Mahabharata · Chapter 13.84

brūhi tāta kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak /
kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te //

vipravādāḥ subahavaḥ śrūyante putrakāriṇām /
atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi //
bhīṣma uvāca /

ātmā putrastu vijñeyaḥ prathamo bahudhā pare //

sve kṣetre saṃskṛte yastu putramutpādayetsvayam /
tamaurasaṃ vijānīyātputraṃ prathamakalpitam //

agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā varāya pratipāditā /
putrikā syādduhitari saṅkalpe vā'pi vā sutaḥ //

talpe jātaḥ pramītasya klībasya patitasya vā /
svadharmeṇa niyukto yaḥ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ //

mātā pitā ca dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi /
sadṛśaprītisaṃyukto vijñeyo datrimaḥ sutaḥ //

sadṛśaṃ tu prakuryādyaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam /
putraṃ putraguṇairyuktaṃ vijñeyaḥ sa tu kṛtrimaḥ //

utpadyate yasya gūḍhaṃ na ca jñāyeta kasyacit /
sa bhavedgūḍhajo nāma tasya syādyasya talpataḥ //

mātāpitṛbhyāmutsṛṣṭastayoranyatareṇa vā /
yaṃ putraṃ pratigṛhṇīyādapaviddhaḥ sa ucyate //

pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ /
taṃ kānīnaṃ vadannāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhave //

yā garbhiṇī saṃskriyate jñātā'jñātāpi vā satī /
voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti ucyate //

krīṇīyādyastvaparyārthaṃ mātāpitroryamantikāt /
sa krītakaḥ sutastasya sadṛśo'sadṛśopi vā //

yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svakecchayā /
utpādayati punarbhūtvā sa paunarbhava ucyate //

sā cedakṣatayoniḥ syādgatapratyāṅgatā'pi vā /
paunarbhavena bhartrā sā punasaṃskāramarhati //

mātāpitṛhano yaḥ syāttyakto vā syādakāraṇam /
ātmānaṃ sparśayedyastu svayandattastu sa smṛtaḥ //

yaṃ brāhmaṇastu śūdrāyāṃ kāmādutpādayetsutam /
sa pāvayanneva śavastasmātpāraśavaḥ smṛtaḥ //

dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet /
so'nujñāto haredaṃśamiti dharmo vyavasthitaḥ //

kṣetrajādīnsutānetānekādaśa yathoditān /
putrapratinidhīnāhuḥ kriyālopānmanīṣiṇaḥ //

prātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet /
sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt //

sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet /
sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ //

ātmā putraśca vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ /
niruktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā //

patitasya tu bhāryāyā bhartrā susamavetayā /
tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathā'paraḥ //

ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā /
ityete vai samākhyātāstānvijānīhi bhārata //
yudhiṣṭhira uvāca /

ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vā'pyapasadāstathā /
etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi //
bhīṣma uvāca /

triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira /
varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata //

eko dvivarṇa evātha tathā'traivopalakṣitaḥ /
ṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadāñśṛṇu //

cāṇḍālo vrātyavarṇau tu brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca /
vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyāste'pasadāstrayaḥ //

māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau /
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu //

brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥ /
putrā hyete na śakyante mithyā kartuṃ narādhipa //
yudhiṣṭhira uvāca /

kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam /
tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

retajo vā bhavetputraḥ putro vā kṣatrejo bhavet /
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me //
yudhiṣṭhira uvāca /

retajaṃ vidma vai putraṃ kṣatrejasyāgamaḥ katham /
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ bhittvā tu samayaṃ katham //
bhīṣma uvāca /

ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntare /
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet //

putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāmpate /
tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syānna vai tatrātmajaḥ sutaḥ //

anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha /
na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau //

kvacicca kutakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate /
na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syādyudhiṣṭhira //
yudhiṣṭhira uvāca /

kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate /
śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyaṃ na bhārata //
bhīṣma uvāca /

mātāpitṛbhyāṃ yastyaktaḥ pathi yastaṃ prakalpayet /
na cāsya mātāpitarau jñāyetāṃ sa hi kṛtrimaḥ //

asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsampratilakṣyate /
yo varṇaḥ poṣayettaṃ ca tadvarṇastasya jāyate //
yudhiṣṭhira uvāca /

kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham /
deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā /
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate //

tadgotrabandhujaṃ tasya kuryātsaṃskāramacyuta /
atha deyā tu kanyā syāttadvarṇasya yudhiṣṭhira //

saṃskartuṃ varṇagotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye /
kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau //

kānīnādhyūḍhajau vā'pi vijñeyau putrakilbiṣau // tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ /

kṣetrajo vā'pyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyuta // ātmavadvai prayuñjīransaṃskārānbrāhmaṇādayaḥ /

svaṃ janme mātṛgotreṇa saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ // dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ padṛśyate /

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //