મહાભારત · અધ્યાય 13.86

નહુષસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા ચ્યવનં તં તથાઽગતમ્ ।
ત્વરિતઃ પ્રયયૌ તત્રિ સહામાત્યપુરોહિતઃ ॥

શૌચં કૃત્વા યથાન્યાયં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો નૃપઃ ।
આત્માનમાચચક્ષે ચ ચ્યવનાય મહાત્મને ॥

અર્ચયામાસ તં ચાપિ તસ્ય રાજ્ઞઃ પુરોહિતઃ ।
સત્યવ્રતં મહાત્માનં દેવકલ્પં વિશામ્પતે ॥
નહુષ ઉવાચ ।

કરવાણિ પ્રિયં કિં તે તન્મે બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ ।
સર્વં કર્તાઽસ્મિ ભગવન્યદ્યપિ સ્યાત્સુદુષ્કરમ્ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

શ્રમેણિ મહતા યુક્તાઃ કૈવર્તા મત્સ્યજીવિનઃ ।
મમ મૂલ્યં પ્રયચ્છૈભ્યો મત્સ્યાનાં વિક્રયૈઃ સહ ॥
નહુષ ઉવાચ ।

સહસ્રં દીયતાં મૂલ્યં નિષાદેભ્યઃ પુરોહિત ।
નિષ્ક્રયાર્થે ભગવતો યથાઽહ ભૃગુનન્દનઃ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

આત્મમૂલ્યં ચ વક્તવ્યં ન તલ્લોકઃ પ્રશંસતિ ।
તસ્માદહં પ્રવક્ષ્યામિ ન ચાત્મસ્તુતિમ્મવૃતઃ ॥

સહસ્રં નાહમર્હામિ કિં વા ત્વં મન્યસે નૃપ ।
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યં સ્વબુદ્ધ્યા નિશ્ચયં કુરુ ॥
નહુષ ઉવાચ ।

સહસ્રાણાં શતં વિપ્ર નિષોદેભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ।
સ્યાદિદં ભગવન્મૂલ્યં કિં વાઽન્યન્મન્યતે ભવાન્ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

નાહં શતસહસ્રેણ નિમેયઃ પાર્થિવર્ષભ ।
દીયતાં સદૃશં મૂલ્યમમાત્યૈઃ સહ ચિન્તય ॥
નહુષ ઉવાચ ।

કોટિઃ પ્રદીયતાં મૂલ્યં નિષાદેભ્યઃ પુરોહિત ।
યદેતદપિ નો મૂલ્યમતો ભૂયઃ પ્રદીયતામ્ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

રાજન્નાર્હામ્યહં કોટિં ભૂયો વાઽપિ મહાદ્યુતે ।
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચિન્તય ॥
નહુષ ઉવાચ ।

અર્દં રાજ્યં સમગ્રં વા નિષાદેભ્યઃ પ્રદીયતામ્ ।
એતત્તુલ્યમહં મન્યે કિં વાઽન્યન્મન્યસે દ્વિજ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

અર્ધં રાજ્યં સમગ્રં ચ મૂલ્યં નાર્હામિ પાર્થિવ ।
સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમૃષિભિઃ સહ ચિન્ત્યતામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

મહર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા નહુષો દુઃખકર્શિતઃ ।
સ ચિન્તયામાસ તદા સહામાત્યપુરોહિતઃ ॥

તત્ર ત્વન્યો વનચરઃ કશ્ચિન્મૂલફલાશનઃ ।
નહુષસ્ય સમીપસ્થો ગવિજાતોઽભવન્મુનિઃ ॥

સ તમાભાષ્ય રાજાનમબ્રવીદ્દ્વિજસત્તમઃ ।
તોષયિષ્યામ્યહં ક્ષિપ્તં યથા તુષ્ટો ભવિષ્યતિ ॥

નાહં મિથ્યાવચો બ્રૂયાં ખૈરેષ્વપિ કુતોઽન્યથા ।
ભવતો યદહં બ્રયાં તત્કાર્યમવિશઙ્કયા ॥
નહુષ ઉવાચ ।

વ્રવીતુ ભગવાન્મૂલ્યં મહર્ષેઃ સદૃશં ભૃગોઃ ।
પરિત્રાયસ્વ મામસ્મદ્વિષયં ચ કુલં ચ મે ॥

હન્યાદ્ધિ ભગવાન્ક્રુદ્ધસ્ત્રૈલોક્યમપિ કેવલમ્ । કિં પુનર્માં તપોહીનં બાહુવીર્યપરાયણમ્ ।

અગાધામ્ભસિ મગ્નસ્ય સામાત્યસ્ય સઋત્વિજઃ ।
પ્લવો ભવ મહર્ષે ત્વં કુરુ મૂલ્યવિનિશ્ચયમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નહુષસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગવિજાતઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉવાચ હર્ષયન્સર્વાનમાત્યાન્પાર્થિવં ચ તમ્ ॥

બ્રાહ્મણાનાં ગવાં ચૈવ કુલમેકં દ્વિધા કૃતમ્ । એકત્ર મન્ત્રાસ્તિષ્ઠન્તિ હવિરન્યત્ર તિષ્ઠતિ ॥

અનર્ઘેયા મહારાજ દ્વિજા વર્ણેષુ ચોત્તમાઃ ।
ગાવશ્ચ પુરુષવ્યાગ્ર ગૌર્મૂલ્યં પરિકલ્પ્યતામ્ ॥

નહુષસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા મહર્ષેર્વચનં નૃપ ।
હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સહામાત્યપુરોહિતઃ ॥

અભિગમ્ય ભૃગોઃ પુત્રં ચ્યવનં સંશિતવ્રતમ્ ।
ઇદં પ્રોવાચ નૃપતે વાચા સન્તર્પયન્નિવ ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વિપ્રર્ષે ગવા ક્રીતોસિ ભાર્ગવ ।
એતન્મૂલ્યમહં મન્યે તવ ધર્મભૃતાંવર ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

ઉત્તિષ્ઠામ્યેષ રાજેન્દ્ર સમ્યક્ ક્રીતોસ્મિ તેઽનઘ ।
ગોભિસ્તુલ્યં ન પશ્યામિ ધનં કિઞ્ચિદિહાચ્યુત ॥

કીર્તનં શ્રવણં દાનં દર્શનં ચાપિ પાર્થિવ ।
ગવાં પ્રશસ્યતે વીર સર્વપાપહરં શિવમ્ ॥

ગાવો લક્ષ્મ્યાઃ સદા મૂલં ગોષુ પાપ્મા ન વિદ્યતે ।
અન્નમેવ સદા ગાવો દેવાનાં પરમં હવિઃ ॥

સ્વાહાકારવષટ્કારૌ ગોષુ નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
ગાવો યજ્ઞસ્ય નેત્ર્યો વૈ તથા યજ્ઞસ્ય તા મુખમ્ ॥

અમૃતં હ્યવ્યયં દિવ્યં ક્ષરન્તિ ચ વહન્તિ ચ ।
અમૃતાયતનં ચૈતાઃ સર્વલોકનમસ્કૃતાઃ ॥

તેજસા વપુષા ચૈવ ગાવો વહ્નિસમા ભુવિ ।
ગાવો હિ સુમહત્તેજઃ પ્રાણિનાં ચ સુખપ્રદાઃ ॥

નિવિષ્ટં ગોકુલં યત્ર શ્વાસં મુઞ્ચતિ નિર્ભયમ્ ।
વિરાજયતિ તં દેશં પાપં ચાસ્યાપકર્ષતિ ॥

ગાવઃ સ્વર્ગસ્ય સોપાનં ગાવઃ સ્વર્ગેઽપિ પૂજિતાઃ ।
ગાવઃ કામદુહોદેવ્યો નાન્યત્કિઞ્ચિત્પરં સ્મૃતમ્ ॥

ઇત્યેતદ્ગોષુ મે પ્રોક્તં મહાત્મ્યં ભરતર્ષભ ।
ગુણૈકદેશવચનં શક્યં પારાયણં ન તુ ॥
નિષાદા ઊચુઃ ।

દર્શનં કથનં ચૈવ સહાસ્માભિઃ કૃતં મુને ।
સતાં સાપ્તપદં મૈત્રં પ્રસાદં ન કુરુ પ્રભો ॥

હવીંષિ સર્વાણિ યથા હ્યુપભુઙ્ક્તે હુતાશનઃ ।
એવં ત્વમપિ ધર્માત્મન્પુરુષાગ્નિઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પ્રસાદયામહે વિદ્વન્ભવન્તં પ્રણતા વયમ્ ।
અનુગ્રહાર્થમસ્માકમિયં ગૌઃ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥

અત્યન્તાપદિ શક્તાનાં પરિત્રાણં હિ કુર્વતામ્ ।
યા ગતિર્વિદિતા ત્વદ્ય નરકે શરણં ભવાન્ ॥
ચ્યવન ઉવાચ ।

કૃપણસ્ય ચ યચ્ચક્ષુર્મુનેરાશીવિષસ્ય ચ ।
નરં સમૂલં દહતિ કક્ષમગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

પ્રતિગૃહ્ણામિ વો ધેનું કૈવર્તા મુક્તકિલ્બિષાઃ ।
દિવં ગચ્છત વૈ ક્ષિપ્રં મત્સ્યૈર્જાલોદ્ધૃતૈઃ સહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતસ્તસ્ય પ્રભાવાત્તે મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ।
નિષાદાસ્તેન વાક્યેન સહ મત્સ્યૈર્દિવં યયુઃ ॥

તતઃ સ રાજા નહુષો વિસ્મિતઃ પ્રેક્ષ્ય ધીવરાન્ ।
આરોહમાણાંસ્ત્રિદિવં મત્સ્યાંશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

તતસ્તૌ ગવિજશ્ચૈવ ચ્યવનશ્ચ ભૃગૂદ્વહઃ ।
વરાભ્યામનુરૂપાભ્યાં છન્દયામાસતુર્નૃપમ્ ॥

તતો રાજા મહાવીર્યો નહુષઃ પૃથિવીપતિઃ ।
પરમિત્યબ્રવીત્પ્રીતસ્તદા ભરતસત્તમ ॥

તતો જગ્રાહ ધર્મે સ સ્થિતિમિન્દ્રનિભો નૃપઃ ।
તથેતિ ચોદિતઃ પ્રીતસ્તાવૃષી પ્રત્યપૂજયત્ ॥

સમાપ્તદીક્ષશ્ચ્યવનસ્તતોઽગચ્છત્સ્વમાશ્રમમ્ ।
ગવિજશ્ચ મહાતેજાઃ સ્વમાશ્રમપદં યયૌ ॥

નિષાદાશ્ચ દિવં જગ્મુસ્તે ચ મત્સ્યા જનાધિપ ।
નહુષોપિ વરં લબ્ધ્વા પ્રવિવેશ સ્વકં પુરમ્ ॥

એતત્તે કથિતં તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
દર્શને યાદૃશઃ સ્નેહઃ સંવાસે વા યુધિષ્ઠિર ॥

મહાભાગ્યં ગવાં ચૈવ તતા ધર્મવિનિશ્ચયમ્ ।
કિં ભૂયઃ કથ્યતાં વીર કિં તે હૃદિ વિવક્ષિતમ્ ॥