મહાભારત · અધ્યાય 13.97

ઇદં દેયમિદં દેયમિતીયં શ્રુતિચોદનાત્ ।
બહુદેયાશ્ચ રાજાનઃ કિંસ્વિદ્દેયમનુત્તમમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અતિ દાનાનિ સર્વાણિ પૃથિવીદાનમુચ્યતે ।
અચલા હ્યક્ષયા ભૂમિર્દોગ્ધ્રી કામાનિહોત્તમાન્ ॥

દોગ્ધ્રી વાસાંસિ રત્નાનિ પશૂન્વ્રીહિયવાંસ્તથા ।
ભૂમિદઃ સર્વભૂતેષુ શાશ્વતીરેધતે સમાઃ ॥

યાવદ્ભૂમેરાયુરિહ તાવદ્ભૂમિદ એધતે ।
ન ભૂમિદાનાદસ્તીહ પરં કિઞ્ચિદ્યુધિષ્ઠિર ॥

અપ્યલ્પં પ્રદદુઃ સર્વે પૃથિવ્યા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ભૂમિમેવ દદુઃ સર્વે ભૂમિં તે ભુઞ્જતે જનાઃ ॥

સ્વકર્મૈવોપજીવન્તિ નરા ઇહ પરત્ર ચ ।
ભૂમિઃ પતિં મહાદેવી દાતારં કુરુતે પ્રિયમ્ ॥

ય એતાં દક્ષિણાં દદ્યાદક્ષયાં રાજસત્તમ ।
પુનર્નરત્વં સમ્પ્રાપ્ય ભવેત્સ પૃથિવીપતિઃ ॥

યથા દાનં તથા ભોગ ઇતિ ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ ।
સઙ્ગ્રામે વા તનું જહ્યાદ્દદ્યાચ્ચ પૃથિવીમિમામ્મ્ ॥

ઇત્યેતત્ક્ષત્રબન્ધૂનાં વદન્તિ પરમાશિષઃ ।
પુનાતિ દત્તા પૃથિવી દાતારમિતિ શુશ્રુમ ॥

અપિ પાપસમાચારં બ્રહ્મઘ્નમપિ ચાનૃતમ્ ।
સૈવ પાપં પ્લાવયતિ સૈવ પાપાત્પ્રમોચયેત્ ॥

અપિ પાપકૃતાં રાજ્ઞાં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ સાધવઃ ।
પૃથિવીં નાન્યદિચ્છન્તિ પાવનં જગતી યતઃ ॥

નામાસ્યાઃ પ્રિયદત્તેતિ ગુહ્યં દેવ્યાઃ સનાતનમ્ ।
દાનં વાઽપ્યથવાઽદાનં નામાસ્યાઃ પ્રથમપ્રિયમ્ ॥

ય એતાં વિદુષે દદ્યાત્પૃથિવીં પૃથિવીપતિઃ ।
પૃથિવ્યામેતદિષ્ટં સ રાજા રાજ્યમિતો વ્રજેત્ ॥

પુનશ્ચાસૌ જનિં પ્રાપ્ય રાજવત્સ્યાન્ન સંશયઃ ।
તસ્માત્પ્રાપ્યૈવ પૃથિવીં દદ્યાદ્વિપ્રાય પાર્થિવઃ ॥

નાભૂમિપતિના ભૂમિરધિષ્ઠેયા કથઞ્ચન ।
ન ચ વસ્ત્રેણિ વા ગૂહેદન્તર્ધાનેન વા ચરેત્ ॥

યે ચાન્યે ભૂમિમિચ્છેયુઃ કુર્યુરેવં ન સંશયઃ ।
યઃ સાધોર્ભૂમિમાદત્તે ન ભૂમિં વિન્દતે તુ સઃ ॥

ભૂમિં દત્ત્વા તુ સાધુભ્યો વિન્દતે ભૂમિમુત્તમામ્ ।
પ્રેત્ય ચેહ ચ ધર્માત્મા સમ્પ્રાપ્નોતિ મહદ્યશઃ ॥

એકાહારકરીં દત્ત્વા ષષ્ઠિસાહસ્રમૂર્ધ્વગઃ । તાવત્યા હરણે પૃથ્વ્યા નરકં દ્વિગુણોત્તરમ્ ॥

યસ્ય વિપ્રાસ્તુ શંસન્તિ સાધોર્ભૂમિં સદૈવ હિ ।
ન તસ્ય શત્રવો રાજન્પ્રશંસન્તિ વસુન્ધરામ્ ॥

યત્કિઞ્ચિત્પુરુષઃ પાપં કુરુતે વૃત્તિકર્શિતઃ ।
અપિ ગોચર્મમાત્રેણ ભૂમિદાનેન પૂયતે ॥

યેઽપિ સઙ્ગીર્ણાકર્માણો રાજાનો રૌદ્રકર્મિણઃ ।
તેભ્યઃ પવિત્રમાખ્યેયં ભૂમિદાનમનુત્તમમ્ ॥

અલ્પાન્તરમિદં શશ્વત્પુરાણા મેનિરે જનાઃ ।
યો યજેતાશ્વમેધેન દદ્યાદ્વા સાધવે મહીમ્ ॥

અપિ ચેત્સુકૃતં કૃત્વા શઙ્કેરન્નપિ પણ્ડિતાઃ ।
અશન્ક્યમેકમેવૈતદ્ભૂમિદાનમનુત્તમમ્ ॥

સુવર્ણં રજતં વસ્ત્રં મણિમુક્તાવસૂનિ ચ ।
સર્વમેતન્મહાપ્રાજ્ઞો દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

તપો યજ્ઞઃ શ્રુતં શીલમલોભઃ સત્યસન્ધતા ।
ગુરુદૈવતપૂજા ચ એતા વર્તન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

ભર્તુનિઃશ્રેયસે યુક્તાસ્ત્યક્તાત્માનો રણે હતાઃ ।
બ્રહ્મલોકગતાઃ સિદ્ધા નાતિક્રામન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

યથા જનિત્રી સ્વં પુત્રં ક્ષીરેણ ભરતે સદા ।
અનુગૃહ્ણાતિ દાતારં તથા સર્વરસૈર્મહી ॥

મૃત્યુર્વૈકિન્કરો દણ્ડસ્તાપો વહ્નેઃ સુદારુણઃ ।
ઘોરાશ્ચ વારુણાઃ પાશા નોપસર્પન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

પિતૄંશ્ચ પિતૃલોકસ્થાન્દેવલોકે ચ દેવતાઃ ।
સન્તર્પયતિ શાન્તાત્મા યો દદાતિ વસુન્ધરામ્ ॥

કૃશાય મ્રિયમાણાય વૃત્તિગ્લાનાય સીદતે ।
ભૂમિં વૃત્તિકરીં દત્ત્વા સત્રી ભવતિ માનવઃ ॥

યથા ધાવતિ ગૌર્વત્સં સ્રવન્તી વત્સલા પયઃ ।
એવમેવ મહાભાગ ભૂમિર્ભરતિ ભૂમિદમ્ ॥

હલકૃષ્ટાં મહીં દત્ત્વા સબીજાં સફલામપિ ।
સોદકં વાઽપિ શરણં તથા ભવતિ કામદઃ ॥

બ્રાહ્મણં વૃત્તસમ્પન્નમાહિતાગ્નિં શુચિવ્રતમ્ ।
નરઃ પ્રતિગ્રાહ્ય મહીં ન યાતિ યમસાદનમ્ ॥

યથા ચન્દ્રમસો વૃદ્ધિરહન્યહનિ જાયતે ।
તથા ભૂમિકૃતં દાનં સસ્યેસસ્યે વિવર્ધતે ॥

અત્ર ગાથા ભૂમિગીતાઃ કીર્તયન્તિ પુરાવિદઃ ।
યાઃ શ્રુત્વા જામદગ્ન્યેન દત્તા ભૂઃ કાશ્યપાય વૈ ॥

મામેવાદત્ત માં દત્ત માં દત્ત્વા મામવાપ્સ્યથ ।
અસ્મિઁલ્લોકે પરે ચૈવ તદ્દત્તં જાયતે પુનઃ ॥

ય ઇમાં વ્યાહૃતિં વેદ બ્રાહ્મણો વેદસમ્મિતામ્ ।
શ્રાદ્ધસ્ય હૂયમાનસ્ય બ્રહ્મભૂયં સ ગચ્છતિ ॥

કૃત્યાનામભિશપ્તાનામરિષ્ટશમનં મહત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં મહીં દત્ત્વા પુનાત્યુભયતો દશ ॥

પુનાતિ ય ઇદં વેદ વેદવાદં તથૈવ ચ ।
પ્રકૃતિઃ સર્વભૂતાનાં ભૂમિર્વૈ શાશ્વતી મતા ॥

અભિષિચ્યૈવ નૃપતિં શ્રાવયેદિમમાગમમ્ ।
યથા શ્રુત્વા મહીં દદ્યાન્નાદદ્યાત્સાધુતશ્ચ તાં ॥

સોઽયં કૃત્સ્નો બ્રાહ્મણાર્થો રાજાર્થશ્ચાપ્યસંશયઃ ।
રાજા હિ ધર્મકુશલઃ પ્રથમં ભૂતિલક્ષણમ્ ॥

અથ યેષામધર્મજ્ઞો રાજા ભવતિ નાસ્તિકઃ ।
ન તે સુખં પ્રબુધ્યન્તિ ન સુખં પ્રસ્વપન્તિ ચ ॥

સદા ભવન્તિ ચોદ્વિગ્નાસ્તસ્ય દુશ્ચરિતૈર્નરાઃ ।
યોગક્ષેમા હિ બહવો રાષ્ટ્રં નાસ્યાવિશન્તિ તત્ ॥

અથ યેષાં પુનઃ પ્રાજ્ઞો રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ ।
સુખં તે પ્રતિબુધ્યન્તે સુસુખં પ્રસ્વપન્તિ ચ ॥

તસ્ય રાજ્ઞઃ શુભે રાજ્યે કર્મભિર્નિર્વૃતા નરાઃ ।
યોગક્ષેમેણ વૃષ્ટ્યા ચ વિવર્ધન્તે સ્વકર્મભિઃ ॥

સ કુલીનઃ સ પુરુષઃ સ બન્ધુઃ સ ચ પુણ્યકૃત્ ।
સ દાતા સ ચ વિક્રાન્તો યો દદાતિ વસુન્ધરાં ॥

આદિત્યા ઇવ દીપ્યન્તે તેજસા ભુવિ માનવાઃ ।
દદન્તિ વસુધાં સ્ફીતાં યે વેદવિદુષિ દ્વિજે ॥

યથા સસ્યાનિ રોહન્તિ પ્રકીર્ણાનિ મહીતલે ।
તથા કામાઃ પ્રરોહન્તિ ભૂમિદાનસમાર્જિતાઃ ॥

આદિત્યો વરુણો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા સોમો હુતાશનઃ ।
શૂલિપાણિશ્ચ ભગવાન્પ્રતિનન્દન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

ભૂમૌ જાયન્તિ પુરુષા ભૂમૌ નિષ્ઠાં વ્રજન્તિ ચ ।
ચતુર્વિધો હિ લોકોઽયં યોઽયં ભૂમિગુણાત્મકઃ ॥

એષા માતા પિતા ચૈવ જગતઃ પૃથિવીપતે ।
નાનયા સદૃશં ભૂતં કિઞ્ચિદસ્તિ જનાધિપ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બૃહસ્પતેશ્ચ સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

ઇષ્ટ્વા ક્રતુશતેનાથ મહતા દક્ષિણાવતા ।
મઘવા વાગ્વિદાંશ્રેષ્ઠં પપ્રચ્છેદં બૃહસ્પતિમ્ ॥

ભગવન્કેન દાનેન સ્વર્ગતઃ સુખમેધતે ।
યદક્ષયમહાર્યં ચ તદ્બ્રૂહિ વદતાંવર ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તૃઃ સ સુરેન્દ્રેણ તતો દેવપુલોહિતઃ ।
બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજાઃ પ્રત્યુવાચ શતક્રતુમ્ ॥

સુવર્ણદાનં ગોદાનં ભૂમિદાનં ચ વૃત્રહન્ । વિદ્યાદાનં ચ કન્યાનાં દાનં પાપહરં પરમ્ ।
દદદેતાન્મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

ન ભૂમિદાનાદ્દેવેન્દ્ર પરં કિઞ્ચિદિતિ પ્રભો ।
વિશિષ્ટમિતિ મન્યેઽહં યતા પ્રાહુર્મનીષિણઃ ॥

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા રાષ્ટ્રઘાતેઽથ સ્વામિનઃ ।
કુલસ્ત્રીણાં પરિભવે મૃતાસ્તે ભૂમિપૈઃ સમાઃ ॥

યે શૂરા નિહતા યુદ્ધે સ્વર્યાતા રણગૃદ્ધિનઃ ।
સર્વે તે વિબુધશ્રેષ્ઠ નાતિક્રામન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

ભર્તુર્નિઃશ્રેયસે યુક્તાસ્ત્યક્તાત્માનો રણે હતાઃ ।
બ્રાહ્મલોકગતા યુક્તા નાતિક્રામન્તિ ભૂમિદમ્ ॥

પઞ્ચ પૂર્વા હિ પુરુષાઃ ષડન્યે વસુધાં ગતાઃ ।
એકાદશ દદદ્ભૂમિં પરિત્રાતીહ માનવઃ ॥

રત્નોપકીર્ણાં વસુધાં યો દદાતિ પુરન્દર ।
સ મુક્તઃ સર્વકલુષૈઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

મહીં સ્ફીતાં દદદ્રાજન્સર્વકામગુણાન્વિતામ્ ।
રાજાધિરાજો ભવતિ તદ્ધિ દાનમનુત્તમમ્ ॥

સર્વકામસમાયુક્તાં કાશ્યપીં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
સર્વભૂતાનિ મન્યન્તે માં દદાતીતિ વાસવ ॥

સર્વકામદુઘાં ધેનું સર્વકામગુણાન્વિતામ્ ।
દદાતિ યઃ સહસ્રાક્ષ સ્વર્ગં યાતિ સ માનવઃ ॥

મધુસર્પિઃપ્રવાહિણ્યઃ પયોદધિવહાસ્તથા ।
સરિતસ્તપર્યન્તીહ સુરેન્દ્ર વસુધાપ્રદમ્ ॥

ભૂમિપ્રદાનાન્નૃપતિર્મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષાત્ ।
ન હિ ભૂમિપ્રદાનેન દાનમન્યદ્વિશિષ્યતે ॥

દદાતિ યઃ સમુન્દ્રાન્તાં પૃથિવીં શસ્ત્રનિર્જિતામ્ ।
તં જનાઃ કથયન્તીહ યાવદ્ધરતિ ગૌરિયમ્ ॥

પુણ્યામૃદ્ધિરસાં ભૂમિં યો દદાતિ પુરન્દર ।
ન તસ્ય લોકાઃ ક્ષીયન્તે ભૂમિદાનગુણાન્વિતાઃ ॥

સર્વદા પાર્થિવેનેહ સતતં ભૂતિમિચ્છતા ।
ભૂર્દેયા વિધિવચ્છક્ર પાત્રે સુખમભીપ્સુનાં ॥

અપિ કૃત્વા નરઃ પાપં ભૂમિં દત્ત્વા દ્વિજાતયે ।
સમુત્સૃજતિ તત્પાપં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ ॥

સાગરાન્સરિતઃ શૈલાન્કાનનાનિ ચ સર્વશઃ ।
સર્વમેતન્નરઃ શક્ર દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

તટાકાન્યુદપાનાનિ સ્રોતાંસિ ચ સરાંસિ ચ ।
સ્નેહાન્સર્વરસાંશ્ચૈવ દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

ઓષધીર્વીર્યસમ્પન્નાનગાન્પુષ્પફલાન્વિતાન્ ।
કાનનોપલશૈલાંશ્ચ દદાતિ વસુધાં દદત્ ॥

અગ્નિષ્ટોમપ્રભૃતિભિરિષ્ટ્વા ચ સ્વાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ ભૂમિદાનાદ્યદશ્નુતે ॥

દાતા દશાનુગૃહ્ણાતિ દશ હન્તિ તથા ક્ષિપન્ ।
પૂર્વદત્તાં હરન્ભૂમિં નરકાયોપગચ્છતિ ॥

ન દદાતિ પ્રતિશ્રુત્ય દત્ત્વાઽપિ ચ હરેત્તુ યઃ ।
સ બદ્ધો વારુણૈઃ પાશૈસ્તપ્યતે મૃત્યુસાસનાત્ ॥

આહિતાગ્નિં સદાયજ્ઞં કૃશવૃત્તિં પ્રિયાતિથિમ્ ।
યે ભરન્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠં નોપસર્પન્તિ તે યમમ્ ॥

બ્રાહ્મણેષ્વનૃણીભૂતઃ પાર્થિવઃ સ્યાત્પુરન્દર ।
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં તારયેત્કૃશદુર્બલાન્ ॥

નાચ્છિન્દ્યાત્સ્પર્શિતાં ભૂમિં પરેણ ત્રિદશાધિપ ।
બ્રાહ્મણસ્ય સુરશ્રેષ્ઠ કૃશવૃત્તેઃ કદાચન ॥

યથાશ્રુ પતિતં તેષાં દીનાનામથ સીદતામ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં હૃતે ક્ષેત્રે હન્યાત્ત્રિપુરુષં કુલમ્ ॥

ભૂમિપાલં ચ્યુતં રાષ્ટ્રાદ્યસ્તુ સંસ્થાપયેત્પુનઃ ।
તસ્ય વાસઃ સહસ્રાક્ષ નાકપૃષ્ઠે મહીયતે ॥

સુનિર્મિતાં સુવિક્રીતાં સુભૃતાં સ્થાપયેન્નૃપ । ઇક્ષુભિઃ સન્તતાં ભૂમિં યવગોધૂમસાલિનીમ્ ॥

ગોશ્વવાહનપૂર્ણાં વા યો દદાતિ વસુન્ધરામ્ । વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

નિધિગર્ભાં દદદ્ભૂમિં સર્વરત્નપરિચ્છદામ્ ।
અક્ષયાઁલ્લભતે લોકાન્ભૂમિસત્રં હિ તસ્ય તત ॥

વિધૂય કલુષં સર્વં વિરજાઃ સમ્મતઃ સતામ્ ।
લોકે મહીયતે સદ્ભિર્યો દદાતિ વસુન્ધરામ્ ॥

યથાઽપ્સુ પતિતઃ શક્ર તૈલબિન્દુર્વિસર્પતિ ।
તથા ભૂમિકૃતં દાનં સસ્યેસસ્યે વિવર્ધતે ॥

યે રણાગ્રે મહીપાલાઃ શૂરાઃ સમિતિશોભનાઃ ।
વધ્યન્તેઽભિમુખાઃ શક્ર બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ તે ॥

નૃત્તગીતપરા નાર્યો દિવ્યમાલ્યવિભૂષિતાઃ ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ દેવેન્દ્ર યથા ભૂમિપ્રદં દિવિ ॥

મોદતે ચ સુખં સ્વર્ગે દેવગન્ધર્વપૂજિતઃ ।
યો દદાતિ મહીં સમ્યગ્વિધિનેહ દ્વિજાતયે ॥

શતમપ્સરસશ્ચૈવ દિવ્યમાલ્યવિભૂષિતાઃ ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ દેવેન્દ્ર બ્રહ્મલોકે ધરાપ્રદમ્ ॥

ઉપતિષ્ઠન્તિ પુણ્યાનિ સદા ભૂમિપ્રદં નરમ્ ।
શઙ્ખં ભદ્રાસનં છત્રં વરાશ્વા વરવાહનમ્ ॥

ભૂમિપ્રદાનાત્પુષ્પાણિ હિરણ્યનિચયાસ્તથા ।
આજ્ઞા સદાઽપ્રતિહતા જયશબ્દા વસૂનિ ચ ॥

ભૂમિદાનસ્ય પુણ્યાનિ ફલં સ્વર્ગઃ પુરન્દર ।
હિરણ્યપુષ્પાશ્ચૌષધ્યઃ કુશકાઞ્ચનશાદ્વલાઃ ॥

અમૃતપ્રસવાં ભૂમિં પ્રાપ્નોતિ પુરુષો દદત્ ॥

નાસ્તિ ભૂમિસમં દાનં નાસ્તિ માતૃસમો ગુરુઃ ।
નાસ્તિ સત્યસમો ધર્મો નાસ્તિ દાનસમો નિધિઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતદાઙ્ગિરસાચ્છ્રુત્વા વાસવો વસુધામિમામ્ ।
વસુરત્નસમાકીર્ણાં દદાવાઙ્ગિરસે તદા ॥

ય ઇદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે ભૂમિદાનસ્ય સંસ્તવમ્ ।
ન તસ્ય રક્ષસાં ભાગો નાસુરાણાં ભવત્યુત ॥

અક્ષયં ચ ભવેદ્દત્તં પિતૃભ્યસ્તન્ન સંશયઃ ।
તસ્માચ્છ્રાદ્ધેષ્વિદં વિદ્વાન્ભુઞ્જતઃ શ્રાવયેદ્દ્વિજાન્ ॥

ઇત્યેતત્સર્વદાનાનાં શ્રેષ્ઠમુક્તં તવાનઘ ।
મયા ભરતશાર્દૂલ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥