મહાભારત · અધ્યાય 14.101

શ્રુત્વા યમપુરાધ્વાનં જીવાનાં ગમનં તથા ।
ધર્મપુત્રઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા કેશવં પુનરબ્રવીત્ ॥

દેવદેવેશ દૈત્યઘ્ન ઋષિસઙ્ઘૈરભિષ્ટુત ।
ભગવન્ભવહઞ્શ્રીમન્સહસ્રાદિત્યસન્નિભ ॥

સર્વસમ્ભવ ધર્મજ્ઞ સર્વધરમપ્રવર્તક ।
સર્વદાનફલં સૌમ્ય કથયસ્વ મમાચ્યુત ॥

દાનં દેયં કથં કૃષ્ણ કીદૃશાય દ્વિજાય વૈ ।
કીદૃશં વા તપઃ કૃત્વા તત્ફલં કુત્ર ભુજ્યતે ॥

એવમુક્તો હૃષીકેશો ધર્મપુત્રેણ ધીમતા ।
ઉવાચ ધર્મપુત્રાય પુણ્યાન્ધર્માન્મહોદયાન્ ॥

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્પૂતં પાપઘ્નમુત્તમમ્ ।
સર્વદાનફલં સૌમ્ય ન શ્રાવ્યં પાપકર્મણમ્ ॥

યચ્છ્રુત્વા પુરુષઃ સ્ત્રી વા નષ્ટપાપઃ સમાહિતઃ ।
તત્ક્ષણાત્પૂતતાં યાતિ પાપકર્મરતોપિ વા ॥

એકાહમપિ કૌન્તેય ભૂમાવુત્પાદિતં જલમ્ ।
સપ્ત તારયતે પૂર્વાન્વિતૃષ્ણા યત્ર ગૌર્ભવેત્ ॥

પાનીયં પરમં લોકે જીવાનાં જીવનં સ્મૃતમ્ । પાનીયસ્ય પ્રદાનેન તૃપ્તિર્ભવતિ પાણ્ડવ ।
પાનીયસ્ય ગુણા દિવ્યાઃ પરલોકે ગુણાવહાઃ ॥

તત્ર પુષ્પોદકી નામ નદી પરમપાવની ।
કામાન્દદાતિ રાજેન્દ્ર તોયદાનાં યમાલયે ॥

શીતલં સલિલં હ્યત્ર હ્યક્ષય્યમમૃતોપમમ્ ।
શીતતોયપ્રદાદૄણાં ભવેન્નિત્યં સુખાવહમ્ ॥

યે ચાપ્યતોયદાતારઃ પૂયસ્તેષાં વિધીયતે ।

પ્રણશ્યત્યમ્બુપાનેન બુભુક્ષા ચ યુધિષ્ઠિર । તૃપીષસ્ય ન ચાન્નેન પિપાસાઽપિ પ્રણશ્યતિ ।
તસ્માત્તોયં સદા દેયં તૃષિતેભ્યો વિજાનતા ।

અગ્નેર્મૂર્તિઃ ક્ષિતેર્યોનિરમૃતસ્ય સ સમ્ભવઃ ।
અતોમ્ભઃ સર્વભૂતાનાં મૂલમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥

અદ્ભિઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ જીવન્તિ પ્રભવન્તિ ચ ।
તસ્માત્સર્વેષુ દાનેષુ તોયદાનં વિશિષ્યતે ॥

સર્વદાનતપોયજ્ઞૈર્યત્પ્રાપ્યં ફલમુત્તમમ્ ।
તત્સર્વં તોયદાનેન પ્રાપ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

યે પ્રયચ્છન્તિ વિપ્રેભ્યસ્ત્વન્નદાતં સુસંસ્કૃતમ્ ।
તૈસ્તુ દત્તાઃ સ્વયં પ્રાણા ભવન્તિ ભરતર્ષભ ॥

અન્નાદ્રક્તં ચ શુક્લં ચ અન્ને જીવઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચ બુદ્ધિશ્ચ પુષ્ણન્ત્યન્નેન નિત્યશઃ ।
અન્નહીનાનિ સીદન્તિ સર્વભૂતાનિ પાણ્ડવ ॥

તેજો બલં ચ રૂપં ચ સત્વં વીર્યં ધૃતિર્દ્યુતિઃ ।
જ્ઞાનં મેધા તથાઽયુશ્ચ સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

દેવમાનવર્તિર્યક્ષુ સર્વલોકેષુ સર્વદા ।
સર્વકાલં હિ સર્વેષાં સર્વમન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

અન્નં પ્રજાપતે રૂપમન્નં પ્રજનનં સ્મૃતમ્ ।
સર્વભૂતમયં ચાન્નં જીવશ્ચાન્નમયઃ સ્મૃતઃ ॥

અન્નેનાધિષ્ઠિતઃ પ્રાણ અપાનો વ્યાન એવ ચ ।
ઉદાનશ્ચ સમાનશ્ચ ધારયન્તિ શરીરિણમ્ ॥

શયનોત્થાનગમનગ્રહણાકર્ષણાનિ ચ સર્વસત્વકૃતં ક્રમ ચાન્નાદેવ પ્રવર્તતે ॥

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ સ્થિરાણિ ચ ।
અન્નાદ્ભવન્તિ રાજેન્દ્ર સૃષ્ટિરેષા પ્રજાપતેઃ ॥

વિદ્યાસ્થાનાનિ સર્વાણિ સર્વયજ્ઞાશ્ચ પાવનાઃ ।
અન્નાદ્યસ્માત્પ્રવર્તન્તે તસ્માદન્નં પરં સ્મૃતમ્ ॥

દેવા રુદ્રાદયઃ સર્વે પિતરોઽપ્યગ્નયસ્તથા ।
યસ્માદન્નેન તુષ્યન્તિ તસ્માદન્નં વિશિષ્યતે ॥

યસ્માદન્નાત્પ્રજાઃ સર્વાઃ કલ્પેકલ્પેઽસૃજત્પ્રભુઃ ।
તસ્માદન્નાત્પરં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥

યસ્માદન્નાત્પ્રવર્તન્તે ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ ।
તસ્માદન્નાત્પરં દાનં નામુત્રેહ ચ પાણ્ડવ ॥

યક્ષરક્ષોગ્રહા નાગા ભૂતાન્યન્તે ચ દાનવાઃ ।
તુષ્યન્ત્યન્નેન યસ્માત્તુ તસ્માદન્નં પરં ભવેત્ ॥

પરાન્નમુપભુઞ્જનો યત્કર્મ કુરુતે શુભમ્ ।
તચ્છુભસ્યૈકભાગસ્તુ કર્તુર્ભવતિ ભારત ॥

અન્નદસ્ય ત્રયો ભાગા ભન્તિ પુરુષર્ષભ ।
તસ્યાદન્નં પ્રદાતવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષતઃ ॥

બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય યોઽન્નં સંવત્સરં નૃપ ।
શ્રોત્રિયાય પ્રયચ્છેદ્વૈ પાકભેદવિવર્જિતઃ ॥

ડમ્ભાનૃતવિમુક્તસ્તુ પરાં ભક્તિમુપાગતઃ ।
સ્વધર્મેણાર્જિતફલં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

શતવર્ષસહસ્રાણિ કામગઃ કામરૂપધૃત્ । મોદતેઽમરલોકસ્થઃ પૂજ્યમાનોપ્સરોગણૈઃ ।
તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાન્નરલોકે દ્વિજો ભવેત્ ॥

અગ્નભિક્ષાં ચ યો દદ્યાદ્દરિદ્રાય દ્વિજાતયે ।
ષણ્માસાન્વાર્ષિકં શ્રાદ્દં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

ગોસહસ્રપ્રદાનેન યત્પુણ્યં સમુદાહૃતમ્ ।
તત્પ્રણ્યફલમાપ્નોતિ નરો વૈ નાત્ર સંશયઃ ॥

અથ સંવત્સરં દદ્યાદગ્રભિક્ષામયાચતે ।
પ્રચ્છદ્યૈવ સ્વયં નીત્વા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કપિલાનાં સહસ્રૈસ્તુ યદ્દેયં પુણ્યમુચ્યતે ।
તત્સર્વમખિલં પ્રાપ્ય શક્રલોકે મહીયતે ॥

સ શક્રભવને રમ્યે ર્ષિકોટિશતં નૃપ ।
યથાકામં મહાતેજાઃ ક્રીડત્યપ્સરસાન્ગણૈઃ ॥

અન્નં ચ યસ્તુ વૈ દદ્યાદ્દ્વિજાય નિયતવ્રતઃ ।
દશવર્ષામિ રાજેન્દ્ર તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કપિલા શતસહસ્રસ્ય વિધિદત્તસ્ય યત્ફલમ્ ।
તત્પુણ્યફલમાસાદ્ય પુરન્દરપુરં વ્રજેત્ ॥

સ શક્રભવને રમ્યે કામરૂપી યથાસુખમ્ ।
શતકોટિસમા રાજન્ક્રીડતેઽમરપૂજિતઃ ॥

શક્રલોકાવતીર્ણશ્ચ ઇહ લોકે મહાદ્યુતિઃ ।
ચતુર્વેદી દ્વિજઃ શ્રીમાઞ્જાયતે રાજપૂજિતઃ ॥

અધ્વશ્રાન્તાય વિપ્રાય ક્ષુધિતાયાન્નકાઙ્ક્ષિણે ।
દેશકાલાભિયાતાય દીયતે પાણ્ડુનન્દન ॥

યાચતેઽન્નં ન દદ્યાદ્યો વિદ્યામાને ધનાગમે ।
સ લુબ્ધો નરકં યાતિ કૃમીણાં કાલસૂત્રકમ્ ॥

તત્ર નરકે ઘોરે લોભમોહવિચેતનઃ ।
દશરવ્ષસહસ્રાણિ ક્લિશ્યતે વેદનાર્દિતઃ ॥

તસ્માચ્ચ નરકાન્મુક્તઃ કાલેન મહતા હિ સઃ । દરિદ્રો માનુષે લોકે ચણ્ડાલેષ્વપિ જાયતે ।

યસ્તુ પાંસુલપાદશ્ચ દૂરાધ્વશ્રમકર્શિતઃ ।
ક્ષુત્પિપાસાશ્રમશ્રાન્ત આર્તઃ ખિન્નગતિર્દ્વિજઃ ॥

પૃચ્છન્વૈ હ્યન્નદાતારં ગૃહમભ્યેત્ય યાચયેત્ । તં પૂજયેત્તુ યત્નેન સોઽતિથિઃ સ્વર્ગસન્ક્રમઃ ।
તસ્મિંસ્તુષ્ટે નરશ્રેષ્ઠ તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ॥

ન તથા હવિષા હોમૈર્ન પુષ્પૈર્નાનુલેપનૈઃ ।
અગ્નયઃ પાર્થ તુષ્યન્તિ યથા હ્યતિથિપૂજનાત્ ॥

કપિલાયાં તુ દત્તાયાં વિધિવજ્જ્યેષ્ઠપુષ્કરે । ન તત્ફલમવાપ્નોતિ યત્ફલં વિપ્રબોજનાન્ ।

દ્વિજપાદોદકક્લિન્ના યાવત્તિષ્ઠતિ મેદિની ।
તાવત્પુષ્કરપત્રેણ પિબન્તિ પિતરો જલમ્ ॥

દેવમાલ્યાપનયનં દ્વિજોચ્છિષ્ટાપમાર્જનમ્ ।
શ્રાન્તસંવાહનં ચૈવ તથા પાદાવસેચનમ્ ॥

પ્રતિશ્રયપ્રદાનં ચ તથા શય્યાસનસ્ય ચ ।
એકૈકં પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ ગોપ્રદાનાદ્વિશિષ્યતે ॥

પાદોદકં પાદઘૃતં દીપમન્નં પ્રતિશ્રયમ્ ।
યે પ્રયચ્છન્તિ વિપ્રેભ્યો નોપસર્પન્તિ તે યમમ્ ॥

વિપ્રાતિથ્યે કૃતે રાજન્ભક્ત્યા શુશ્રૂષિતેઽપિ ચ ।
દેવાઃ શુશ્રૂષિતાઃ સર્વે ત્રયસ્ત્રિંશદરિન્દમ ॥

અભ્યાગતો જ્ઞાતપૂર્વો હ્યજ્ઞાતોઽતિથિરુચ્યતે ।
તયોઃ પૂજાં દ્વિજઃ કુર્યાદિતિ પૌરાણિકી શ્રુતિઃ ॥

પાદાભ્યઙ્ગન્નપાનૈસ્તુ યોઽતિર્થિં પૂજયેન્નરઃ ।
પૂજિતસ્તેન રાજેન્દ્ર ભવામીહ ન સંશયઃ ॥

શીઘ્રં પાપાદ્વિનિર્મુક્તો મયા ચાનુગ્રહીકૃતઃ ।
વિમાનેનેન્દુકલ્પેન મમ લોકં સ ગચ્છતિ ॥

અભ્યાગતં શ્રાન્તમનુવ્રજન્તિ દેવાશ્ચ સર્વે પિતરોઽગ્નયશ્ચ ।
તસ્મિન્દ્વિજે પૂજિતે પૂજિતાઃ સ્યુ- ર્ગતે નિરાશાઃ પિતરો વ્રજન્તિ ॥

અતિર્થિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ।
પિતરસ્તસ્ય નાશ્નન્તિ દશવર્ષણિ પઞ્ચ ચ ॥

વર્જિતઃ પિતૃભિર્લુબ્ધઃ સ દેવૈરગ્નિભિઃ સહ । નિરયં રૌરવં ગત્વા દશવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ।
તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ ચોચ્છિષ્ટભુગ્ભવેત્ ॥

વૈશ્વદેવાન્તિકે પ્રાપ્તમતિથિં યો ન પૂજયેત્ ।
ચણ્ડાલત્વમવાપ્નોતિ સદ્ય એવ ન સંશયઃ ॥

નિર્વાસયતિ યો વિપ્રં દેશકાલગતં ગૃહાત્ ।
પતિતસ્તત્ક્ષણાદેવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥

નરકે રૌરવે ઘોરે વર્ષકોટિં સ પચ્યતે । તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે નરાધમઃ ।
શ્વા વૈ દ્વાદશજન્માનિ જાયતે ક્ષુત્પિપાસિતઃ ॥

ચણ્ડાલોપ્યતિથિઃ પ્રાપ્તો દેશકાલેઽન્નકાઙ્ક્ષયાઃ ।
અભ્યુદ્ગમ્યો ગૃહસ્થેન પૂજનીયશ્ચ સર્વદા ॥

અનર્ચયિત્વા યોઽશ્નાતિ લોભમોહવિચેતનઃ ।
સ ચણ્ડાલત્વમાપન્નો દશ જન્માનિ પાણ્ડવ ॥

નિરાશમતિથિં કૃત્વા ભુઞ્જનો યઃ પ્રહૃષ્ટવાન્ ।
ન જાનાતિ કિલાત્માનં વિષ્ઠકૂપે નિપાતિતં ॥

મોઘં ધ્રુવં પ્રોર્ણયતિ મોઘમસ્ય તુ પચ્યતે ।
મોઘમન્નં સદાઽશ્નાતિ યોતિથિં ન ચ પૂજયેત્ ॥

સાઙ્ગોપાઙ્ગાંસ્તુ યો વેદાન્પઠતીહ દિનેદિને ।
ન ચાતિથિં પૂજયતિ વૃથા ભવતિ સ દ્વિજઃ ॥

પાકયજ્ઞમહાયજ્ઞૈઃ સોમસંસ્થાભિરેવ ચ ।
યે યજન્તિ ન ચાર્ચન્તિ ગૃહેષ્વતિથિમાગતમ્ ॥

તેષાં યશોભિકામાનાં દત્તમિષ્ટં ચ યદ્ભવેત્ ।
વૃથા ભવતિ તત્સર્વમાશયા હિ તયા હતમ્ ॥

દેશં કાલં ચ પાત્રં ચ સ્વશક્તિં ચ નિરીક્ષ્ય ચ ।
અલ્પં સમં મહદ્વાપિ કુર્યાદાતિથ્યમાત્મવાન્ ॥

સુમુખઃ સુપ્રસન્નાત્મા ધીમાનતિથિમાગતમ્ ।
સ્વાગતેનાસનેનાદ્ભિરન્નાદ્યેન ચ પૂજયેત્ ॥

હિતઃ પ્રિયો વા દ્વેષ્યો વા મૂર્ખઃ પણ્ડિત એવ વા ।
પ્રાપ્તો યો વૈશ્વદેવાન્તે સોતિથિઃ સ્વર્ગસન્ક્રમઃ ॥

ક્ષુત્પિપાસાશ્રમાર્તાય દેશકાલગતાય ચ ।
સત્કૃત્યાન્નં પ્રદાતવ્યં યજ્ઞસ્ય ફલમિચ્છતા ॥

ભોજયેદાત્મનઃ શ્રેષ્ઠાન્વિધૈવદ્ધવ્યકવ્યયોઃ । અન્નં પ્રાણો મનુષ્યણામન્નદઃ પ્રાણદો ભવેત્ ।
તસ્માદન્નં વિશેષેણ દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥

અન્નદઃ સર્વકામૈસ્તુ સુતૃપ્તઃ સુષ્ટ્વલઙ્કૃતઃ ।
પૂર્ણચન્દ્રપ્રકાશેન વિમાનેન વિરાજતે ॥

સેવ્યમાનો વરસ્ત્રીભિર્મમ લોકં સ ગચ્છતિ ।
ક્રીડિત્વા તુ તતસ્તસ્મિન્વર્ષકોટિં યથાઽમરઃ ॥

તતસ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે મહાયશાઃ ।
વેદશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞો ભોગવાન્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

યથાશ્રદ્ધં તુ યઃ કુર્યાન્મનુષ્યેષુ પ્રજાયતે । મહાધનપતિઃ શ્રીમાન્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞો ભોગવાન્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

સર્વાતિથ્યં તુ યઃ કુર્યાદ્વર્ષમેકમકલ્મષઃ ।
ધર્માર્જિતધનો ભૂત્વા પાકભેદવિવર્જિતઃ ॥

દેવાનિવ સ્વયં વિપ્રાનર્ચયિત્વા પિતૄનપિ ।
વિપ્રાનગ્રાશનાશી યસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

વર્ષેણૈકેન યાવન્તિ પિણ્ડાન્યશ્નન્તિ યે દ્વિજાઃ ।
તાવદ્વર્ષાણિ રાજેન્દ્ર મમ લોકે મહીયતે ॥

તતશ્ચાપિ ચ્યુતઃ કાલાદિહ લોકે મહાયશાઃ ।
વેદસાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞો ભોગવાન્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

સર્વાતિથ્યં તુ યઃ કુર્યાદ્યથાશ્રદ્ધં નરેશ્વર ।
અકાલનિયમેનાપિ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સત્યસન્ધો ચિતક્રોધઃ શાખાધર્મવિવર્જિતઃ ।
અધર્મભીરુર્ધર્મિષ્ઠો માયામાત્સર્યવર્જિતઃ ॥

શ્રદ્દધાનઃ સુચિર્નિત્યં પાકબેદવિવર્જિતઃ ।
સ વિમાનેન દિવ્યેન દિવ્યરૂપી મહાયશાઃ ॥

પુરન્દરપુરં યાતિ ગીયમાનોપ્સરોગણૈઃ । મન્વન્તરં તુ તત્રૈવ ક્રીડિત્વા દેવપૂજિતઃ ।
માનુષ્યલોકમાગમ્ય ભોગવાન્બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

દશજન્માનિ વિપ્રત્વમાપ્નુયાદ્રાજપૂજિતઃ ।
જાતિસ્મરશ્ચ ભવતિ યત્રયત્રોપજાયતે ॥