મહાભારત · અધ્યાય 13.9

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વસાસ્ત્રવિશારદ ।
દૈવે પુરુષકારે ચ કિંસ્વિચ્છ્રેષ્ઠતરં ભવેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં બ્રહ્મણશ્ચ યુધિષ્ઠિર ॥

દૈવમાનુષયોઃ કિંસ્વિત્કર્મણોઃ શ્રેષ્ઠમિત્યુત ।
પુરા વસિષ્ઠો ભગવાન્પિતામહમપૃચ્છત ॥

તતઃ પદ્મોદ્ભવો રાજન્દેવદેવઃ પિતામહઃ ।
ઉવાચ મધુરં વાક્યમર્થવદ્ધેતુભૂષિતમ્ ॥

બીજતો હ્યઙ્કુરોત્પત્તિરઙ્કુરાત્પર્ણસમ્ભવઃ ।
પર્ણાન્નાલાઃ પ્રસૂયન્તે નાલાત્સ્કન્ધઃ પ્રવર્તતે ॥

સ્કન્ધાત્પ્રવર્તતે પુષ્પં પુષ્પાત્સંવર્ધતે ફલમ્ ।
ફલાન્નિર્વર્તતે બીજં બીજાત્સ્યાત્સમ્ભવઃ પુનઃ ॥

નાબીજં જાયતે કિઞ્ચિન્ન બીજેને વિના ફલમ્ ।
બીજાદ્બીજં પ્રભવતિ નાબીજં વિદ્યતે ફલમ્ ॥

યાદૃશં વપતે બીજં ક્ષેત્રમાસાદ્ય વાપકઃ ।
સુકૃતે દુષ્કૃતે વાઽપિ તાદૃશં લભતે ફલમ્ ॥

યથા બીજં વિના ક્ષેત્રમુપ્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ।
તથા પુરુષકારેણ વિના દૈવં ન સિધ્યતિ ॥

ક્ષેત્રં પુરુષકારસ્તુ દૈવં બીજમુદાહૃતમ્ ।
ક્ષેત્રબીજસમાયોગાત્તતઃ સસ્યં સમૃદ્ધ્યતે ॥

કર્મણઃ ફલનિર્વૃત્તિં સ્વયમશ્નાતિ કારકઃ ।
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે લોકે કૃતસ્યાપ્યકૃતસ્ય ચ ॥

શુભેન કર્મણા સૌખ્યં દુઃખં પાપેન કર્મણા ।
કૃતં સર્વત્ર લભતે નાકૃતં ભુજ્યતે ક્વચિત્ ॥

કૃતી સર્વત્ર લભતે પ્રતિષ્ઠાં ભાગ્યવીક્ષિતઃ ।
અકૃતી લભતે ભ્રષ્ટઃ ક્ષતે ક્ષારાવસેચનમ્ ॥

તપસા રૂપસૌભાગ્યં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પ્રાપ્યતે કર્મણા સર્વં ન દૈવાદકૃતાત્મના ॥

તથા સ્વર્ગશ્ચ ભોગશ્ચ નિષ્ઠા યા ચ મનીષિતા ।
સર્વં પુરુષકારેણ કૃતેનેહોપલભ્યતે ॥

જ્યોતીંષિ ત્રિદશા નાગા યક્ષાશ્ચન્દ્રાર્કમારુતાઃ ।
સર્વે પુરુષકારેણ માનુષ્યાદ્દેવતાં ગતાઃ ॥

અર્થો વા મિત્રવર્ગો વા ઐશ્વર્યં વા કુલાન્વિતમ્ ।
શ્રીશ્ચાપિ દુર્લભા ભોક્તું તથૈવાકૃતકર્મભિઃ ॥

શૌચેન લભતે વિપ્રઃ ક્ષત્રિયો વિક્રમેણ તુ ।
વૈશ્યઃ પુરુષકારેણ શૂદ્રઃ શુશ્રૂષયા શ્રિયમ્ ॥

નાદાતારં ભજન્ત્યર્થા ન ક્લીબં નાપિ નિષ્ક્રિયમ્ ।
નાકર્મશીલં નાશૂરં તથા નૈવાતપસ્વિનમ્ ॥

યેન લોકાસ્ત્રયઃ સૃષ્ટા દૈત્યાઃ સર્વાશ્ચ દેવતાઃ ।
સ એષ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સમુદ્રે તપ્યતે તપઃ ॥

સ્વં ચેત્કર્મફલં ન સ્યાત્સર્વમેવાફલં ભવેત્ ।
લોકો દૈવં સમાલક્ષ્ય ઉદાસીનો ભવેદ્યદિ ॥

અકૃત્વા માનુષં કર્મ યો દૈવમનુવર્તતે ।
વૃથા શ્રામ્યતિ સમ્પ્રાપ્ય પતિં ક્લીબમિવાઙ્ગના ॥

ન તથા માનુષે લોકે ફલમસ્તિ શુભાશુભે ।
યથા ત્રિદશલોકે હિ ફલમલ્પેન જાયતે ॥

કૃતઃ પુરુષકારસ્તુ દૈવમેવાનુવર્તતે ।
ન દૈવમકૃતે કિઞ્ચિત્કસ્યચિદ્દાતુમર્હતિ ॥

યથા સ્થાનાન્યનિત્યાનિ દૃશ્યન્તે દૈવતેષ્વપિ ।
કથં કર્મ વિના દૈવં સ્થાસ્યતિ સ્થાપયિષ્યતઃ ॥

ન દૈવતાનિ લોકેઽસ્મિન્વ્યાપારં યાન્તિ કસ્યચિત્ ।
વ્યાસઙ્ગં જનયન્ત્યુગ્રમાત્માભિભવશઙ્કયા ॥

ઋષીણાં દેવતાનાં ચ સદા ભવતિ વિગ્રહઃ ।
કસ્ય વાચા હ્યદૈવં સ્યાદ્યતો દૈવં પ્રવર્તતે ॥

કથં તસ્ય સમુત્પત્તિર્યતો દૈવં પ્રવર્તતે ।
એવં ત્રિદશલોકેઽપિ પ્રાપ્યતે પરમં સુખમ્ ॥

આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ।
આત્મૈવ હ્યાત્મનઃ સાક્ષી કૃતસ્યાપ્યકૃતસ્ય ચ ॥

કૃતં ચ વિકૃતં કિઞ્ચિત્સિદ્ધ્યતે ગુરુકર્મણા ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં કર્મ અકૃતાર્થં પ્રપદ્યતે ॥

દેવાનાં શરણં પુણ્યં સર્વં પુણ્યૈરવાપ્યતે ।
પુણ્યહીનં નરં પ્રાપ્ય કિં દૈવં પ્રકરિષ્યતિ ॥

પુરા યયાતિર્વિભ્રષ્ટશ્ચ્યાવિતઃ પતિતઃ ક્ષિતૌ ।
પુનરારોપિતઃ સ્વર્ગં દૌહિત્રૈઃ પુણ્યકર્મભિઃ ॥

પુરૂરવાશ્ચ રાજર્ષિર્દ્વિજૈરભિહિતઃ પુરા ।
ઐલ ઇત્યભિવિખ્યાતઃ સ્વર્ગં પ્રાપ્તો મહીપતિઃ ॥

અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈઃ સત્કૃતઃ કોસલાધિપઃ ।
મહર્ષિશાપાત્સૌદાસઃ પુરુષાદત્વમાગતઃ ॥

અશ્વત્થામા ચ રામશ્ચ મુનિપુત્રૌ ધનુર્ધરૌ ।
ન ગચ્છતઃ સ્વર્ગલોકં વેદદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

વસુર્યજ્ઞશતૈરિષ્ટ્વા દ્વિતીય ઇવ વાસવઃ ।
મિથ્યાભિધાનેનૈકેન રસાતલતલં ગતઃ ॥

બલિર્વૈરોચનિર્બદ્ધો ધર્મપાશેન દૈવતૈઃ ।
વિષ્ણોઃ પુરુષકારેણ પાતાલસદનઃ કૃપઃ ॥

શક્રસ્યાથ રથોપસ્થે વિષ્ઠિતો જનમેજયઃ ।
દ્વિજસ્ત્રીણાં વધં કૃત્વા કિં દૈવેન ન વારિતઃ ॥

અજ્ઞાનાદ્બ્રાહ્મણં હત્વા સ્પૃષ્ટો બાલવધેન ચ ।
વૈશમ્પાયનવિપ્રર્ષિઃ કિં દૈવેન ન વારિતઃ ॥

ગોપ્રદાનેન મિથ્યા ચ બ્રાહ્મણેભ્યો મહામખે ।
પુરા નૃગશ્ચ રાજર્ષિઃ કૃકલાસત્વમાગતઃ ॥

ધુન્ધુમારશ્ચ રાજર્ષિઃ સત્રેષ્વેવ જરાં ગતઃ ।
પ્રીતિદાયં પરિત્યજ્ય સુષ્વાપ સ ગિરિવ્રજે ॥

પાણ્ડવાનાં હૃતં રાજ્યં ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્મહાબલૈઃ ।
પુનઃ પ્રત્યાહૃતં ચૈવ ન દૈવાદ્ભુજસંશ્રયાત્ ॥

તપોનિયમસંયુક્તા મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
કિં તે દૈવબલાચ્છાપમુત્સૃજન્તે ન કર્મણા ॥

પાપમુત્સૃજતે લોકે સર્વં પ્રાપ્ય સુદુર્લભમ્ ।
લોભમોહસમાપન્નં ન દૈવં ત્રાયતે નરમ્ ॥

યથાઽગ્નિઃ પવનોદ્ભૂતઃ સુસૂક્ષ્મોઽપિ મહાન્ભવેત્ ।
તથા કર્મસમાયુક્તં દૈવં સાધુ વિવર્ધતે ॥

યથા તૈલક્ષયાદ્દીપઃ પ્રમ્લાનિમુપગચ્છતિ ।
તથા કર્મક્ષયાદ્દૈવં પ્રમ્લાનિમુપગચ્છતિ ॥

વિપુલમપિ ધનૌઘં પ્રાપ્ય ભોગાન્ત્રિયો વા પુરુષ ઇહ ન શક્તઃ કર્મહીનો હિ ભોક્તુમ્ ।
સુવિહિતમપિ ચાર્થં દૈવતે રક્ષ્યમાણં પુરુષ ઇહ મહાત્મા પ્રાપ્નુતે નિત્યયુક્તઃ ॥

વ્યયગુમપિ સાધું કર્મણા સંશ્રયન્તે ભવતી મનુજલોકાદ્દૈવલોકો વિશિષ્ટઃ ।
બહુતરસુસમૃદ્ધ્યા માનુષાણાં ગૃહાણિ પિતૃવનભવનાભં દૃશ્યતે ચામરાણામ્ ॥

ન ચ ફલતિ વિકર્મા જીવલોકે ન દૈવં વ્યપનયતિ વિમાર્ગં નાસ્તિ દૈવે પ્રભુત્વમ્ ।
ગુરુમિવ કૃતમગ્ર્યં કર્મ સંયાતિ દૈવં નયતિ પુરુષકારઃ સઞ્ચિતસ્તત્રતત્ર ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મયા વૈ મુનિસત્તમ ।
ફલં પુરુષકારસ્ય સદા સન્દૃશ્ય તત્ત્વતઃ ॥

અભ્યુત્થાનેન દૈવસ્ય સમારબ્ધેન કેનચિત્ ।
વિધિના કર્મણા ચૈવ સ્વર્ગમાર્ગમવાપ્નુયાત્ ॥