //

pravāsasthairvanasthairvā parvatasthairjale sthitaiḥ /
kṣetrasthairvā nabhaḥsthervā gṛhamadhyagatairapi //

bhuñjadbhirvā pibadbhirvā khādadbhirvā narottama / āsīnairvā sthitairvāpi śayanīyagatairapi /
jāgradbhirvā prasuptairvā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ //

mṛtyudūtairdurādharṣaiḥ pracaṇḍaiścaṇḍasāsanaiḥ /
ākṣipyamāṇā hyavaśāḥ prayānti yamasādanam //

kvacidbhītaiḥ kvacinmattaiḥ praskhaladbhiḥ kvacitkvacit /
krandadbhirvedanārtaistu gantavyaṃ yamasādanam //

nirbhartsyamānairudvigrairvidhūtairbhayavihvalaiḥ /
tudyamānaśarīraiśca gantavyaṃ tarjitaistathā //

kaṇṭakākīrṇamārgeṇa taptavālukapāṃsunā /
dahyamānaistu gantavyaṃ narairdānavivarjitaiḥ //

kāṣṭhopalaśilāghātairdaṇḍolmukakaśāṅkuśaiḥ /
hanyamānairyamapuraṃ gantavyaṃ dharmavarjitaiḥ //

medaḥśoṇitapūyādyairvaktrairgātraiśca savraṇaiḥ /
dagdhakṣatajakīrṇaiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

vedanārtaisca kūjadbhirvikrośadbhiśca visvaram /
vedanārtaiḥ patadbhiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

bhagrapādoruhastaṅgairbhagrajaṅghāśirodharaiḥ /
chinnakarṇoṣṭhanāsaiśca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

śaktibhirbhiṇḍipālaiśca śaṅkutomarasāyakaiḥ /
tudyamānaistu śūlāgrairgantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //

śvabhirvyāghrairvṛkaiḥ kākairbhakṣyamāṇāḥ samantataḥ /
tudyamānāśca gacchanti rākṣasairmāṃsaghātibhiḥ //

mahiṣaiśca mṛgaiścāpi sūkaraiḥ pṛṣataistathā /
bhakṣyamāṇaistadadhvānaṃ gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ //

sūcīsutīkṣṇatuṇḍābhirmakṣikābhiḥ samantataḥ /
tudyamānaiśca gantavyaṃ pāpiṣṭhairbālaghātakaiḥ //

visrabdhaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā ghranti ye narāḥ /
śastrairnirbhidyamānaiśca gantavyaṃ yamasādanam //

khādayanti ca ye jīvānduḥkhamāpādayanti ca /
rākṣasaiśca śvabhiścaiva bhakṣyamāṇā vrajanti ca //

ye haranti ca vastrāṇi śayyāṃ prāvaraṇāni ca /
te yānti vidrutā nagnāḥ piśācā iva tatpathaṃ //

gāśca dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā balātkṣetraṃ gṛhaṃ tathā /
ye haranti durātmānaḥ parasvaṃ pāpakāriṇaḥ //

pāṣāṇairulmukairdaṇḍaiḥ kāṣṭhaghātaiśca carjharaiḥ /
hanyamānaiḥ kṣatākīrṇairnantavyaṃ tairyamālayam //

brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ /
ākrośantīha ye nityaṃ praharanti ca ye dvijān //

śuṣkakaṇṭhā nibaddhāste chinnajihvākṣināsikāḥ /
pūyaśoṇitadurgandhā bhakṣyamāṇāśca jambukaiḥ //

caṇḍālairbhīṣaṇaiścaṇḍaistudyamānāḥ samantataḥ /
krośantaḥ karuṇaṃ ghoraṃ gacchanti yamāsādanam //

tatra cāpi gatāḥ pāpā viṣṭhākūpeṣvanekaśaḥ /
jīvanto varṣakoṭīstu kliśyante vedanāttataḥ //

tataśca muktāḥ kālena loke cāsminnarādhamāḥ /
viṣṭhākrimitvaṃ gacchanti janmakoṭiśataṃ nṛpa //

vidyamānadhanairyaistu lobhaḍambhānṛtānvitaiḥ /
śrotriyebhyo na dattāni dānāni kurupuṅgava //

grīvāpāśanibaddhāste hanyamānāśca rākṣasaiḥ /
kṣutpipāsāśramārtāstu yānti pretapuraṃ narāḥ //

adattadānā gacchanti śuṣkakaṇṭhāsyatālukāḥ /
annaṃ pānīyasahitaṃ prārthayantaḥ punaḥpunaḥ //

svāminbubhakṣātṛṣṇārtā gantuṃ naivādya śaknumaḥ / mamānnaṃ dīyatāṃ svāminpānīyaṃ dīyatāṃ mama /
iti bruvantastairdūtaiḥ prāpyante vai yamālayam //
vaiśampāyana uvāca /

tacchrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ /
nissañjño bhayasantrasto mūrchayā samabhiplutaḥ //

tato labdhvā śanaiḥ sañjñāṃ samāśvastocyutena saḥ /
netre prakṣālya toyena bhūyaḥ keśavamabravīt //

bhītosmyahaṃ mahādeva śrutvā mārgasya vistaram /
kenopāyena taṃ mārgaṃ taranti puruṣāḥ sukham //
bhagavānuvāca /

iha ye dhārmikā loke jīvagātavivarjitāḥ /
guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ //

asmānmānuṣyalokātte samāryāḥ sahabāndhavāḥ /
yamadhvānaṃ tu gacchanti yathāvattaṃ nibodha me //

brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pāṇḍava /
ye prayacchanti viprebhyaste sukhaṃ yānti tatphalam //

annaṃ ye ca prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃskṛtam /
kṣotriyebhyo viśeṣeṇa prītyā paramayā yutāḥ //

te vimānairmahātmāno yānti citrairyamālayam /
sevyamānā varastrībhirapsarobhirmahāpatham //

ye ca nityaṃ prabhāṣante satyaṃ niṣkalmaṣaṃ vacaḥ /
te ca yāntyamalābhrābhairvimānairvṛṣayojitaiḥ //

kapilādyāni puṇyāni gopradānāni ye narāḥ /
brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti śrotriyebhyo viśeṣataḥ //

te yāntyamalavarṇābhairvimānairvṛṣayojitaiḥ /
vaivasvatapuraṃ prāpya hyapsarobhirniṣevitāḥ //

upānahau ca cchatraṃ ca śayanānyāsanāni ca /
viprebhyo ye prayacchanti vastrāṇyābharaṇāni ca //

te yāntyaśvairvṛṣairvā'pi kuñjarairapyalaṅkṛtāḥ /
dharmarājapuraṃ ramyaṃ sauvarṇacchatraśobhitāḥ //

ye ca bhakṣyāṇi dāsyanti bhojyaṃ peyaṃ tathaiva ca /
snigdhānnānyāpi viprebhyaḥ śraddhayā parayā yutāḥ //

te yānti kāñcanāryānaiḥ sukhaṃ vaivasvatālayam /
varastrībhiryathākāmaṃ sevyamānāḥ sahasraśaḥ //

ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu /
brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śraddadhānāḥ susaṃskṛtāḥ //

cakravākaprayuktaistu yānai rukmamayaiḥ śubhaiḥ /
yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam //

ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca /
haṃsayuktairvimānaistu yānti dharmapuraṃ narāḥ //

ye prayacchanti viprebhyo vicitrānnaṃ ghṛtāplutam / te vrajanatyamalābhrābhairvimānairvāyuvegibhiḥ /
puraṃ tatpretanāthasya nānājanasamākulam /

pānīyaṃ ye prayacchanti sarvabhūtaprajīvanam /
te sutṛptāḥ sukhaṃ yānti bhavanairhaṃsacoditaiḥ //

ye tilaṃ tiladhenuṃ vā dhṛtadhenumathāpi ca /
śrotriyebhyaḥ prayacchanti saumyabhāvasamanvitāḥ //

sūryamaṇḍalasankāśairyānaiste yānti nirmalaiḥ /
gīyamānaistu gandharvairvaivasvatapuraṃ nṛpa //

yeṣāṃ vāpyaśca kūpāśca taṭākāni sarāṃsi ca /
dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca sajalāśca jalāśayāḥ //

yānaiste yānti candrābhairdivyaghaṇṭānināditaiḥ / cāmaraistālavṛntaiśca vījyamānā mahāprabhāḥ /
nityatṛptā mahātmāno gacchanti yamasādanam //

yeṣāṃ devagṛhāṇīha citrāṇyāyatanāni ca /
manoharāṇi kāntāni darśanīyāni bhānti ca //

te vrajantyamalābhrābhairvimānairvāyuvegibhiḥ /
puraṃ tatpretanāthasya nānājanapadākulam //

vaivasvataṃ ca paśyanti sukhacittaṃ sukhasthitam /
yamena pūjitā yānti devasālokyatāṃ tataḥ //

devānuddiśya lokeṣu prapāsu karakoddhṛtam / śītalaṃ salilaṃ ramyaṃ tṛṣitebhyo diśanti ye /
te tu tṛpti parāṃ yānti prāpya saukhyaṃ mahāpatham //

kāṣṭhapādukadā yānti tadadhvānaṃ sukhaṃ narāḥ /
sauvarṇamaṇipīṭhe tu pādaṃ kṛtvā sthottame //

ārāmānvṛkṣaṣaṇḍāṃśca ropayanti ca ye narāḥ /
saṃvardhayanti cāvyagraṃ phalapuṣpopaśobhitam //

vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṅkṛtāḥ / yānti te vāhanairdivyaiḥ pūjyamānā muhurmuhuḥ /

sevyamānāḥ surūpābhiruttamābhiḥ prayatnataḥ /
strībhiḥ kanakavarṇābhiryathākāmaṃ yathāsukham //

aśvayānaṃ tu goyānaṃ hastiyānamathāpi ca /
ye prayacchanti viprebhyo vimānaiḥ kanakopamaiḥ //

suvarṇaṃ rajataṃ vā'pi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā / ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kanakojjvalaiḥ /
te vrajanti varastrībhiḥ sevyamānā yathāsukham //

bhūmidā yānti taṃ lokaṃ sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ /
uditādityasankāśairvimānairvṛṣayojitaiḥ //

kanyāṃ ye ca prayacchanti viprāya śrotriyāya ca /
divyakanyāvṛtā yānti vimānaiste yamālayam //

sugandhāngandhasaṃyogānpuṣpāṇi surabhīṇi ca /
prayacchanti dvijāgrebhyo bhaktayā paramayā yutāḥ //

sugandhāḥ dharmapuraṃ yānairvicitrairapyalaṅkṛtāḥ //
yānti dharmapuraṃ yānairvicitrairapyalaṅkṛtāḥ //

dīpayā yānti yānaiśca dyotayanto diśo daśa /
ādityasadṛśākārairdīpyamānā ivāgnayaḥ //

gṛhāvasathadātāro gṛhaiḥ kāñcanavedikaiḥ /
vrajanti bālasūryābhairdharmarājapuraṃ narāḥ //

jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ /
pūjyamānā varastrībhiryānti tṛptā mahāgajaiḥ //

pādābhyaṅgaṃ śirobhyahgaṃ pānaṃ pādodakaṃ tathā /
ye prayacchanti viprebhyaste yāntyaśvairyamālayam //

viśrāmāyanti ye viprāñśrāntānadhvani karśitān /
cakravākaprayuktena yānti yānena te'pi ca //

svāgatena ca yo viprānpūjayedāsanena ca /
sa gacchati tadadhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ //

namo brahmaṇyadeveti yo māṃ dṛṣṭvā'bhivādayet /
vratīvaṃ prayato nityaṃ sa sukhaṃ tatpadaṃ vrajet //

namaḥ sarvasahābhyaścetyabhikhyāya dinedine /
namaskaroti nityaṃ gāṃ sa sukhaṃ yāti tatpathaṃ //

namostu priyadattāyetyevaṃvādī dinedine /
bhūmimākramate prātaḥ sayanādutthitaśca yaḥ //

sarvakāmaiḥ sa tṛptātmā sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ /
yāti yānena divyena sukaṃ vaivasvatālayam //

anattarāśino ye tu ḍambhānṛtavivarjitāḥ /
te'pi sārasayuktena yānti yānena vai sukham //

ye cāpyekena bhuktena ḍambhānṛtavivarjitāḥ /
haṃsayuktairvimānaistu sukhaṃ yānti yamālayam //

caturthena ca bhuktena vartante ye jitendriyāḥ /
yānti te dharmanagaraṃ yānairbarhiṇayojitaiḥ //

tṛtīyadivaseneha bhuñjate ye jitendriyāḥ /
te'pi hastirathaṃ yānti tatpathaṃ kanakojjvalaiḥ //

ṣaṣṭhānnakāliko yastu varṣamekaṃ tu vartate / kāmakrodhavanirmuktaḥ śucirnityaṃ jitendriyaḥ /
sa yāti kuñjarasthaistu jayaśabdaravairyutaḥ //

pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ /
dharmarājapūraṃ ramyaṃ divyastrīgaṇasevitam //

ye ca māsopavāsaṃ vai kurvate saṃyatendriyāḥ /
te'pi sūryādayaprakhyairyānti yānairyamālayam //

agnipraveśaṃ yaścāpi kurute madgatātmanā /
sa yātyagniprakāśena vimānena yamālayam //

gokṛte strīkṛte caiva hatvā viprakṛte'pi ca /
te yāntyamarakanyābhiḥ sevyamānā raviprabhāḥ //

ye ca kurvanti madbhaktāstīrthayātrāṃ jitendriyāḥ /
te panthānaṃ mahātmāno yānairyānti sunirvṛtāḥ //

ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ /
haṃsasārasasaṃyuktairyānaiste yānti tatpatham //

parapīḍāmakṛtvaiva bhṛtyānbibhrati ye narāḥ /
tatpathaṃ sasukhaṃ yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ //

ye samāḥ sarvabhūteṣu jīvānāmabhayapradāḥ / krodhalobhavinirmuktā nigṛhītendriyāstathā /

pūrṇacandrapratīkāśairvimānaiste mahāprabhāḥ /
yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ //

ye māmekāntabhāvena devaṃ tryambakameva vā / pūjayanti namasyanti stuvanti ca dinedine /
dharmarājapuraṃ yānti yānaiste'rkasamaprabhaiḥ //

pūjitāstatra dharmeṇa svayaṃ mālyādibhiḥ śubhaiḥ /
yāntyeva dharmalokaṃ vā rudralokamathāpi vā //