Mahabharata · Chapter 13.97

idaṃ deyamidaṃ deyamitīyaṃ śruticodanāt /
bahudeyāśca rājānaḥ kiṃsviddeyamanuttamam //
bhīṣma uvāca /

ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānamucyate /
acalā hyakṣayā bhūmirdogdhrī kāmānihottamān //

dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūnvrīhiyavāṃstathā /
bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīredhate samāḥ //

yāvadbhūmerāyuriha tāvadbhūmida edhate /
na bhūmidānādastīha paraṃ kiñcidyudhiṣṭhira //

apyalpaṃ pradaduḥ sarve pṛthivyā iti naḥ śrutam /
bhūmimeva daduḥ sarve bhūmiṃ te bhuñjate janāḥ //

svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca /
bhūmiḥ patiṃ mahādevī dātāraṃ kurute priyam //

ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyādakṣayāṃ rājasattama /
punarnaratvaṃ samprāpya bhavetsa pṛthivīpatiḥ //

yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ /
saṅgrāme vā tanuṃ jahyāddadyācca pṛthivīmimāmm //

ityetatkṣatrabandhūnāṃ vadanti paramāśiṣaḥ /
punāti dattā pṛthivī dātāramiti śuśruma //

api pāpasamācāraṃ brahmaghnamapi cānṛtam /
saiva pāpaṃ plāvayati saiva pāpātpramocayet //

api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ /
pṛthivīṃ nānyadicchanti pāvanaṃ jagatī yataḥ //

nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam /
dānaṃ vā'pyathavā'dānaṃ nāmāsyāḥ prathamapriyam //

ya etāṃ viduṣe dadyātpṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ /
pṛthivyāmetadiṣṭaṃ sa rājā rājyamito vrajet //

punaścāsau janiṃ prāpya rājavatsyānna saṃśayaḥ /
tasmātprāpyaiva pṛthivīṃ dadyādviprāya pārthivaḥ //

nābhūmipatinā bhūmiradhiṣṭheyā kathañcana /
na ca vastreṇi vā gūhedantardhānena vā caret //

ye cānye bhūmimiccheyuḥ kuryurevaṃ na saṃśayaḥ /
yaḥ sādhorbhūmimādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ //

bhūmiṃ dattvā tu sādhubhyo vindate bhūmimuttamām /
pretya ceha ca dharmātmā samprāpnoti mahadyaśaḥ //

ekāhārakarīṃ dattvā ṣaṣṭhisāhasramūrdhvagaḥ / tāvatyā haraṇe pṛthvyā narakaṃ dviguṇottaram //

yasya viprāstu śaṃsanti sādhorbhūmiṃ sadaiva hi /
na tasya śatravo rājanpraśaṃsanti vasundharām //

yatkiñcitpuruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ /
api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate //

ye'pi saṅgīrṇākarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ /
tebhyaḥ pavitramākhyeyaṃ bhūmidānamanuttamam //

alpāntaramidaṃ śaśvatpurāṇā menire janāḥ /
yo yajetāśvamedhena dadyādvā sādhave mahīm //

api cetsukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerannapi paṇḍitāḥ /
aśankyamekamevaitadbhūmidānamanuttamam //

suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca /
sarvametanmahāprājño dadāti vasudhāṃ dadat //

tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlamalobhaḥ satyasandhatā /
gurudaivatapūjā ca etā vartanti bhūmidam //

bhartuniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ /
brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam //

yathā janitrī svaṃ putraṃ kṣīreṇa bharate sadā /
anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasairmahī //

mṛtyurvaikinkaro daṇḍastāpo vahneḥ sudāruṇaḥ /
ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam //

pitṝṃśca pitṛlokasthāndevaloke ca devatāḥ /
santarpayati śāntātmā yo dadāti vasundharām //

kṛśāya mriyamāṇāya vṛttiglānāya sīdate /
bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ //

yathā dhāvati gaurvatsaṃ sravantī vatsalā payaḥ /
evameva mahābhāga bhūmirbharati bhūmidam //

halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalāmapi /
sodakaṃ vā'pi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ //

brāhmaṇaṃ vṛttasampannamāhitāgniṃ śucivratam /
naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam //

yathā candramaso vṛddhirahanyahani jāyate /
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate //

atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ /
yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai //

māmevādatta māṃ datta māṃ dattvā māmavāpsyatha /
asmim̐lloke pare caiva taddattaṃ jāyate punaḥ //

ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo vedasammitām /
śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati //

kṛtyānāmabhiśaptānāmariṣṭaśamanaṃ mahat /
prāyaścittaṃ mahīṃ dattvā punātyubhayato daśa //

punāti ya idaṃ veda vedavādaṃ tathaiva ca /
prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmirvai śāśvatī matā //

abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayedimamāgamam /
yathā śrutvā mahīṃ dadyānnādadyātsādhutaśca tāṃ //

so'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaścāpyasaṃśayaḥ /
rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam //

atha yeṣāmadharmajño rājā bhavati nāstikaḥ /
na te sukhaṃ prabudhyanti na sukhaṃ prasvapanti ca //

sadā bhavanti codvignāstasya duścaritairnarāḥ /
yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat //

atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ /
sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca //

tasya rājñaḥ śubhe rājye karmabhirnirvṛtā narāḥ /
yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ //

sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt /
sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasundharāṃ //

ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ /
dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije //

yathā sasyāni rohanti prakīrṇāni mahītale /
tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ //

ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ /
śūlipāṇiśca bhagavānpratinandanti bhūmidam //

bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca /
caturvidho hi loko'yaṃ yo'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ //

eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate /
nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiñcidasti janādhipa //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira //

iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā /
maghavā vāgvidāṃśreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim //

bhagavankena dānena svargataḥ sukhamedhate /
yadakṣayamahāryaṃ ca tadbrūhi vadatāṃvara //
bhīṣma uvāca /

ityuktṛḥ sa surendreṇa tato devapulohitaḥ /
bṛhaspatirbṛhattejāḥ pratyuvāca śatakratum //

suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan / vidyādānaṃ ca kanyānāṃ dānaṃ pāpaharaṃ param /
dadadetānmahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate //

na bhūmidānāddevendra paraṃ kiñciditi prabho /
viśiṣṭamiti manye'haṃ yatā prāhurmanīṣiṇaḥ //

brāhmaṇārthe gavārthe vā rāṣṭraghāte'tha svāminaḥ /
kulastrīṇāṃ paribhave mṛtāste bhūmipaiḥ samāḥ //

ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā raṇagṛddhinaḥ /
sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam //

bharturniḥśreyase yuktāstyaktātmāno raṇe hatāḥ /
brāhmalokagatā yuktā nātikrāmanti bhūmidam //

pañca pūrvā hi puruṣāḥ ṣaḍanye vasudhāṃ gatāḥ /
ekādaśa dadadbhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ //

ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti purandara /
sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate //

mahīṃ sphītāṃ dadadrājansarvakāmaguṇānvitām /
rājādhirājo bhavati taddhi dānamanuttamam //

sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati /
sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava //

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmaguṇānvitām /
dadāti yaḥ sahasrākṣa svargaṃ yāti sa mānavaḥ //

madhusarpiḥpravāhiṇyaḥ payodadhivahāstathā /
saritastaparyantīha surendra vasudhāpradam //

bhūmipradānānnṛpatirmucyate sarvakilbiṣāt /
na hi bhūmipradānena dānamanyadviśiṣyate //

dadāti yaḥ samundrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām /
taṃ janāḥ kathayantīha yāvaddharati gauriyam //

puṇyāmṛddhirasāṃ bhūmiṃ yo dadāti purandara /
na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇānvitāḥ //

sarvadā pārthiveneha satataṃ bhūtimicchatā /
bhūrdeyā vidhivacchakra pātre sukhamabhīpsunāṃ //

api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye /
samutsṛjati tatpāpaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ //

sāgarānsaritaḥ śailānkānanāni ca sarvaśaḥ /
sarvametannaraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat //

taṭākānyudapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca /
snehānsarvarasāṃścaiva dadāti vasudhāṃ dadat //

oṣadhīrvīryasampannānagānpuṣpaphalānvitān /
kānanopalaśailāṃśca dadāti vasudhāṃ dadat //

agniṣṭomaprabhṛtibhiriṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ /
na tatphalamavāpnoti bhūmidānādyadaśnute //

dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan /
pūrvadattāṃ haranbhūmiṃ narakāyopagacchati //

na dadāti pratiśrutya dattvā'pi ca harettu yaḥ /
sa baddho vāruṇaiḥ pāśaistapyate mṛtyusāsanāt //

āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśavṛttiṃ priyātithim /
ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam //

brāhmaṇeṣvanṛṇībhūtaḥ pārthivaḥ syātpurandara /
itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayetkṛśadurbalān //

nācchindyātsparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa /
brāhmaṇasya suraśreṣṭha kṛśavṛtteḥ kadācana //

yathāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāmatha sīdatām /
brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāttripuruṣaṃ kulam //

bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrādyastu saṃsthāpayetpunaḥ /
tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate //

sunirmitāṃ suvikrītāṃ subhṛtāṃ sthāpayennṛpa / ikṣubhiḥ santatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasālinīm //

gośvavāhanapūrṇāṃ vā yo dadāti vasundharām / vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate //

nidhigarbhāṃ dadadbhūmiṃ sarvaratnaparicchadām /
akṣayām̐llabhate lokānbhūmisatraṃ hi tasya tata //

vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ sammataḥ satām /
loke mahīyate sadbhiryo dadāti vasundharām //

yathā'psu patitaḥ śakra tailabindurvisarpati /
tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasyesasye vivardhate //

ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ /
vadhyante'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te //

nṛttagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ /
upatiṣṭhanti devendra yathā bhūmipradaṃ divi //

modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ /
yo dadāti mahīṃ samyagvidhineha dvijātaye //

śatamapsarasaścaiva divyamālyavibhūṣitāḥ /
upatiṣṭhanti devendra brahmaloke dharāpradam //

upatiṣṭhanti puṇyāni sadā bhūmipradaṃ naram /
śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāhanam //

bhūmipradānātpuṣpāṇi hiraṇyanicayāstathā /
ājñā sadā'pratihatā jayaśabdā vasūni ca //

bhūmidānasya puṇyāni phalaṃ svargaḥ purandara /
hiraṇyapuṣpāścauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśādvalāḥ //

amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat //

nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ /
nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ //
bhīṣma uvāca /

etadāṅgirasācchrutvā vāsavo vasudhāmimām /
vasuratnasamākīrṇāṃ dadāvāṅgirase tadā //

ya idaṃ śrāvayecchrāddhe bhūmidānasya saṃstavam /
na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavatyuta //

akṣayaṃ ca bhaveddattaṃ pitṛbhyastanna saṃśayaḥ /
tasmācchrāddheṣvidaṃ vidvānbhuñjataḥ śrāvayeddvijān //

ityetatsarvadānānāṃ śreṣṭhamuktaṃ tavānagha /
mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //