Mahabharata · Chapter 13.9

pitāmaha mahāprājña sarvasāstraviśārada /
daive puruṣakāre ca kiṃsvicchreṣṭhataraṃ bhavet //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira //

daivamānuṣayoḥ kiṃsvitkarmaṇoḥ śreṣṭhamityuta /
purā vasiṣṭho bhagavānpitāmahamapṛcchata //

tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥ /
uvāca madhuraṃ vākyamarthavaddhetubhūṣitam //

bījato hyaṅkurotpattiraṅkurātparṇasambhavaḥ /
parṇānnālāḥ prasūyante nālātskandhaḥ pravartate //

skandhātpravartate puṣpaṃ puṣpātsaṃvardhate phalam /
phalānnirvartate bījaṃ bījātsyātsambhavaḥ punaḥ //

nābījaṃ jāyate kiñcinna bījene vinā phalam /
bījādbījaṃ prabhavati nābījaṃ vidyate phalam //

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetramāsādya vāpakaḥ /
sukṛte duṣkṛte vā'pi tādṛśaṃ labhate phalam //

yathā bījaṃ vinā kṣetramuptaṃ bhavati niṣphalam /
tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati //

kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījamudāhṛtam /
kṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛddhyate //

karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayamaśnāti kārakaḥ /
pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca //

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā /
kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit //

kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavīkṣitaḥ /
akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam //

tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca /
prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivādakṛtātmanā //

tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitā /
sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopalabhyate //

jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥ /
sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ //

artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam /
śrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ //

śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa tu /
vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam //

nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam /
nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam //

yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥ /
sa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ //

svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvamevāphalaṃ bhavet /
loko daivaṃ samālakṣya udāsīno bhavedyadi //

akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivamanuvartate /
vṛthā śrāmyati samprāpya patiṃ klībamivāṅganā //

na tathā mānuṣe loke phalamasti śubhāśubhe /
yathā tridaśaloke hi phalamalpena jāyate //

kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartate /
na daivamakṛte kiñcitkasyaciddātumarhati //

yathā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapi /
kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyati sthāpayiṣyataḥ //

na daivatāni loke'sminvyāpāraṃ yānti kasyacit /
vyāsaṅgaṃ janayantyugramātmābhibhavaśaṅkayā //

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ /
kasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate //

kathaṃ tasya samutpattiryato daivaṃ pravartate /
evaṃ tridaśaloke'pi prāpyate paramaṃ sukham //

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ /
ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca //

kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiñcitsiddhyate gurukarmaṇā /
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma akṛtārthaṃ prapadyate //

devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyairavāpyate /
puṇyahīnaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati //

purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitau /
punarāropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ //

purūravāśca rājarṣirdvijairabhihitaḥ purā /
aila ityabhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ //

aśvamedhādibhiryajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ /
maharṣiśāpātsaudāsaḥ puruṣādatvamāgataḥ //

aśvatthāmā ca rāmaśca muniputrau dhanurdharau /
na gacchataḥ svargalokaṃ vedadṛṣṭena karmaṇā //

vasuryajñaśatairiṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ /
mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ //

balirvairocanirbaddho dharmapāśena daivataiḥ /
viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālasadanaḥ kṛpaḥ //

śakrasyātha rathopasthe viṣṭhito janamejayaḥ /
dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ //

ajñānādbrāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca /
vaiśampāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena na vāritaḥ //

gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe /
purā nṛgaśca rājarṣiḥ kṛkalāsatvamāgataḥ //

dhundhumāraśca rājarṣiḥ satreṣveva jarāṃ gataḥ /
prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje //

pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥ /
punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivādbhujasaṃśrayāt //

taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ /
kiṃ te daivabalācchāpamutsṛjante na karmaṇā //

pāpamutsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham /
lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram //

yathā'gniḥ pavanodbhūtaḥ susūkṣmo'pi mahānbhavet /
tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate //

yathā tailakṣayāddīpaḥ pramlānimupagacchati /
tathā karmakṣayāddaivaṃ pramlānimupagacchati //

vipulamapi dhanaughaṃ prāpya bhogāntriyo vā puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno hi bhoktum /
suvihitamapi cārthaṃ daivate rakṣyamāṇaṃ puruṣa iha mahātmā prāpnute nityayuktaḥ //

vyayagumapi sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante bhavatī manujalokāddaivaloko viśiṣṭaḥ /
bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇām //

na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṃ vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvam /
gurumiva kṛtamagryaṃ karma saṃyāti daivaṃ nayati puruṣakāraḥ sañcitastatratatra //

etatte sarvamākhyātaṃ mayā vai munisattama /
phalaṃ puruṣakārasya sadā sandṛśya tattvataḥ //

abhyutthānena daivasya samārabdhena kenacit /
vidhinā karmaṇā caiva svargamārgamavāpnuyāt //