Mahabharata · Chapter 13.86

nahuṣastu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathā'gatam /
tvaritaḥ prayayau tatri sahāmātyapurohitaḥ //

śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ /
ātmānamācacakṣe ca cyavanāya mahātmane //

arcayāmāsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ /
satyavrataṃ mahātmānaṃ devakalpaṃ viśāmpate //
nahuṣa uvāca /

karavāṇi priyaṃ kiṃ te tanme brūhi dvijottama /
sarvaṃ kartā'smi bhagavanyadyapi syātsuduṣkaram //
cyavana uvāca /

śrameṇi mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ /
mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha //
nahuṣa uvāca /

sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita /
niṣkrayārthe bhagavato yathā'ha bhṛgunandanaḥ //
cyavana uvāca /

ātmamūlyaṃ ca vaktavyaṃ na tallokaḥ praśaṃsati /
tasmādahaṃ pravakṣyāmi na cātmastutimmavṛtaḥ //

sahasraṃ nāhamarhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa /
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru //
nahuṣa uvāca /

sahasrāṇāṃ śataṃ vipra niṣodebhyaḥ pradīyatām /
syādidaṃ bhagavanmūlyaṃ kiṃ vā'nyanmanyate bhavān //
cyavana uvāca /

nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha /
dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyamamātyaiḥ saha cintaya //
nahuṣa uvāca /

koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita /
yadetadapi no mūlyamato bhūyaḥ pradīyatām //
cyavana uvāca /

rājannārhāmyahaṃ koṭiṃ bhūyo vā'pi mahādyute /
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya //
nahuṣa uvāca /

ardaṃ rājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām /
etattulyamahaṃ manye kiṃ vā'nyanmanyase dvija //
cyavana uvāca /

ardhaṃ rājyaṃ samagraṃ ca mūlyaṃ nārhāmi pārthiva /
sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyamṛṣibhiḥ saha cintyatām //
bhīṣma uvāca /

maharṣervacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ /
sa cintayāmāsa tadā sahāmātyapurohitaḥ //

tatra tvanyo vanacaraḥ kaścinmūlaphalāśanaḥ /
nahuṣasya samīpastho gavijāto'bhavanmuniḥ //

sa tamābhāṣya rājānamabravīddvijasattamaḥ /
toṣayiṣyāmyahaṃ kṣiptaṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati //

nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ khaireṣvapi kuto'nyathā /
bhavato yadahaṃ brayāṃ tatkāryamaviśaṅkayā //
nahuṣa uvāca /

vravītu bhagavānmūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ /
paritrāyasva māmasmadviṣayaṃ ca kulaṃ ca me //

hanyāddhi bhagavānkruddhastrailokyamapi kevalam / kiṃ punarmāṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam /

agādhāmbhasi magnasya sāmātyasya saṛtvijaḥ /
plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam //
bhīṣma uvāca /

nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān /
uvāca harṣayansarvānamātyānpārthivaṃ ca tam //

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulamekaṃ dvidhā kṛtam / ekatra mantrāstiṣṭhanti haviranyatra tiṣṭhati //

anargheyā mahārāja dvijā varṇeṣu cottamāḥ /
gāvaśca puruṣavyāgra gaurmūlyaṃ parikalpyatām //

nahuṣastu tataḥ śrutvā maharṣervacanaṃ nṛpa /
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ //

abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam /
idaṃ provāca nṛpate vācā santarpayanniva //

uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krītosi bhārgava /
etanmūlyamahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃvara //
cyavana uvāca /

uttiṣṭhāmyeṣa rājendra samyak krītosmi te'nagha /
gobhistulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiñcidihācyuta //

kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva /
gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam //

gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate /
annameva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ //

svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau /
gāvo yajñasya netryo vai tathā yajñasya tā mukham //

amṛtaṃ hyavyayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca /
amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ //

tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi /
gāvo hi sumahattejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ //

niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam /
virājayati taṃ deśaṃ pāpaṃ cāsyāpakarṣati //

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge'pi pūjitāḥ /
gāvaḥ kāmaduhodevyo nānyatkiñcitparaṃ smṛtam //

ityetadgoṣu me proktaṃ mahātmyaṃ bharatarṣabha /
guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu //
niṣādā ūcuḥ /

darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune /
satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ prasādaṃ na kuru prabho //

havīṃṣi sarvāṇi yathā hyupabhuṅkte hutāśanaḥ /
evaṃ tvamapi dharmātmanpuruṣāgniḥ pratāpavān //

prasādayāmahe vidvanbhavantaṃ praṇatā vayam /
anugrahārthamasmākamiyaṃ gauḥ pratigṛhyatām //

atyantāpadi śaktānāṃ paritrāṇaṃ hi kurvatām /
yā gatirviditā tvadya narake śaraṇaṃ bhavān //
cyavana uvāca /

kṛpaṇasya ca yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca /
naraṃ samūlaṃ dahati kakṣamagniriva jvalan //

pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ /
divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyairjāloddhṛtaiḥ saha //
bhīṣma uvāca /

tatastasya prabhāvātte maharṣerbhāvitātmanaḥ /
niṣādāstena vākyena saha matsyairdivaṃ yayuḥ //

tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān /
ārohamāṇāṃstridivaṃ matsyāṃśca bharatarṣabha //

tatastau gavijaścaiva cyavanaśca bhṛgūdvahaḥ /
varābhyāmanurūpābhyāṃ chandayāmāsaturnṛpam //

tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ /
paramityabravītprītastadā bharatasattama //

tato jagrāha dharme sa sthitimindranibho nṛpaḥ /
tatheti coditaḥ prītastāvṛṣī pratyapūjayat //

samāptadīkṣaścyavanastato'gacchatsvamāśramam /
gavijaśca mahātejāḥ svamāśramapadaṃ yayau //

niṣādāśca divaṃ jagmuste ca matsyā janādhipa /
nahuṣopi varaṃ labdhvā praviveśa svakaṃ puram //

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse vā yudhiṣṭhira //

mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tatā dharmaviniścayam /
kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam //